تابيعاتپەن تىلدەسكەن

اتىراۋ وبلىسىندا ەكولوگيا سالاسىندا جارعاق قۇ­لاعى جاستىققا تيمەي ءجۇر­گەن ايتۋلى عالىم بار. بۇگىندە ءبىر جاعى جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋشى بولىپ, ءبىر جاعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋدى ماقسات تۇتقان قوعامدىق اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەن اكىمعالي كەنجەعاليەۆتىڭ بۇل سالادا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. عالىمنىڭ مۇناي جانە گاز ءوندىرىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالى مەن ونى ازايتۋ جولىنداعى زەرتحانالىق ەڭبەگى ارقاسىندا وڭىردە قان­شاما باعالى باستامالار دۇنيەگە كەلدى. تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنا جاناشىرلىقپەن قاراۋدى ازاماتتىق پارىز تۇتقان ۇستاز-عالىم عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا مۇ­ناي­دى وڭدەۋگە دايىنداۋ, «قازگيدرومەت» مەملەكەتتىك مەكە­مەسىندە تابيعي ورتا­نىڭ لاستانۋىن زەرتتەۋ جۇ­مىستارىندا بىلىكتىلىگىمەن ەل اۋزىنا ىلىككەندەردىڭ ءبىرى جانە وسى سالاداعى ساناۋلى مامانداردىڭ بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. اكىمعالي كەنجەعاليەۆ 1946 جىلى اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) وبلىسى, تەڭىز اۋدا­نىنىڭ «قاراشاۋ» اۋىلىندا مۇعالىم كەنجەعالي مۇ­قا­نوۆتىڭ وتباسىندا تۋعان. گۋرەۆ مەم­لە­كەت­تىك پەداگوگيكالىق ينس­تي­تۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ جاڭادان اشىلعان فيزيكا-جالپى تەح­نيكالىق پاندەر ءبولىمىن ۇزدىك بىتىرەدى. ءا.كەنجەعاليەۆ مۇناي جانە گاز وندىرىسىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەردىڭ تابيعي ورتاعا شىعاراتىن زالالدى قالدىقتارىن انىقتاۋدا مامان عالىمدارمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قايراڭىندا مۇناي جانە گاز وندىرۋگە جۇرگىزىلىپ جاتقان بەلسەندى جۇمىستاردىڭ دا اسەرلەرىن بولجاي كەلىپ, اي­ماق­تىڭ ەكولوگيالىق جاع­دايىنىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا «قا­زاقستان قوعامدىق اكادەمياسىن» قۇردى. اكادەميا قازىر ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. وسى ا­ر­قىلى حالىقتى ورىنسىز الاڭداماۋعا شاقىردى, ەكو­لوگياعا قاتىستى ۇرەي­لەنۋگە سەبەپتىڭ جوق ەكەندىگىن عىلىمي جولمەن دالەلدەپ ءتۇسىندىرىپ بەرىپ تۇردى. سو­نىمەن قاتار, قاشاعان كەن ورنىنداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعداي تۋرالى بايانداماسى دا كەزىندە كوپشىلىك ورتاسىندا جىلى قابىلداندى. ول – 6 مونوگرافيانىڭ, 10 وقۋ قۇرالى مەن دارىستەر كۋرستارىنىڭ, 100-دەن استام ماقالالار مەن تەزيستەردىڭ, 19 اۆتورلىق كۋالىك پەن پاتەنت­تەردىڭ اۆتورى. ۇلاعاتتى ۇس­تاز, وقۋ پروتسەسىن شەبەر ۇي­ىم­­داستىرۋشى بىرنەشە جىل «قول­دانبالى ەكولوگيا جانە بالىق شارۋاشىلىعى» جانە «جال­پى فيزيكا» كافەدرالارىن ابىرويمەن باسقاردى. بۇگىنگى تاڭدا «گەوەكولوگيا» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ لاستانۋ پروبلەماسىمەن كوپ جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان ەكولوگ-عالىمنىڭ ءبىلىم ءجا­نە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق باعدار­لامالار مەن جوبالارى بويىنشا جاريالانعان كونكۋرسىندا «كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستان سەكتورىندا مۇناي ىزدەۋ وپەراتسيالارىنىڭ ەكو­لو­گيالىق جاعدايعا اسەرىن زەرتتەۋ جانە توگىلگەن مۇ­ناي داقتارى تارالۋىنىڭ ماتە­ماتيكالىق مودەلىن جاساۋ» تاقىرىبىنا ازىرلەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى 2012–2014 جىلدارعا ار­نالعان گرانتتىق قار­جى­لاندىرۋ مۇمكىندىگىن جە­ڭىپ الدى. تەڭىز سۋىنىڭ تۇبىندەگى شوگىندىسىنىڭ سىناماسىن الۋعا ارنايى ەكس­پەديتسيا جاساقتالىپ, الىنعان سىنامالارعا تالداۋ جاساتۋ ءۇشىن ماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە اتىراۋداعى جشس عوو «ەكواناليتيكپەن» كەلى­سىم­شارت جاسالدى. اتقارىلعان تاپسىرمالاردىڭ ەسەبى ۋاق­تىلى تۇجىرىمدالىپ, ءۇش جىل قاتارىنان ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىلدى. جوعارىدا ايتىلعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كو­ميتەتىندە ۇتىپ العان عىلىمي جۇمىستىڭ ناتيجەسىن عىلىمي كىتاپ تۇرىندە جيناقتاپ, باس­پادان شىعارۋعا ەلەك­تروندىق پوشتا ارقىلى جولدانسا, بىشكەك قالاسىندا قىر­كۇيەك ايىندا وتەتىن حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسياعا 2 تۇ­جىرىمداما جىبەرىلدى. عىلىم جولىنا تۇڭعىش تالاپتانعان ۇلىنىڭ وزىمەن اقىلداسۋعا كەلگەن ساپارىندا ءوز عۇمىرىن اۋىل مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتۋگە ارناعان قۇر­مەتتى ازامات جەتى بالانىڭ اكەسى كەنجەعالي, اناسى ءجان­نات ەكەۋى: «ءوزىڭ نيەت قويساڭ, وي­لاعان ماقساتىڭا جەتۋىڭە ءبىز تىلەكشىمىز», – دەپ, ءسات-ساپار تىلەپ, جولعا شىعارىپ سالعان بولاتىن. ال قازىر عالىمنىڭ وتكەنىنە وي جۇگىرتىپ, بولاشاققا شولۋ جاساعان از عانا سۇحباتىنان اكە ارتقان سەنىم مەن ءۇمىتىنىڭ اقتالعانىن كورۋگە بولادى. كوكەيدەگى ارمان-مۇراتى ازا­ماتتىق ابىرويمەن استاسىپ, حاكىمدەردىڭ ۇلاعاتىن بويىنا سىڭىرگەن عالىم-ۇس­تاز شاكىرت باۋلىپ, ەل-جەر قامىنا الاڭدايتىن يگى جاق­سىلارمەن جولداس بولسا, قاريالىق جاسقا اقساقال ابىز­دىڭ پايىمىمەن جەتىپ وتىرسا, اكە ءۇمىتىنىڭ ورتا جولدا قالماعانى. كوكىرەكتەگى ارماننىڭ, كوكسەگەن مۇراتتىڭ ورىندالعانى. توڭىرەگىنە ازاماتتىعى ەرەكشە, ءبىتىم-بولمىسى سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن دوس-جاران جيناعان اكىمعالي كەنجەعالي ۇلىنىڭ بۇگىنگى مەرەيلى جاسقا ەل يگىلىگى جولىنداعى توككەن تەرىنىڭ جەمىسىمەن, دوس-جارانىنىڭ ورتاسىندا ابىرويى اسقاقتاپ جەتكەنى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «عالىم, دانا بولماعاندا جاھاندا, جەردە يگىلىك ونبەس ەدى قاشان دا» دەگەن ءتۇيىندى سوزىنە ءبىر دالەل ەكەنى ايقىن. اكىمعالي كەنجەعالي ۇلى 1993 جىلى «فيزيكالىق حيميا» ماماندىعى بويىنشا حيميا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى, ال 2009 جىلى «گەو­ەكولوگيا» ماماندىعى بويىنشا تەحنيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى عىلىمي اتاقتارىن قورعادى. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا ءسىڭىر­گەن ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى عىلىمىن دامىتۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن», «كاسپي ماڭى ەلدەرى جوو اسسوتسياتسياسىنا 10 جىل», ۆ.ي. ۆەرنادسكيدىڭ «ەكولوگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» ءتوس بەلگىلەرىمەن جانە م.ۆ. لومونوسوۆتىڭ «ەكو­لوگياعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ول قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دا اتاندى. وسىنىڭ ءبارى عالىمنىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگىنە بەرىلگەن بايىر­قالى باعا ەدى. گۇلزادا نيەتقاليەۆا, فيلولوگيا عىلىم­دارى­نىڭ كانديداتى. اتىراۋ.