كورپوراتيۆتىك باسقارۋ: تەوريادان ءىس-تاجىريبەگە

دۇرىس ۇيىمداس­تىرىلعان كور­پوراتيۆتىك باسقارۋ – قازاقستاندىق كوم­پانيالاردىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق تار­تىم­دىلىعىنىڭ كىلتى. جاقىندا استانادا كور­پورا­تيۆتىك باسقارۋ بويىنشا فورۋم وتكىزگەن ەلدىڭ مەم­لەكەتتىك جوعارى بيلىك وكىلدەرى, ەڭ ءىرى دەگەن ۇلتتىق كوم­پا­­نيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى جانە حالىقارالىق ساراپ­­شىلار ءبىر اۋىزدان وسىن­داي قورىتىندىعا كەلىپ وتىر. «كورپوراتيۆتىك باسقارۋ – ين­ۆەس­تورلاردى قىزىقتىرۋعا كومەك­كە كەلەتىن جاي ايتىلعان ءسوز ەمەس», دەپ باسا ءمان بەرىپ ءوتتى ەل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ. وتاندىق كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرىنە مەحانيزمدەر مەن ءادىس-تاسىلدەر قۇرىپ, باعانى كوتەرىپ, ءمىنسىز ابىروي-بەدەل قالىپ­تاستىرىپ, وسىدان كەيىن ينۆەس­تور­لار سەنىمىنەن ءاردايىم شى­عىپ وتىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ەسكەر­تىلدى. مۇنىڭ ءبارى – كوم­پانيا­لار ءۇشىن دە, ەل ءۇشىن دە قاجەتتى دۇنيەلەر. «بۇگىنگى فورۋمنىڭ تاقىرىبى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن كەرەكتى ورتا قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تاپسىرماسىمەن ۇندەسەدى. كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى جەتىل­دىرۋ – ەل ەكونوميكاسىنداعى ما­ڭىزدى ەلەمەنت, سونداي-اق قازاق­ستان­­نىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 مەم­­لەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قاجەتتى تالاپ», دەپ اتاپ ءوتتى ۆيتسە-پرەمەر. تەوريا جۇزىندە قازاقستاندىق كومپانيالارعا ەڭ ۇزدىك دەگەن حا­­لىقارالىق بيزنەس-ستاندارت­تار­عا سۇيەنە وتىرىپ كورپورا­تيۆ­تىك باسقارۋ قۇرۋ قاجەت. اتال­عان جايت­تىڭ ءىس جۇزىندە قالاي ءجۇ­رىپ جاتقانى تۋرالى «سامۇرىق-قازىنا» اق توپ-مەنەدجەرلەرى ءاڭ­گى­مەلەپ بەردى. 2015 جىلى قور كور­­پوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ جاڭا كودەكسىن جاساقتاپ, بەكىتۋ بو­يىن­شا ۇلكەن جۇمىس اتقارعان. قۇ­جاتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ەكو­نو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) مامان­دارى تىكەلەي اتسالىسقان, جۇ­مىس­­تىڭ ماقساتى كودەكستى قازاق­ستان­­دىق كومپانيالاردىڭ كور­پو­راتيۆتىك باسقارۋىنىڭ نور­ما­تيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىمەن جانە ءىس-تاجىريبەسىمەن بايلانىس­تى نە­گىزگى ماسەلەلەردى ەسكەرە وتى­رىپ, ەىدۇ كورپوراتيۆتىك باس­قارۋ قا­عيدالارىمەن سايكەس­تەن­­دىرۋ بولعان. «سامۇرىق-قازى­نا» ۇيى­مىنىڭ باسقارۋشى ديرەك­تورى ەلەنا باحمۋتوۆا اتاپ وتكەن­دەي, كودەكستى ازىرلەۋدە قوردىڭ قور­جىن­دىق قۇرىلىمدارى كوپ­تەگەن اكتسيونەرى بار كومپانيالار رەتىندە قاراستىرىلعان ەكەن. جاقىن ارادا, ياعني 2020 جىلعا دەيىن «سامۇرىق-قازىنانىڭ» جەتى ەنشىلەس ۇيىمى IPO-عا شى­عادى, ال قور بولسا قازىردىڭ وزىندە بولا­شاق مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر قۇقىعىنىڭ تولىققاندى ساق­تالۋى­نىڭ قامىن ويلاستىرىپ جاتىر. «سامۇرىق-قازىنا» قورى ءۇشىن كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ ەڭ ۇزدىك ءىس-تاجىريبەسىن ەنگىزۋ – باس­تى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. مەن قا­جەت­تىلىك دەپ تە ايتار ەدىم. ءوز­دەرى­ڭىز بىلەتىندەي, 2014 جىل­دىڭ 6 قازانىندا مەملەكەت باسشى­سى قوردىڭ ترانسفورماتسياسى باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. اتال­عان باعدارلاما بۇكىل كومپانيالار توبىنىڭ قىزمەتىن ءوز­گەر­تىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا با­عىت­تال­عان. ترانسفورماتسيا باع­دار­لا­ماسى, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ۇلكەن باع­دارلاماسى, استانادان حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ەلدەگى كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى تەز ارادا ەڭ ۇزدىك الەمدىك ءىس-ءتاجى­ريبەمەن سايكەستەندىرۋدى تالاپ ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى حولدينگتىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى. ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, جاڭا كودەكستە كومپانيالاردى كاسىبي ديرەكتورلار كەڭەسى ارقىلى باسقارۋ, تاۋەكەل مەنەدجمەنتى, تۇراقتى دامۋ, اي­قىندىقتى ارتتىرۋ مەن اكتسيونەر­لەرگە دەگەن ءادىل قارىم-قاتىناس سە­كىلدى نەگىزگى باعىتتارعا ءمان بە­رىلگەن. مۇنىڭ ءبارى تابىستى ءتۇر­دە جۇزەگە اسقان جاعدايدا كومپانيا وزگەرىستەرگە تۇراقتى جانە اۋمالى-توكپەلى كەزەڭگە بەيىم­دەلە الاتىن, سايكەسىنشە ين­ۆەس­تورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋ­دىراتىن ۇيىمعا اينالا الادى. ورتالىق ازيا بويىن­شا حا­­لىق­ارالىق قارجى كورپو­را­تسيا­سىنىڭ ايماقتىق باسشىسى مواززام مەكان اتاپ وتكەندەي, كور­پو­را­تيۆتىك باسقارۋدىڭ جوعارى دەڭ­گەيى بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋعا دايىن سەرىكتەستەر ءۇشىن جاقسى بەلگى بولا الادى. «كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ينۆەستيتسيا تارتادى, شىعىندى ازاي­تادى, ينۆەستورلاردىڭ سە­نى­مىن ارتتىرادى, سونىمەن قا­تار, قارىزعا كاپيتال الۋدىڭ قۇنىن تۇسىرەدى. سايكەسىنشە, ءال­سىز كور­پوراتيۆتىك باسقارۋ جو­عارى دەڭگەيدەگى قاۋىپ-قاتەر مەن ق­ارىزعا قاراجات الۋدا ۇلكەن كولەمدەگى ۇستەمەگە تاپ قىلادى. نەگە قازاقستان نيۋ-يوركتە, لون­دوندا, سينگاپۋردا وتىر­عان ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى بولۋى كەرەك؟ كورپوراتيۆتىك باسقارۋ وسى ءۇشىن قاجەت», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى مواززام مەكان. كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردە العانداعى جوعارى رەيتينگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن «سامۇرىق-قازىنا» قورى بيزنەس-پروتسەستەردى ءتۇزۋ, قىز­مەتتى تالداۋ, ءتۇرلى ىشكى مەحا­نيزمدەردى ازىرلەۋ بويىنشا ۇزاق ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزدى. «سامۇرىق-قازىنا» ءىرى كوم­پا­نيالارىنىڭ كورپوراتيۆتىك باسقارۋىنىڭ رەيتينگى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ەگەر 2009 جىلى رەيتينگتىڭ ورتاشا ءمانى 47%-دى قۇراسا, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قور ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن قىزمەتتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشىنەن اسىپ ءتۇسىپ, 79%-عا جەتتى. ترانسفورماتسيا باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءنا­تي­جەسىندە قور ءوزىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىن كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى دەڭگەيدەگى ديرەكتورلار كەڭەسى ارقىلى باسقاراتىن سترا­تەگيالىق ينۆەستيتسيالىق حولدينگكە اينالۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى «سامۇرىق-قازىنا» اق قۇقىقتىق سۇيەمەلدەۋ جانە تاۋە­كەلدەر ءجو­نىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى عاني بيتەنوۆ. «سامۇرىق-قازىنا» ءىس ءجۇزىن­دە جيناعان تاجىريبەسىمەن كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتورداعى وزگە كوم­پانيالارمەن بەلسەندى تۇردە ءبولى­سۋدە. قور باسشىلىعى ەىدۇ-مەن تىعىز سەرىكتەستىكتىڭ ارقاسىندا ازىرلەنگەن كورپوراتيۆتىك باسقارۋ كودەكسى وزگە ۇلتتىق كومپانيالار ءۇشىن تيپتىك قۇجاتقا اينالىپ, جەكە فيرمالاردىڭ كودەكسىنە نەگىز بولا الادى دەپ سانايدى. فورۋم اياسىندا ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن بىرلەسىپ ىستەلگەن جۇ­مىس­تىڭ تاعى ءبىر ناتيجەسى – «ءتيىمدى ديرەكتورلار كەڭەسى» كىتابىنىڭ اۋدارماسىن تانىس­تىردى. پراكتيكالىق ۇسىنىستار جيناعىن ەڭ ەجەلگى جانە كوپتى مويىنداتقان الەمدەگى ديرەك­تورلار كەڭەسى مۇشەلەرىن كاسىبي دايىندىقتان وتكىزۋ ينس­تي­تۋتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالا­تىن ۇلىبريتانيانىڭ ديرەك­تورلار ينستيتۋتى شىعارعان بو­لا­تىن. «سامۇرىق-قازىنا» قورى 2013 جىلى ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا اتالعان ينستيتۋتپەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويعان ەدى. بۇگىنگى كۇنى قوردىڭ قولداۋىمەن باسىلىم قازاق جانە ورىس ءتىل­دەرىنە اۋدارىلىپ, كوپشىلىك وقىرمان ءۇشىن قولجەتىمدى بولىپ وتىر. ۇلىبريتانيا ديرەكتورلار ينس­تيتۋتى كورپوراتيۆتىك باس­قارۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى در. رودجەر باركەر دە ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ ءوتتى: «ديرەكتورلار كەڭەسى – كورپوراتيۆتىك باسقارۋ مەن ۇيىمداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن باستى ورگان. «ءتيىمدى ديرەكتورلار كەڭەسى» كىتابى دي­­رەكتورلارعا ارنالعان ۇسى­نىستاردى جانە ولاردىڭ ءوز ءرولىن قانداي جولمەن بۇرىنعىدان دا ءتيىمدى تۇردە اتقارا الاتىنى تۋرالى وي-پىكىردى قامتيدى. باسىلىمنىڭ تۇڭعىش رەت قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدا­رىل­عانىنا قۋانىشتىمىن. كىتاپ قازاقستانداعى كومپا­نيا­لاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ودان ءارى دامىپ, تابىسقا جەتۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسا الادى دەگەن ۇمىتتەمىن». «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ وكىلدەرى قازاقستانداعى كور­پو­­را­تيۆتىك باسقارۋ مەن دي­ر­ە­ك­­­ت­ور­لار كەڭەسىنىڭ ءتيىستى ءرولىن ءدا­رىپتەۋ جاقىن ۋاقىتتا ەل يميد­­جىن شەتەلدىك ين­ۆەستورلار ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تۋ­دىرا الا­­تىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قالىپتاستىرا الادى دەگەن سە­نىمدە. وسى ماقساتتاعى تەوريادان ىسكە ءوتۋ بويىنشا العاشقى قادام جاسالىنىپ تا قويىلدى. مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان».