عىلىم اتاق ءۇشىن ەمەس ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالادى

عىلىمدى – ىرگەلى عىلىم جانە قولدانبالى (كادەلى) عىلىم دەپ ءبولىپ ءجۇرمىز. ناعىز عىلىم ىرگەلى مە, باسقا ما كادەگە جاراماي قويمايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ – حالقى از, جەرى ۇشان-تەڭىز. سوندىقتان با, عىلىمي جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەندىرۋ ماسەلەسى وتە قيىن. ونىڭ ۇستىنە جاڭالىقتى قابىلدايتىن ءوندىرىس بىزدە كەمشىن. قالاي دەسەك تە, ىرگەلى عىلىمعا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ عىلىم, ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنە, حالىقتىڭ ينتەللەكتىسىنىڭ دامۋى­نا قوسار ۇلەسى زور. ال جوعارى ينتەللەكتىلى قاۋىم ءوز ەلىنىڭ, شەت ەلدەردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن قاجەتتىلىككە جاراتا الادى. قازاقستاندا عالىممىن دەپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە شامامەن 150-200-گە جۋىعىنىڭ ەڭبەك­تەرى جوعارى دەڭگەيدە دەۋگە كەلەدى. ونداي عا­لىمداردى جوعارى دەڭگەيلى عالىمدار (جدع) دەۋگە بولادى. ال جالپى عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىس­پەن اينالىسىپ جۇرگەن عىلىمي اتاعى بار ازاماتتاردىڭ سانى بىرنەشە مىڭ. وكىنىشكە وراي, جدع-دىڭ جاعدايى جاستاردى قىزىق­تىرا المايدى. سەبەبى, ولاردىڭ اتاعى بولعان­مەن, اقشاسى از. بىراق ولار قالاپ العان, بۇكىل ءومىرىن ارناعان جانكەشتى تىرلىكتەن كەتە الماي­دى. كەرىسىنشە, عىلىمي اتاقتى ءاتۇستى يەلەنىپ الىپ, قازاق حالقىنىڭ: عىلىمدى, عا­لىمدى قادىر تۇتاتىنىن پايدالانىپ, لاۋا­زىم­دى قىزمەتكە, بايلىققا قول جەتكىزگەندەر بار. جاس­تاردى سولار قىزىقتىرادى. وسىنداي جاع­داي عىلىم دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. مۇنى جاسىرماي ايتۋىمىز كەرەك. سوڭعى جىلدارى پسەۆدوعالىمدار (پع) قاۋلاپ وسۋدە. پع-دار جالعان عىلىم جاساۋ سالدارىنان – سوڭعى 10-15 جىلدا ديپلومدار قۇنسىزدانىپ بارادى. ويتكەنى, الەتكە جاراتا­تىن جارىعان جاڭالىق جوق. وسىنداي قىرسىق­تان ماتەماتيكا عىلىمى 2009 جىلعا دەيىن امان ەدى. سوڭعى ءبىر جىلدا پع-دار ماتەماتيكا سالاسىنا دا «شابۋىل» جاساۋعا كوشتى. بايقاپ قاراساڭىز, ولاردىڭ «شابۋىلى» ناتيجە بەرە باستاعانداي. ءبىز باسىندا بۇرىن­عى كانديدات, دوكتور دەگەن جۇيەدەن PhD دوكتور جۇيەسىنە كوشسەك, الگى «شابۋىل» تولاستار دەپ ەدىك. قاتەلەسىپپىز, كەرىسىنشە, «شابۋىل» ولارعا جەڭىس ۇستىنە جەڭىس اكەلىپ جاتىر. تازا ماتەماتيكا سالاسى پع-دار توبىنا الدىرماس قامال دەپ ويلايتىنبىز. ولاي بولماي شىقتى. ولار الدىمەن ماتەماتيكاعا جۋىق ينفورماتيكا سالاسىن «باعىندىرىپ» ال­دى. ءسويتىپ, وزدەرىنە كەرەك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدە. قازىرگى «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ جوبا­سىن مەن قولدايمىن. بىراق پسەۆدوپەداگوگتار, پسەۆدوعالىمدار وپ-وڭاي تاۋىپ الاتىن قۇجات­تىڭ ەسىك-تەسىگى بار ەكەنىن ايتۋدى پارىز ساناي­مىن. مىسالى «...كوميسسيا مۇشەلەرى كور­نەكتى عالىمداردان...” دەگەن ءتورت ءسوزدى الا­يىقشى. كوپتەگەن پسەۆدوعالىمدار “...اسا كور­نەكتى عا­لىم, قوعام قايراتكەرى...” دەگەن اتاققا يە بو­لىپ الدى عوي. ول بارىمىزگە دە قۇپيا ەمەس. ولار كوميسسيا مۇشەلەرى, ءتىپتى توراعاسى بولماسىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى؟ ەندەشە, ەلىمىزدە عىلىم دامۋى ءۇشىن جاستارعا وندايلار ەمەس, جدع ۇلگى بولىپ, ارتىق تۇ­رۋى ءتيىس. سوندا عانا تازا عىلىم بولادى. تازا عىلىم قالىپ­تاسادى. قازىرگى عىلىمعا ءبو­لىنگەن قاراجات جدع-دارعا دا, پع-دارعا دا تەڭ دارەجەدە بەرىلەدى. بۇل ادىلەتتىلىك ەمەس. ەگەر, ءبىز بۇدان باس تارت­پاساق, جاس­تارعا ءۇل­گى بولار عالىم شىعارا المايمىز. تەڭ­گەر­­مەشى­لىكتەن قۇتىلۋى­مىز كەرەك. مەن وسى سەبەپتەردەن عالىمدارعا, ونىڭ عا­لىم­دىق دارە­جەسى­نىڭ كور­سەتكىشى (ولشە­مى) رەتىندە ءبىر رەيتينگ ءجۇ­يەسىن (سيس­تە­ما­­سىن) ۇسىنىپ وتىر­مىن. بۇل جۇيەنى قازاق­ستان ىشىندەگى كوررۋپ­تسيا­لانعان توپتار بۇزا ال­ماي­دى. بۇل عىلىم قۇل­دىراۋىنا توسقاۋىل بولاتىنىنا سەنەمىن. ەگەر دە مەنىڭ ۇسىنىس­تارىم توڭىرەگىندە پىكىر-تالاس قاجەت دەگەندەر بار بولسا, وي بولىسۋگە مەن دايىنمىن. رەيتينگ (قۇزىرەتتىلىك) ۇعىمى – سالىس­تىرمالى تۇسىنىك. سوندىقتان عالىمنىڭ عا­لىم­دىق دەڭگەيىن انىقتايتىن ارنايى كور­سەتكىشتى قالايدا ەنگىزۋ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلار سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى پسەۆدوعالىم­دار­دىڭ ەنشىسىندە ەكەنى جاسىرىن ەمەس. عالىم قۇزىرەتتىلىگىنىڭ ساندىق كورسەتكىشىن ەنگىزۋ شىنايى عالىمداردى انىقتاۋعا جانە ولارعا كومەك كورسەتۋگە ىقپال ەتەدى دەگەن ويدامىن. حالىقارالىق تاجىريبەدە عالىمداردى جانە ولاردىڭ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن باعالاۋدىڭ بىرقاتار تانىمال رەيتينگ جۇيە­لەرى بار. بۇل جۇيەلەردىڭ ارقايسىسى ءار عالىمنىڭ رەيتينگىن باعالايتىن بەلگىلى ءبىر ساندىق كريتەريگە نەگىزدەلەدى. ءبىرىنشى, جوعارى رەيتينگى بار (مىسالى, «Journal Citation Reports» تىزىمىنە ەنگەن) جۋرنالدارداعى جاريالانعان ماقالالار سانى; ەكىنشى, سول عالىمي ماقالالارعا جاسالاتىن سىلتەمەلەردىڭ سانى (مىسالى, «Web of Scien­ce» مالىمەتتەر قورى); ءۇشىنشى, عالىم­نىڭ باس­قا دا جۇمىس ناتيجەلەرى ەسەپكە الى­نادى, ولار­دىڭ ىشىندە (بۇكىل الەمگە تانىمال) حا­لىق­ارالىق سىيلىقتار; بايانداماشى رەتىندە قاتىسقان عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ سانى, تولىق پروفەسسور اتانعان ۋنيۆەرسي­تەت­تىڭ, باسپا ۇجىمىنىڭ مۇشەسى (نەمەسە رەتسەنزەنتى) بولاتىن عىلىمي جۋرنالدىڭ دەڭگەيى, ت.ب. ەگەر وسى تاسىلمەن ءادىل باعالاۋ جۇرگىزسەك, قازاقستاندا ناعىز عالىمداردىڭ سانى 200-دەن اسپايدى. ونداي ماماندار ەل عىلىمىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسارى ءسوزسىز. ولارعا ورتاشا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگە تولەنسە, وندا بيۋدجەتتىڭ شىعىنى ءبىر ايدا 20 ملن. تەڭگەدەن نەمەسە ءبىر جىلدا 240 ملن. تەڭگەدەن اسپايدى. سانى بار ساپاسى جوق عالىمنىڭ بارىنە اقشا تولەي بەرسەك, شىعىننان كوز اشپايتىن بولامىز. 2011 جى­لى قازاقستان عىلىمىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 10 ملرد. تەڭگەدەن ارتىق بولاتىن­دىقتان شىعىندار جالعان عالىمدارعا ەمەس, ىرگەلى عىلىمداردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسا­لار ەدى. مۇنىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن بولا­تىنىنا يمانىم كامىل. بۇل مەملەكەتتىڭ شىنايى عىلىمي قىزمەت­كەرلەرگە ناقتى كومەك كورسەتىپ, عالىمداردىڭ حا­لىقارالىق دەڭگەيدەگى باسىلىمدارعا عىلى­مي ما­قا­لالار شىعارۋىنا ىقپال ەتىپ, كەڭ جول اشار ەدى. بۇل قادام قازاق ەلىنىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم جۇيەلەرى دامىعان ەل رەتىندە الەمگە تانىلۋىنا جانە حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە جاقسى اسەر ەتەدى دەپ بىلەمىن. سوندىقتان وسى رەيتينگ جۇيە­سىن 2011-2020 جىلدار ارالىعىندا قولدانۋعا بولادى دەگەن ويدامىن. ال بۇدان ارعى جىلداردا جاستارىمىز مەن ۇسىنعان جۇيەدەن الدەقايدا ۇتىمدى رەيتينگ جۇيەسىن تاۋىپ الاتىنىنا سەنىمدىمىن. ارينە, مەن ۇسىنىپ وتىرعان رەيتينگ جۇيە­سىنە گۋمانيتارلىق سالا عىلىمدارى, ەكونو­ميستەر جانە بارلىق پسەۆدوعالىمدار قارسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا, ۋاقىت تىنىسى وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر عوي. گۋمانيتارلىق سالا عالىمدارى دا وزدەرىنە كەرەگىن جاساقتاسا, ەشكىم قارسى بولمايدى. جاسىراتىن نەسى بار, 1992-2009 جىلدار اراسىندا گۋمانيتارلىق سالا عالىمدارىنىڭ ەنگىزگەن ۇسىنىستارى ماتەماتيكانى دامىتۋعا كوپ كەدەرگى جاسادى. مىسالى, ولار ەنگىزگەن مىنا ۇسىنىس “... دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قور­عاۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 30 ماقالا جازۋ قاجەت...” دەدى. بۇل ماقالا جازۋ ساپاسىن قۇلدىراتىپ جىبەردى. 30 ماقالا جازۋ «جارىسى» ءورشىدى. دوكتور بولۋىڭ كەرەك, وتىرىك-شىندى ارالاس­تىرىپ جازباسقا شاراڭ قايسى. جالعان عالىم­داردىڭ ءبىرازى وسى ماقالا نەگىزىندە قورعاپ جاتتى. ءبىز كوررۋپتسيونەرلەر بۇزا المايتىن رەيتينگ جۇيەسىن قابىلداپ, ءار جىل سايىن رەيتينگى نولدەن جوعارى عالىمداردىڭ ءتىزىمىن جاريالاپ وتىرساق, قانە. وندا پسەۆدوعالىم­داردىڭ ءبىرازى “ ۇلى عالىم” بولۋلارىن قويار ەدى. رەيتينگپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن عىلى­مي اتاق پەن دارەجەگە قىزىقپاس ەدى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «Journal Citation Reports» تىزىمىنە ەنگەن جۋرنالدارعا ماقالاسى جاريالانعان قىزمەتكەرلەرگە سىي­اقى تولەيدى. بۇل ارەكەت حالىقارالىق دەڭ­گەيدە عىلىمي ماقالالار جازۋعا وقىمىستى­لاردى ىنتالاندىرىپ وتىر. جاڭادان كەلگەن ءمينيسترىمىز باقىتجان جۇماعۇلوۆ مىرزا ءبىراز جاڭاشىل شارالار ەنگىزۋگە بەت تۇزەدى. بۇل دۇرىس باعىت دەپ بىلەمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عىلىم اتاق ءۇشىن ەمەس, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جاسالۋى كەرەك. مۇحتارباي وتەلباەۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك.