حالىق سايلاعان پارلامەنت حالىق بيلىگىن جۇزەگە اسىردى: ەلباسى وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ قابىلداندى.
بۇل – حالىق قالاۋى, ەل تىلەگى.
ەلباسى ەل تىلەگىن ەسكەرەرىنە سەنەمىز.
ەسكەرۋگە ءتيىستى دە.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى 91-بابىنىڭ 1-ءشى تارماعىنا سايكەس اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمىمەن وتكىزىلەتىن رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسىعان وراي ءماجىلىستىڭ 59 جانە سەناتتىڭ 26 دەپۋتاتىنان تۇراتىن توپ مەملەكەت باسشىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرە الاتىن ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدى قابىلدايسىز با دەگەن ءۇندەۋمەن شىققان بولاتىن. بىراق ەلباسى بۇل ۇسىنىستى قابىلدامادى. ال بىراق كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابى 1-تارماعىنا سايكەس, توراعا ايتىپ ءوتكەنىندەي, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ارقايسىسىنداعى دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ بەستەن ءتورتى داۋىس بەرۋ ارقىلى اتا زاڭعا ءوزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدى وزدەرى قابىلداي الادى, دەي كەلىپ ودان ءارى شەشەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا ءسىڭىرگەن زور ەڭبەگىن ەسكە الا وتىرىپ, رەفەرەندۋم ارقىلى ونىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن وسى زاڭدى قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار, دەدى ول, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەلباسى رەتىندەگى قوعامدىق-ساياسي مارتەبەسىن اتا زاڭنىڭ شەڭبەرىندە تانۋ ماقساتىمەن «ەلباسى» ءسوزىن كونستيتۋتسيانىڭ 42-بابىنىڭ 5-تارماعىندا بەكىتۋدى ۇسىنامىن. 46-بابتىڭ 4-ءشى تارماعىن دا وسىعان ءسايكەستەندىرۋ ءۇشىن «ەلباسى» سوزىمەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «ەلباسى» ءسوزى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قولدانىلعان. وسى تۇسىنىكتى كونستيتۋتسيامەن بەكىتۋ (قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ءماتىندەرىندە دە) قازاقستان حالقىنىڭ تىلەگىنە تولىق سايكەس كەلەدى دەپ ويلايمىز, دەدى شەشەن. كەلەسى ءسوز سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆكە بەرىلدى. قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ تاريحي ءمانى مەن قازاقستاننىڭ ودان ءارى دامۋىنداعى ماڭىزدىلىعى سەنات پەن ءماجىلىستە جان-جاقتى تالقىلانىپ, پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى وعان ءبىراۋىزدان قولداۋ كورسەتتى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن.
بۇل باستامانىڭ قاجەتتىلىگى, ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن باياندى ەتۋ جانە تاۋەلسىزدىك, ساياسي تۇراقتىلىق, ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن جاڭعىرتۋ يدەيالارىنىڭ قوعامدا نىق ورنىعىپ, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى جولىنداعى تاريحي ساباقتاستىقتىڭ جالعاسىن تابۋىمەن تىعىز بايلانىستى.
بۇگىندە بۇكىل الەم مويىنداعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زور ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن حالىقارالىق ارەناداعى بيىك مارتەبەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى قايراتكەرلىگىنىڭ ناتيجەسى. ءاسىرەسە, ەلىمىزدىڭ دامۋىندا نارىقتىق ەكونوميكا جانە سىندارلى سىرتقى ساياسات قالىپتاستىرۋداعى, قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستاردى ەڭسەرۋدەگى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن تاباندىلىعىن ەرەكشە اتاۋ قاجەت. ال پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان مەملەكەتتىڭ دامۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ونىڭ يدەيالىق دەم بەرۋشىسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءجۇرگىزىلۋى – ناقتى تابىس كەپىلى بولارى اقيقات.
سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ونورە دە بالزاكتىڭ «ءبىر ەرجۇرەك ادامنىڭ تابىسى تۇتاس ءبىر بۋىندى ەرلىك ىستەرگە قۇلشىندىرادى» دەگەن ناقىلى قازىرگى قازاقستان تاريحىنان كورىنىس تاۋىپ وتىر. ەلباسىنىڭ وتانىمىزدى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ەلگە اينالدىرعانىنا كۋا بولعان زامانداستارىن بىلاي قويعاندا, بولاشاق ۇرپاق ونىڭ كورەگەن باسشى, سۇڭعىلا ساياساتكەر, حالىقارالىق دارەجەدەگى قايراتكەرلىك تۇلعاسىن ۇلگى ەتىپ ءوسىپ كەلەدى ەمەس پە! ولار ن.نازارباەۆ سالعان «قازاقستاندىق جولدىڭ» جارقىن بولاشاققا جەتكىزەتىنىنە كامىل سەنىمدى, دەي كەلىپ شەشەن ودان ءارى پارلامەنتتىڭ ارەكەتتەرىنە توقتالدى.
قوس پالاتالى پارلامەنتىمىزدىڭ 15 جىلدىق تاريحىندا مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا كۇردەلى ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ بەرگەن ۇسىنىستارىنا ەلباسى ءاردايىم تۇسىنىستىكپەن قاراپ كەلەدى.
بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ءماسەلە بويىنشا اتا زاڭىمىزدىڭ 91-بابىنا سايكەس پارلامەنت قاجەتتى وزگەرىستەردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋگە قۇقىلى.
ولاي بولسا بىزدەر ءۇشىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ وسى مۇمكىندىگىن پايدالاناتىن ورايلى ءسات تۋدى دەپ سانايمىن.
قازىردىڭ وزىندە 5 ميلليوننان اسا قازاقستاندىقتار قولداعان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى شىعىسقازاقستاندىقتار ۇسىنىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءبۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى جانە بۇل ەل تاعدىرىنداعى تاريحي ماڭىزى زور ماسەلە.
حالىق ايتسا قالت ايتپايدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى دەگەن سوزدەر ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالدى, دەدى م.كوپەەۆ.
ءسوز كەزەگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءامزەبەك جولشىبەكوۆكە بەرىلدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى وتىرىسىمىز وتە ەرەكشە ءارى بىرەگەي وتىرىس دەسە دە بولادى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ويتكەنى, بۇگىن قوس پالاتالى پارلامەنتىمىزدىڭ تاريحىندا ءوزىندىك ورىن الاتىن, قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن تاعدىرشەشتى ماڭىزى بار ماسەلە كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ وتىر.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ يدەياسى اياق استىنان پايدا بولعان جاڭالىق ەمەس. بۇل كوپتەن بەرى حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە, قوعامدا قالىپتاسقان پىكىر.
مەملەكەتىمىز قالىپتاسا باستاعان وتكەن عاسىردىڭ قيىن-قىستاۋ توقسانىنشى جىلدارى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان مەملەكەت باسشىسى ەل تىزگىنىن ءوز قولىنا الدى. ەكونوميكا جاڭارتىلىپ, ءارتۇرلى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سارالاندى, قازىرگى زامانعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ نەگىزى قالاندى, زەينەتاقى رەفورماسى جانە باسقا دا كوپتەگەن كەلەلى ىستەر جۇزەگە اسىرىلدى. ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ بارىمەن شەكارا ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى ارتتى, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى جاقسارىپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا بارلىق جاعداي جاسالدى.
قازاقستاننىڭ دامۋ ناتيجەلەرى ەرەكشە اسەر قالدىرادى. ءوتكەن جىلى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى جانە وسى ۇيىمنىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزۋى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, سونداي-اق ەلباسىنىڭ بىتىمگەرشىلىك قىزمەتكە قوسقان ۇلەسىن تانۋدىڭ, ەلىمىزگە كورسەتىلگەن زور سەنىمىنىڭ ايعاعى. بۇل ورايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە, ول حالىقارالىق قوعامداستىققا قازاقستاننىڭ وسىنداي باعاعا لايىق ەكەنىن جانە وسى ءبىر جاۋاپتى دا ابىرويلى ميسسيانى ورىنداي الاتىنىن دالەلدەپ شىقتى.
قازاقستاندىقتار دامۋدىڭ بارلىق ساتىسىندا ءوز پرەزيدەنتىنىڭ كورەگەندىكپەن جاساعان باستامالارىن قولداپ وتىردى. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىستى دۇربەلەڭگە ۇرىنباي, نىق سەنىممەن ەڭسەرىپ, قازىر ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جاۋاپتى كەزەڭىنە ءوتتى, بۇل قادام قازاقستاندىقتاردىڭ كەلەسى ۇرپاقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ ءىرگەتاسىنا اينالاتىنى ءسوزسىز. ەلباسى الەمدىك اۋقىمداعى اسا كۇردەلى مىندەتتەردى ويداعىداي شەشىپ, ەلدىڭ دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جولىن نىق سەنىممەن ىسكە اسىرۋعا قابىلەتتى ەكەنىن ءىس ءجۇزىندە دالەلدەدى. ياعني, ازاماتتارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز كەلەشەگىن جانە ەلدىڭ بولاشاعىن پرەزيدەنتتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىپ وتىرعانى تەگىن ەمەس. سوندىقتان, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى قيسىنعا ساي كەلەدى ءارى دەر كەزىندە قويىلىپ وتىر.
بۇل ورايدا قايسىبىرەۋلەردىڭ دەموكراتيا قاعيداتتارى بۇزىلىپ جاتىر دەگەنى تۋرالى ءوز پىكىرىمدى ايتقىم كەلەدى. دەموكراتيا دەگەنىمىز – حالىق بيلىگى. ءاربىر حالىق ءوز بولاشاعىن, تاعدىرىن ءوزى ايقىندايدى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى – كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – حالىق بولىپ تابىلادى. حالىق ءوز بيلىگىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم نەمەسە ەركىن سايلاۋ وتكىزۋ ارقىلى تىكەلەي جۇزەگە اسىرادى.
مەن بۇگىنگى قاراستىرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە, پراكتيكالىق ءتاجىريبەسى بار زاڭگەر رەتىندە ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى سەناتور سەرىك اقىلباي.
كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ 1-تارماعى, ەگەر رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ تۋرالى پارلامەنتتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي تاستاسا, وندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءتورت كوپشىلىك داۋىسىمەن پارلامەنت وسى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋعا قۇقىلى ەكەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى وسى زاڭعا قول قويادى نەمەسە ونى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارادى.
وسىعان ۇقساس نورمالار «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 17-بابىنىڭ 1-1-تارماعىندا دا كوزدەلگەن.
پارلامەنتتىڭ وسى زاڭدى قابىلداۋى ءبىزدىڭ وسىنىڭ الدىنداعى ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ قيسىندى جالعاسى بولماق.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابى 2-تارماعىنىڭ 3-ءشى تارماقشاسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تاعايىنداۋى تۋرالى باستاما كوتەردى.
بۇل ۇسىنىستى پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى دا قولدادى, ويتكەنى ول ەل كونستيتۋتسياسى 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا بەكىتىلگەن رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى, ولاردىڭ ءبارى مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋدى قوسا العاندا, دەموكراتيالىق ادىستەرمەن شەشۋ بولىپ تابىلادى.
ءسوز كەزەگىن ءماجىلىس دەپۋتاتى رايسا پوليششۋك الدى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ, ءتۇبەگەيلى قوعامدىق وزگەرىستەر جاساۋعا بەت بۇردى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان وسى وزگەرىستەر ەلدەگى دەموكراتيالىق الەۋەتتەر مەن ادامنىڭ مۇلدە جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا باعىتتالعان ەدى. ءبىز بۇگىن ولاردىڭ ءناتيجەلەرىن كوزبەن كورىپ وتىرمىز. ۋاقىت وتكەن سايىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانعان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزە تۇسەسىڭ. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا, ءتۇرلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى ستراتەگيانىڭ ءدال تابىلعانىن, ارەكەتتەر تاكتيكاسىنىڭ دۇرىستىعىن كورەسىڭ. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نارىقتىق ەكونوميكا تولىق قۇرىلىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان تولىپ جاتقان باعدارلامالار, سونىڭ ىشىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى دامىتۋ, دەنساۋلىقتى جاقسارتۋ باعدارلامالارى تابىستى جۇرگىزىلۋدە. وسى جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى ۇزارتۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ دامۋ لوگيكاسىنا سايكەس كەلەتىن, ابدەن ورىندى پىكىر دەپ سانايمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەلىمىزگە اسا قيىن بولعان جىلداردا ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ, ەشقانداي كۇردەلى ءماسەلەدەن باس تارتپاي, ەلدى دامىتۋعا ارنالعان شەشىمدەردى ەرلىكپەن قابىلداپ, ىسكە اسىردى. قازاقستاننىڭ الدىندا بۇگىنگى كۇنى دە شەشىلمەگەن سان ءتۇرلى پروبلەمالار بار, قازاقستاندىقتاردىڭ ونى شەشۋدى قيىندىقتان قايىسپايتىن ادامعا جۇكتەۋىن ابدەن تۇسىنۋگە بولادى, دەدى دەپۋتات.
سەنات دەپۋتاتى سەرگەي پلوتنيكوۆ 2010 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىنداعى ءبىرقاتار قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ وسكەمەندە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى باستاماسى ءبۇگىنگى تاڭدا حالىق جاپپاي قولداعان ەڭ باستى ساياسي جاڭالىق بولىپ وتىر, دەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستان حالقىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ, كوپۇلتتى مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالعانىنا ەشكىم دە داۋ ايتا المايدى.
سونىمەن بىرگە, ونىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋ, ەكونوميكانى دامىتۋ جولىنداعى ۇلان-عايىر, ولشەۋسىز ەڭبەگىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. پرەزيدەنتتىڭ دانا ساياساتى مەن ستراتەگيالىق باستاماشىلىقتارى رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق بەدەلگە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ن.نازارباەۆتىڭ دەموكراتيالىق جانە دامۋشى مەملەكەتتى قۇرۋ باعىتى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى جانە ونى قازاقستان حالقى تولىعىمەن قولدادى, دەي كەلىپ سەناتور ءسوزىنىڭ سوڭىندا ارىپتەستەرىن كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلۋگە ءتيىستى وزگەرىستەردى قولداۋعا شاقىردى. بۇل قازاقستاننىڭ دامۋىنا قوسقان پارلامەنتتىڭ ۇلەسى بولادى, دەدى ول.
حالىق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى قۇرىپ قانا قويماي, ونى ءارى قاراي نىعايتۋىن قالايدى. ال حالىق ەركى – ءبىز ءۇشىن زاڭ. بۇل جونىندە ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرلان نىعماتۋلين اشىپ ايتتى. ءبۇگىنگى تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە – قازاقستان حالقىنىڭ قاسيەتتى ەركى جانە ۋاقىت تالابى. بۇل باستاما اۋەلدەن كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىن حالقىمىز تاراپىنان باستاۋ الدى. 5 ميلليوننان استام وتانداسىمىز ساناۋلى كۇننىڭ ىشىندە ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ۇزارتۋ ءجونىندەگى قوعامدىق باستامانى قولداپ, ءوز قولدارىن قويدى. حالىق قالاۋلىلارى رەتىندەگى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سايلاۋشىلارىمىزدىڭ باستاماسىن كونستيتۋتسيالىق بەكىتۋ. مەنىڭ پايىمىمشا, قولداۋشىلار سانىنىڭ وسىنشاما كوپ بولۋىنان رەفەرەندۋمنىڭ ءناتيجەلى بولارىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. بۇل دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. پرەزيدەنت بەدەلى تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان دا مويىندالعان. پرەزيدەنت الەمدە جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى, ءدىنارالىق كەلىسىم, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ينتەگراتسيا, يادروسىز الەم سياقتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى قامتيتىن باستامالارىمەن سىيلى بولدى. ەلدىڭ اياعىنان نىق تۇرۋى مەن دامۋىنداعى ەلباسىنىڭ ءرولىنە باعا جەتپەيدى. مەنىڭ پايىمىمشا, تاريح ونى ءالى تالاي دالەلدەيدى.
ەلىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىن ەستەرىڭىزگە الىپ كورىڭىزدەرشى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى, گيپەرينفلياتسيا, جالاقى مەن زەينەتاقىلاردىڭ ايلاپ تولەنبەۋى جانە باسقالار. قازاقستاننىڭ قانداي ەل ەكەنىن الەمدە كىم ءبىلىپتى. شىنتۋايتىندا ەشكىم دە بىلگەن جوق. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدى حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءار ءتۇرلى ەتنوستار اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەت پەن توزىمدىلىك ماسەلەلەرى بويىنشا الەمگە ۇلگى بولارلىق ەكونوميكالىق تۇراقتى ەل رەتىندە تانيدى. وسىنىڭ بارلىعى – كورە ءبىلىپ جانە ناقتى دۇرىس قادام جاسايتىن, ەكونوميكا زاڭدىلىعىن تەرەڭ پايىمداعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي سەزىمتالدىعىنىڭ ارقاسى. مەنىڭ ويىمشا, نازارباەۆ جانە قازاقستان ءسوزدەرى ءبىر ۇعىمعا, سينونيمگە اينالعان. پرەزيدەنت جايلى ايتقاندا ەلدى تانىستىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. ويتكەنى نازارباەۆ – بۇل ءبىزدىڭ قازاقستان, ال قازاقستان – بۇل ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنت. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازىرگى زامانعى قازاقستاندى قۇردى, ونىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز الەمدە دە, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە دە الدىڭعى ساپتا كورىنۋدە. بۇگىنگى تاڭدا بىزدە ەڭ باستىسى, جۇمىلعان جانە بەدەلدى كوپۇلتتى حالقىمىز بار. سونداي-اق, قازاقستان حالقى سەنىم ارتقان پرەزيدەنتىمىز بار. سوندىقتان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجونىندەگى رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ باستاماسى – ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر بيلىك باستاۋى بولىپ سانالاتىن حالىق ەركى. وسى ورايدا دەپۋتات پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە حالىقتىڭ ەركىن قامتاماسىز ەتۋگە زاڭدىق نەگىز قالاۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋى قاجەتتىگىن ەرەكشە اتادى.
سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات يششانوۆ ءوز ءسوزىن بيىلعى جىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەكشە ەكەندىگىمەن باستادى. سەناتور وسى ورايدا ەلىمىز 2011 جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتەتىندىگىن, سونداي-اق جىل سوڭىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازاقستان تاۋەلسىز دامۋ جولىنا تۇسكەلى, وسىناۋ عاسىرعا بەرگىسىز 20 جىلدا تولىق قالىپتاسىپ, الەمدىك ارەنادا ءوزىنىڭ ورنى بار ەلگە اينالدى. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاۋىمەن ەلدىڭ رۋحاني بىرلىگىن, تۇتاستىعىن, ىنتىماقتاستىعىن, ءبىر مۇددەلىلىگىن تۇراقتاندىرعان, دامۋدىڭ جاڭا ساپاسىنا كوتەرگەن, ەل مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تانىتقان مەرزىم بولدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق الدىندا مەملەكەت بەدەلى ءوسىپ, ەل قاۋىپسىزدىگى نىعايدى. الەمدەگى بەلدى اقپارات قۇرالدارىنا كوز جۇگىرتسەك «قازاقستان – نازارباەۆ» دەگەن ۇعىمدار قالىپتاسقانى بايقالادى. جاڭا داۋىردەگى مەملەكەتتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنا بايلانىستى, دەگەن شەشەن بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان قازاقستاندىقتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەن ءارى سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا زامان سىناقتارىنان توسىلماي, قىسقا مەرزىم ىشىندە تالاي تاريحي وقيعالار مەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن وتكەندىگىن جەتكىزدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سىندارلى ساياساتى دۇردارازدىق پەن قايشىلىعى مول الەمدە ەل مەن ەلدى بىتىستىرۋگە, حالىقتاردى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەلىمىزدە قولعا الىنعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما – ونىڭ دامۋىنا, بۇكىل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك مۇددەسىن قولدايتىن, ۇلتتىق يدەيا دارەجەسىندەگى اۋقىمدى جوبا بولىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن ق.يششانوۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ارقىلى ەلىمىز الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق الەۋەتى ارتا تۇسەرىن, ەلدىڭ بىرلىگى وركەنيەتتى ماقسات پەن ورتاق مۇددەدە توعىسارىن جەتكىزدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى قوعامدىق باستاماعا 5 ميلليوننان استام قازاقستاندىقتاردىڭ قول قويۋى – ەلباسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي باعىتتىڭ بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە ەكەنىن, حالىقتىڭ ءوزدەرىنىڭ بولاشاعى مەن ەلىمىزدىڭ كەلەشەك دامۋىن تىكەلەي ۇلت كوشباسشىسىمەن بايلانىستىراتىندىعىن كورسەتتى, دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا. شىنىندا دا, ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 19 جىلىن وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, حالقىمىزدىڭ تاعدىرىن تۇبىرىمەن جاقسى جاققا وزگەرتكەنىن, ەلباسىنىڭ قاجىماس قايراتى مەن سارابدال ساياساتىنىڭ, ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ەل ەرتەڭى ايقىندالىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرى بەكىگەنىن كورۋ قيىن ەمەس. تاريح ءۇشىن از عانا ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان بۇتىندەي الىپ يمپەريانىڭ كىشكەنتاي ءبىر بولشەگىنەن نارىقتىق ەكونوميكاسى قالىپتاسقان, حالىقارالىق قوعامداستىقتا بيىك بەدەلگە يە قۋاتتى ەلگە اينالدى. قازاقستان ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەدى. وسى جىلداردا وتكىزىلگەن ەكونوميكالىق رەفورمالار ەلىمىزدى الەمنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەرى قاتارىنا قوستى. قازاقستان ءوز ءۇلگىسىمەن حالىق سانى از مەملەكەتتىڭ بۇكىل الەمنىڭ دامۋىنا اسەر ەتە الاتىندىعىن دالەلدەدى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, ينتەگراتسيالىق باستامالار, اسىرەسە, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ, ونىڭ ۇشتىگىنىڭ قۇرامىنا ەنۋ – مۇنىڭ ءبارى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى باعاسىنا يە. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىم ءسامميتىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىز ءۇشىن باعا جەتپەس زور جەتىستىك. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىقتار ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن ەلباسى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستىرادى.
ءوزىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالالىق «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى ۇيىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ كەلگەندىگىمەن بولىسكەن گۇلنار سۇلەيمەنقىزى ول جاقتا دا ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى تولىقتاي قولدايتىندىقتارىن ورتاعا سالدى. باسىم كوپشىلىگى مۇنايشىلار بولىپ ەسەپتەلەتىن كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارى, جالپى جاڭاوزەندىكتەر ەلدەگى بەيبىت ءومىر, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن وتباسىنداعى بەرەكەنى باعالايتىندىقتارىن, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا وزدەرىنىڭ دە بەلسەندى اتسالىساتىندىقتارىن ايتىپتى. ولاي بولسا, دەدى دەپۋتات, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 42-بابىنىڭ 5-تارماعىنا ەنگىزىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى تولىقتاي قولدايمىن جانە بارشاڭىزدى قولداۋعا شاقىرامىن.
بۇدان كەيىن ءسوزدى سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى اقان بيجانوۆ الدى. رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ ءجونىندەگى باستاماشى توپ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساياسي باعىتىن حالىقتىڭ تولىق قولدايتىندىعىنىڭ بەلگىسى, دەدى ول. ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىراردا ەلباسى ارقاشان حالىقتىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ, ونىمەن اقىلداسىپ وتىرعانى بەلگىلى. قازاقستاندىقتاردىڭ ءدال وسى قولداۋى ونىڭ بارلىق باستامالارى مەن رەفورمالارىنىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا كەپىل بولدى.
وسى ايتقاندارىمدى 90-شى جىلدىڭ باسىنداعى مىنا ءبىر كورگەندەرىم ناقتىلاي تۇسەدى. ەلىمىزدى رۋبل ايماعىنان يتەرىپ تاستاپ, بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنداعى كوپشىلىك كاسىپورىندارمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلگەن كەز بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە بىرقاتار پروبلەمالار تۋعىزدى, ەڭبەكاقى, زەينەتاقى جانە ءجاردەماقى ۋاقىتىندا تولەنبەدى. وسىنداي قيىن كەزدە ەلباسى ءارقاشان تۇرعىندارمەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋگە ۋاقىت تاپتى. ءالى ەسىمدە, ءوزىمنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىمە بايلانىستى سول كەزدە مەملەكەت باسشىسىمەن قاراعاندى وبلىسىنا ساپارمەن باردىم. پرەزيدەنت ونداعى ەڭ ءىرى كومىر ءوندىرىسى – قاراعاندى كومىر باسسەينىندەگى كاسىپورىنداردىڭ جاعدايىمەن تانىسۋدى جوسپارلادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە وبلىس باسشىلىعى ونداعى قالىپتاسقان قيىن جاعدايلاردى ەسكەرە كەلىپ, مەملەكەت باسشىسىنا وندا بارۋدان باس تارتۋ قاجەتتىگى ءجونىندە ۇسىنىس ايتتىق. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدان باس تارتىپ, ءدال قازىرگى كەزدە شاحتەرلەردى قولداۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. كەزدەسۋ وتكەن زالداعى جاعداي, ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, وتە قيىن ەدى. مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن باستاعاندا-اق زال ءىشى سىلتىدەي تىندى. ول شاحتەرلەرگە ەلدەگى جاعدايدى بۇكپەسىز ايتىپ بەردى, مەملەكەت تاراپىنان ەل ەكونوميكاسى مەن كومىر ءوندىرۋشى ۇجىمداردىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە بايلانىستى قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردى اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ سوزدەرىن جينالعان قاۋىم ۇلكەن ءۇمىتپەن, زەيىن قويا تىڭداعانىنا كۋا بولدىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى جۇمىسشىلار تاراپىنان ءۇلكەن قوشەمەتپەن تىڭدالدى جانە پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىنە بۇكىل ۇجىم قولداۋ كورسەتتى. كەزدەسۋ سوڭىندا پرەزيدەنت مىنبەردەن ءتۇسىپ, جينالعان قاۋىممەن جارتى ساعاتقا جۋىق اڭگىمەلەستى, ولار تاراپىنان قويىلعان كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى.
مەن كوپتەگەن جىلداردان بەرگى ءوزىم كۋا بولعان بۇل جايلاردى ءجايدان-ءجاي كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىن. مۇنىڭ استارىندا قازاقستان باسشىسىنىڭ ساياسي كورەگەندىگى, ونىڭ ءوز حالقىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىعى, قاراعاندىلىق كومىر وندىرۋشىلەرگە دەگەن قامقورلىعى جاتىر. بۇگىندە وسىناۋ شىنايى قامقورلىقتى بۇكىل قازاقستان حالقى سەزىنىپ وتىر. ونى ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ەلىمىزدەگى باسقا دا تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ جۇمىسشىلارى پرەزيدەنتتىڭ وسى سوزىنەن كەيىن قۋاتتانىپ, بۇرىنعى ەڭبەك ىرعاعىنا قايتا ءتۇستى.
ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ كوتەرىلگەندىگى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى دارا تۇلعا ەكەندىگى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا بولۋىنان, ونىڭ ىشىندە ۇيىمنىڭ 11 جىلدان بەرى ءوتپەگەن ءسامميتىن ويداعىداي وتكىزگەندىگىنەن ناقتى كورىنىپ تۇر. مۇنى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.
مەن ارىپتەستەرىمدى بۇگىنگى بىرلەسكەن وتىرىستا تالقىلانىپ جاتقان پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى نەگىزگى زاڭعا ءوزگەرىس ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولداۋعا شاقىرامىن, دەدى دەپۋتات ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
ءماجىلىس دەپۋتاتى تيتو سىزدىقوۆ 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا ءوتكەن سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ 98,7 پايىز داۋىس جيناپ, ەلدىڭ قولداۋىنا يە بولعاندىعىن ەسكە سالدى. دەپۋتات سول كەزدە حالىقتىڭ 98 پايىزى قولداپ داۋىس بەرگەندىگىن ايتىپ, حالىقتىڭ جاعدايى وتە قيىن ەدى دەگەندى دە ەسكەرتە كەتتى. كسرو-نىڭ تاراپ, 140 ۇلتتىڭ وكىلدەرىنىڭ تاعدىرى قالاي بولاتىنى بەلگىسىز بولىپ جاتقان تۇستا بارشا حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ كوپتەگەن باسشىنىڭ باسىنا بۇيىرماعان باق. ەلباسىنىڭ «قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتەمىن!» دەپ العاشقى رەت انت بەرگەنى دە قازىرگىدەي ەسىمدە, دەدى دەپۋتات. سودان بەرى ەلىمدى قالايدا دامىتامىن, وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەسىن تەڭ ەتەمىن دەپ كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
«ەلباسى» دەگەن ۇعىمنىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ, دەي كەلىپ تيتو ۋاقاپ ۇلى ول نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭبەگىنە حالىقتىڭ بەرگەن باعاسى, قۇرمەتى مەن ءسۇيىسپەنشىلىگى دەپ بىلەمىن دەگەن پايىمىمەن ءبولىستى. سوندىقتان «ەلباسى» دەگەن ۇعىم كونستيتۋتسياعا ەنگەنى وتە ءجون. كوشتى كىم باستاسا, ەلدىڭ دامۋى دا سولاي بولماق. حالىق قولداپ وتىرعان باستامانى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, ونى ءجۇزەگە اسىرۋدى زاڭ جولىمەن شەشۋ قاجەت. كونستيتۋتسيا بويىنشا حالىق اتىنان پرەزيدەنتتىڭ جانە پارلامەنتتىڭ سويلەۋگە قۇقىعى بار. رەفەرەندۋم تەك بيلىككە عانا ەمەس, ول حالىققا جانە حالىقتىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرەك. 140 ۇلت وكىلدەرى ءوز بولاشاقتارىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعان جانە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا سەنىپ وتىر. سوندىقتان حالىقتىڭ ايتقان تاپسىرماسىن بۇگىن ءبىز, دەپۋتاتتار ورىنداپ, اتا زاڭىمىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى قولداۋعا شاقىرامىن, دەدى دەپۋتات ت.سىزدىقوۆ.
ءبىز ادەتتە كۇنى وتكەن وقيعالاردى تاريح دەپ تامسانىپ ايتىپ جاتامىز, ونىمىز دا دۇرىس, ال كوز الدىمىزدا ايتۋلى تاريحي وقيعانى قازاق ەلى باسىنان ءوتكەرگەلى وتىر, دەپ باستادى ءسوزىن سەنات دەپۋتاتى عاريفوللا ەسىم. سەناتور بۇل ءىستىڭ تاريحقا اينالىپ, وقۋلىقتارعا ەنەرىن ايتا كەلىپ, ءبىز عاسىردان عاسىرعا فورماتسيادان فورماتسياعا وتكەن مۇلدەم جاڭا زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەرەمەت ءداۋىردىڭ وكىلىمىز دەگەندى ايتتى. وسىنداي ۇلى كوشتە تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزعانمەن پارا-پار, مەملەكەت قۇرىپ, ونى الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەر ساناتىنا قوسىپ, جاڭا قالا استانانى سالىپ, قازاق ەلىنىڭ جاڭعىرعان رەنەسسانس عاسىرىن باستاعان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بولعانىن, وسىنداي تاريحي تۇلعامەن زامانداس بولعانىمىزدى قايسىمىز بولماسىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
5 ميلليوننان اسا قول جينالىپ, حالىق ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولداپ وتىر, دەدى سەناتور. وسىنداي قۋاتتى حالىقتىق قوزعالىستىڭ سىرى نەدە؟ ول سىردىڭ مازمۇنى حالىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن, ەلباسىنىڭ حالىققا دەگەن سەنىمىندە. ماسەلەنىڭ زاڭدىلىق, ياعني دەموكراتيالىق جاعىنا كەلسەك, اتا زاڭىمىزدىڭ 3-بابىندا: «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ ناقتى جازىلعان. حالىق ءوز قالاۋىن جاسادى. «قوس پالاتالى پارلامەنت بۇل ماسەلەدە قانداي شەشىمگە كەلمەك دەپ كۇتۋدە. ەندەشە, ءماسەلە قالاي بولماق؟ مەن, دەپۋتات رەتىندە قانداي شەشىمگە كەلۋىم كەرەك, ارينە, حالىق باستاماسىن, تالابىن, تىلەگىن قولداۋعا مىندەتتىمىن», دەدى ع.ەسىم. ەلگە, جۇرتقا بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق كەرەك. سابىرلى, پاراساتتى كوشباسشى كەرەك! سونداي تۇلعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ!
باستاماشى توپتى 5 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىقتار قولدادى, دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى الەكساندر ميليۋتين. بىزدەر, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وكىلدەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءۇشىن ۇلت كوشباسشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسى ۇلى اباي جەرىندە باستاۋ الۋى ۇلكەن قۋانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. وسى جەر كوپتەگەن جىلدار بويى يادرولىق سىناققا ۇشىرادى. بىزدەردىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ جانە يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتقان ەل پرەزيدەنتىنە العىسىمىز شەكسىز. جەرلەستەرىمىز بالالارىنىڭ جانە وزدەرىنىڭ بولاشاعىن پرەزيدەنتكە سەنىپ تاپسىرادى, سوندىقتان دا اتالعان باستامامەن شىعىپ وتىر. ولاردى بەس ميلليونداي قازاقستاندىق قولدادى. حالىق بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق پەن وركەنيەتتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ساليقالى ساياساتىمەن بايلانىستىرادى. ءسوز سوڭىندا دەپۋتات ءوز ءپىكىرىنىڭ سايلاۋشىلار پىكىرىمەن ءۇندەستىگىن, ولاي بولسا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى وتكىزۋگە قول قويعاندار جاعىندا ەكەنىن بىلدىرە كەلىپ, حالىقتى قولداۋعا شاقىردى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆلاديمير نەحوروشەۆ ءجارىسسوزدى اياقتاۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. ماسەلە بەلگىلى بولىپ تۇر ەمەس پە, ودان دا زاڭ جوباسىن ماقۇلداۋدى داۋىسقا قويۋدى ۇسىنامىن, دەدى ول. توراعا دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسىن داۋىسقا قويعاندا ءماجىلىستىڭ ءبىر دەپۋتاتىنان باسقالارى ونى قولدادى. ال زاڭ جوباسى بويىنشا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن ەكى وزگەرىس تە داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە ءبىراۋىزدان ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
بىرلەسكەن وتىرىستى اشقان سوزىندە ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ اتا زاڭنىڭ 62-بابى 6-تارماعىنا سايكەس كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەكى وقىلىم وتكىزۋ مىندەتتى دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى سەنات دەپۋتاتى مۇحامبەت كوپەەۆ زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا دا قاراۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس تا ءبىراۋىزدان قابىلداندى. ءسويتىپ, پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەكى پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا دا قابىلدادى. قابىلدانعان زاڭ بويىنشا كونستيتۋتسياداعى:
1. 42-باپ 5-تارماعىنىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «بۇل شەكتەۋ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەر مەرزىمى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ۇزارتىلۋى مۇمكىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە – ەلباسىنا قولدانىلمايدى».
2. 46-باپتىڭ 4-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى» سوزىنەن كەيىن سىزىقشا قويىلىپ, «ەلباسى» سوزىمەن تولىقتىرىلسىن, – دەلىنگەن.
بىرلەسكەن وتىرىستا قورىتىندى ءسوز سويلەگەن ءماجىلىس ءتوراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ: «ءبىز بۇگىن شىن مانىندە تاريحي زاڭ قابىلدادىق. ول قازىرگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ ءۇشىن ناقتى كونستيتۋتسيالىق نەگىز بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءجونىندەگى باستامانى قولداعان 5 ملن.-نان استام قازاقستاندىقتاردىڭ ەرىك-جىگەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق زاڭدى مۇمكىندىكتەر قامتاماسىز ەتىلدى. وسى يگى ءىستىڭ ارقاۋى بولعان بارشاڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن», دەدى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يگور بۋرگاندينوۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى 91-بابىنىڭ 1-ءشى تارماعىنا سايكەس اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمىمەن وتكىزىلەتىن رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسىعان وراي ءماجىلىستىڭ 59 جانە سەناتتىڭ 26 دەپۋتاتىنان تۇراتىن توپ مەملەكەت باسشىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرە الاتىن ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدى قابىلدايسىز با دەگەن ءۇندەۋمەن شىققان بولاتىن. بىراق ەلباسى بۇل ۇسىنىستى قابىلدامادى. ال بىراق كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابى 1-تارماعىنا سايكەس, توراعا ايتىپ ءوتكەنىندەي, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ارقايسىسىنداعى دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ بەستەن ءتورتى داۋىس بەرۋ ارقىلى اتا زاڭعا ءوزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدى وزدەرى قابىلداي الادى, دەي كەلىپ ودان ءارى شەشەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا ءسىڭىرگەن زور ەڭبەگىن ەسكە الا وتىرىپ, رەفەرەندۋم ارقىلى ونىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن وسى زاڭدى قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار, دەدى ول, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەلباسى رەتىندەگى قوعامدىق-ساياسي مارتەبەسىن اتا زاڭنىڭ شەڭبەرىندە تانۋ ماقساتىمەن «ەلباسى» ءسوزىن كونستيتۋتسيانىڭ 42-بابىنىڭ 5-تارماعىندا بەكىتۋدى ۇسىنامىن. 46-بابتىڭ 4-ءشى تارماعىن دا وسىعان ءسايكەستەندىرۋ ءۇشىن «ەلباسى» سوزىمەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «ەلباسى» ءسوزى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قولدانىلعان. وسى تۇسىنىكتى كونستيتۋتسيامەن بەكىتۋ (قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ءماتىندەرىندە دە) قازاقستان حالقىنىڭ تىلەگىنە تولىق سايكەس كەلەدى دەپ ويلايمىز, دەدى شەشەن. كەلەسى ءسوز سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆكە بەرىلدى. قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ تاريحي ءمانى مەن قازاقستاننىڭ ودان ءارى دامۋىنداعى ماڭىزدىلىعى سەنات پەن ءماجىلىستە جان-جاقتى تالقىلانىپ, پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى وعان ءبىراۋىزدان قولداۋ كورسەتتى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن.
بۇل باستامانىڭ قاجەتتىلىگى, ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن باياندى ەتۋ جانە تاۋەلسىزدىك, ساياسي تۇراقتىلىق, ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن جاڭعىرتۋ يدەيالارىنىڭ قوعامدا نىق ورنىعىپ, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى جولىنداعى تاريحي ساباقتاستىقتىڭ جالعاسىن تابۋىمەن تىعىز بايلانىستى.
بۇگىندە بۇكىل الەم مويىنداعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زور ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن حالىقارالىق ارەناداعى بيىك مارتەبەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى قايراتكەرلىگىنىڭ ناتيجەسى. ءاسىرەسە, ەلىمىزدىڭ دامۋىندا نارىقتىق ەكونوميكا جانە سىندارلى سىرتقى ساياسات قالىپتاستىرۋداعى, قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستاردى ەڭسەرۋدەگى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن تاباندىلىعىن ەرەكشە اتاۋ قاجەت. ال پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان مەملەكەتتىڭ دامۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ونىڭ يدەيالىق دەم بەرۋشىسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءجۇرگىزىلۋى – ناقتى تابىس كەپىلى بولارى اقيقات.
سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ونورە دە بالزاكتىڭ «ءبىر ەرجۇرەك ادامنىڭ تابىسى تۇتاس ءبىر بۋىندى ەرلىك ىستەرگە قۇلشىندىرادى» دەگەن ناقىلى قازىرگى قازاقستان تاريحىنان كورىنىس تاۋىپ وتىر. ەلباسىنىڭ وتانىمىزدى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ەلگە اينالدىرعانىنا كۋا بولعان زامانداستارىن بىلاي قويعاندا, بولاشاق ۇرپاق ونىڭ كورەگەن باسشى, سۇڭعىلا ساياساتكەر, حالىقارالىق دارەجەدەگى قايراتكەرلىك تۇلعاسىن ۇلگى ەتىپ ءوسىپ كەلەدى ەمەس پە! ولار ن.نازارباەۆ سالعان «قازاقستاندىق جولدىڭ» جارقىن بولاشاققا جەتكىزەتىنىنە كامىل سەنىمدى, دەي كەلىپ شەشەن ودان ءارى پارلامەنتتىڭ ارەكەتتەرىنە توقتالدى.
قوس پالاتالى پارلامەنتىمىزدىڭ 15 جىلدىق تاريحىندا مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا كۇردەلى ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ بەرگەن ۇسىنىستارىنا ەلباسى ءاردايىم تۇسىنىستىكپەن قاراپ كەلەدى.
بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ءماسەلە بويىنشا اتا زاڭىمىزدىڭ 91-بابىنا سايكەس پارلامەنت قاجەتتى وزگەرىستەردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋگە قۇقىلى.
ولاي بولسا بىزدەر ءۇشىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ وسى مۇمكىندىگىن پايدالاناتىن ورايلى ءسات تۋدى دەپ سانايمىن.
قازىردىڭ وزىندە 5 ميلليوننان اسا قازاقستاندىقتار قولداعان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى شىعىسقازاقستاندىقتار ۇسىنىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءبۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى جانە بۇل ەل تاعدىرىنداعى تاريحي ماڭىزى زور ماسەلە.
حالىق ايتسا قالت ايتپايدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى دەگەن سوزدەر ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالدى, دەدى م.كوپەەۆ.
ءسوز كەزەگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءامزەبەك جولشىبەكوۆكە بەرىلدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى وتىرىسىمىز وتە ەرەكشە ءارى بىرەگەي وتىرىس دەسە دە بولادى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ويتكەنى, بۇگىن قوس پالاتالى پارلامەنتىمىزدىڭ تاريحىندا ءوزىندىك ورىن الاتىن, قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن تاعدىرشەشتى ماڭىزى بار ماسەلە كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ وتىر.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ يدەياسى اياق استىنان پايدا بولعان جاڭالىق ەمەس. بۇل كوپتەن بەرى حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە, قوعامدا قالىپتاسقان پىكىر.
مەملەكەتىمىز قالىپتاسا باستاعان وتكەن عاسىردىڭ قيىن-قىستاۋ توقسانىنشى جىلدارى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان مەملەكەت باسشىسى ەل تىزگىنىن ءوز قولىنا الدى. ەكونوميكا جاڭارتىلىپ, ءارتۇرلى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سارالاندى, قازىرگى زامانعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ نەگىزى قالاندى, زەينەتاقى رەفورماسى جانە باسقا دا كوپتەگەن كەلەلى ىستەر جۇزەگە اسىرىلدى. ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ بارىمەن شەكارا ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى ارتتى, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى جاقسارىپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا بارلىق جاعداي جاسالدى.
قازاقستاننىڭ دامۋ ناتيجەلەرى ەرەكشە اسەر قالدىرادى. ءوتكەن جىلى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى جانە وسى ۇيىمنىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزۋى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, سونداي-اق ەلباسىنىڭ بىتىمگەرشىلىك قىزمەتكە قوسقان ۇلەسىن تانۋدىڭ, ەلىمىزگە كورسەتىلگەن زور سەنىمىنىڭ ايعاعى. بۇل ورايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە, ول حالىقارالىق قوعامداستىققا قازاقستاننىڭ وسىنداي باعاعا لايىق ەكەنىن جانە وسى ءبىر جاۋاپتى دا ابىرويلى ميسسيانى ورىنداي الاتىنىن دالەلدەپ شىقتى.
قازاقستاندىقتار دامۋدىڭ بارلىق ساتىسىندا ءوز پرەزيدەنتىنىڭ كورەگەندىكپەن جاساعان باستامالارىن قولداپ وتىردى. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىستى دۇربەلەڭگە ۇرىنباي, نىق سەنىممەن ەڭسەرىپ, قازىر ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جاۋاپتى كەزەڭىنە ءوتتى, بۇل قادام قازاقستاندىقتاردىڭ كەلەسى ۇرپاقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ ءىرگەتاسىنا اينالاتىنى ءسوزسىز. ەلباسى الەمدىك اۋقىمداعى اسا كۇردەلى مىندەتتەردى ويداعىداي شەشىپ, ەلدىڭ دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جولىن نىق سەنىممەن ىسكە اسىرۋعا قابىلەتتى ەكەنىن ءىس ءجۇزىندە دالەلدەدى. ياعني, ازاماتتارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز كەلەشەگىن جانە ەلدىڭ بولاشاعىن پرەزيدەنتتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىپ وتىرعانى تەگىن ەمەس. سوندىقتان, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى قيسىنعا ساي كەلەدى ءارى دەر كەزىندە قويىلىپ وتىر.
بۇل ورايدا قايسىبىرەۋلەردىڭ دەموكراتيا قاعيداتتارى بۇزىلىپ جاتىر دەگەنى تۋرالى ءوز پىكىرىمدى ايتقىم كەلەدى. دەموكراتيا دەگەنىمىز – حالىق بيلىگى. ءاربىر حالىق ءوز بولاشاعىن, تاعدىرىن ءوزى ايقىندايدى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى – كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – حالىق بولىپ تابىلادى. حالىق ءوز بيلىگىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم نەمەسە ەركىن سايلاۋ وتكىزۋ ارقىلى تىكەلەي جۇزەگە اسىرادى.
مەن بۇگىنگى قاراستىرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە, پراكتيكالىق ءتاجىريبەسى بار زاڭگەر رەتىندە ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى سەناتور سەرىك اقىلباي.
كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ 1-تارماعى, ەگەر رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ تۋرالى پارلامەنتتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي تاستاسا, وندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءتورت كوپشىلىك داۋىسىمەن پارلامەنت وسى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋعا قۇقىلى ەكەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى وسى زاڭعا قول قويادى نەمەسە ونى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارادى.
وسىعان ۇقساس نورمالار «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 17-بابىنىڭ 1-1-تارماعىندا دا كوزدەلگەن.
پارلامەنتتىڭ وسى زاڭدى قابىلداۋى ءبىزدىڭ وسىنىڭ الدىنداعى ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ قيسىندى جالعاسى بولماق.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابى 2-تارماعىنىڭ 3-ءشى تارماقشاسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تاعايىنداۋى تۋرالى باستاما كوتەردى.
بۇل ۇسىنىستى پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى دا قولدادى, ويتكەنى ول ەل كونستيتۋتسياسى 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا بەكىتىلگەن رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى, ولاردىڭ ءبارى مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋدى قوسا العاندا, دەموكراتيالىق ادىستەرمەن شەشۋ بولىپ تابىلادى.
ءسوز كەزەگىن ءماجىلىس دەپۋتاتى رايسا پوليششۋك الدى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ, ءتۇبەگەيلى قوعامدىق وزگەرىستەر جاساۋعا بەت بۇردى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان وسى وزگەرىستەر ەلدەگى دەموكراتيالىق الەۋەتتەر مەن ادامنىڭ مۇلدە جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا باعىتتالعان ەدى. ءبىز بۇگىن ولاردىڭ ءناتيجەلەرىن كوزبەن كورىپ وتىرمىز. ۋاقىت وتكەن سايىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانعان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزە تۇسەسىڭ. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا, ءتۇرلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى ستراتەگيانىڭ ءدال تابىلعانىن, ارەكەتتەر تاكتيكاسىنىڭ دۇرىستىعىن كورەسىڭ. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نارىقتىق ەكونوميكا تولىق قۇرىلىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان تولىپ جاتقان باعدارلامالار, سونىڭ ىشىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى دامىتۋ, دەنساۋلىقتى جاقسارتۋ باعدارلامالارى تابىستى جۇرگىزىلۋدە. وسى جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى ۇزارتۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ دامۋ لوگيكاسىنا سايكەس كەلەتىن, ابدەن ورىندى پىكىر دەپ سانايمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەلىمىزگە اسا قيىن بولعان جىلداردا ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ, ەشقانداي كۇردەلى ءماسەلەدەن باس تارتپاي, ەلدى دامىتۋعا ارنالعان شەشىمدەردى ەرلىكپەن قابىلداپ, ىسكە اسىردى. قازاقستاننىڭ الدىندا بۇگىنگى كۇنى دە شەشىلمەگەن سان ءتۇرلى پروبلەمالار بار, قازاقستاندىقتاردىڭ ونى شەشۋدى قيىندىقتان قايىسپايتىن ادامعا جۇكتەۋىن ابدەن تۇسىنۋگە بولادى, دەدى دەپۋتات.
سەنات دەپۋتاتى سەرگەي پلوتنيكوۆ 2010 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىنداعى ءبىرقاتار قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ وسكەمەندە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى باستاماسى ءبۇگىنگى تاڭدا حالىق جاپپاي قولداعان ەڭ باستى ساياسي جاڭالىق بولىپ وتىر, دەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستان حالقىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ, كوپۇلتتى مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالعانىنا ەشكىم دە داۋ ايتا المايدى.
سونىمەن بىرگە, ونىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋ, ەكونوميكانى دامىتۋ جولىنداعى ۇلان-عايىر, ولشەۋسىز ەڭبەگىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. پرەزيدەنتتىڭ دانا ساياساتى مەن ستراتەگيالىق باستاماشىلىقتارى رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق بەدەلگە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ن.نازارباەۆتىڭ دەموكراتيالىق جانە دامۋشى مەملەكەتتى قۇرۋ باعىتى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى جانە ونى قازاقستان حالقى تولىعىمەن قولدادى, دەي كەلىپ سەناتور ءسوزىنىڭ سوڭىندا ارىپتەستەرىن كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلۋگە ءتيىستى وزگەرىستەردى قولداۋعا شاقىردى. بۇل قازاقستاننىڭ دامۋىنا قوسقان پارلامەنتتىڭ ۇلەسى بولادى, دەدى ول.
حالىق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى قۇرىپ قانا قويماي, ونى ءارى قاراي نىعايتۋىن قالايدى. ال حالىق ەركى – ءبىز ءۇشىن زاڭ. بۇل جونىندە ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرلان نىعماتۋلين اشىپ ايتتى. ءبۇگىنگى تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە – قازاقستان حالقىنىڭ قاسيەتتى ەركى جانە ۋاقىت تالابى. بۇل باستاما اۋەلدەن كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىن حالقىمىز تاراپىنان باستاۋ الدى. 5 ميلليوننان استام وتانداسىمىز ساناۋلى كۇننىڭ ىشىندە ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ۇزارتۋ ءجونىندەگى قوعامدىق باستامانى قولداپ, ءوز قولدارىن قويدى. حالىق قالاۋلىلارى رەتىندەگى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سايلاۋشىلارىمىزدىڭ باستاماسىن كونستيتۋتسيالىق بەكىتۋ. مەنىڭ پايىمىمشا, قولداۋشىلار سانىنىڭ وسىنشاما كوپ بولۋىنان رەفەرەندۋمنىڭ ءناتيجەلى بولارىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. بۇل دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. پرەزيدەنت بەدەلى تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان دا مويىندالعان. پرەزيدەنت الەمدە جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى, ءدىنارالىق كەلىسىم, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ينتەگراتسيا, يادروسىز الەم سياقتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى قامتيتىن باستامالارىمەن سىيلى بولدى. ەلدىڭ اياعىنان نىق تۇرۋى مەن دامۋىنداعى ەلباسىنىڭ ءرولىنە باعا جەتپەيدى. مەنىڭ پايىمىمشا, تاريح ونى ءالى تالاي دالەلدەيدى.
ەلىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىن ەستەرىڭىزگە الىپ كورىڭىزدەرشى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى, گيپەرينفلياتسيا, جالاقى مەن زەينەتاقىلاردىڭ ايلاپ تولەنبەۋى جانە باسقالار. قازاقستاننىڭ قانداي ەل ەكەنىن الەمدە كىم ءبىلىپتى. شىنتۋايتىندا ەشكىم دە بىلگەن جوق. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدى حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءار ءتۇرلى ەتنوستار اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەت پەن توزىمدىلىك ماسەلەلەرى بويىنشا الەمگە ۇلگى بولارلىق ەكونوميكالىق تۇراقتى ەل رەتىندە تانيدى. وسىنىڭ بارلىعى – كورە ءبىلىپ جانە ناقتى دۇرىس قادام جاسايتىن, ەكونوميكا زاڭدىلىعىن تەرەڭ پايىمداعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي سەزىمتالدىعىنىڭ ارقاسى. مەنىڭ ويىمشا, نازارباەۆ جانە قازاقستان ءسوزدەرى ءبىر ۇعىمعا, سينونيمگە اينالعان. پرەزيدەنت جايلى ايتقاندا ەلدى تانىستىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. ويتكەنى نازارباەۆ – بۇل ءبىزدىڭ قازاقستان, ال قازاقستان – بۇل ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنت. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازىرگى زامانعى قازاقستاندى قۇردى, ونىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز الەمدە دە, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە دە الدىڭعى ساپتا كورىنۋدە. بۇگىنگى تاڭدا بىزدە ەڭ باستىسى, جۇمىلعان جانە بەدەلدى كوپۇلتتى حالقىمىز بار. سونداي-اق, قازاقستان حالقى سەنىم ارتقان پرەزيدەنتىمىز بار. سوندىقتان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجونىندەگى رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ باستاماسى – ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر بيلىك باستاۋى بولىپ سانالاتىن حالىق ەركى. وسى ورايدا دەپۋتات پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە حالىقتىڭ ەركىن قامتاماسىز ەتۋگە زاڭدىق نەگىز قالاۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋى قاجەتتىگىن ەرەكشە اتادى.
سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات يششانوۆ ءوز ءسوزىن بيىلعى جىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەكشە ەكەندىگىمەن باستادى. سەناتور وسى ورايدا ەلىمىز 2011 جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتەتىندىگىن, سونداي-اق جىل سوڭىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازاقستان تاۋەلسىز دامۋ جولىنا تۇسكەلى, وسىناۋ عاسىرعا بەرگىسىز 20 جىلدا تولىق قالىپتاسىپ, الەمدىك ارەنادا ءوزىنىڭ ورنى بار ەلگە اينالدى. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاۋىمەن ەلدىڭ رۋحاني بىرلىگىن, تۇتاستىعىن, ىنتىماقتاستىعىن, ءبىر مۇددەلىلىگىن تۇراقتاندىرعان, دامۋدىڭ جاڭا ساپاسىنا كوتەرگەن, ەل مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تانىتقان مەرزىم بولدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق الدىندا مەملەكەت بەدەلى ءوسىپ, ەل قاۋىپسىزدىگى نىعايدى. الەمدەگى بەلدى اقپارات قۇرالدارىنا كوز جۇگىرتسەك «قازاقستان – نازارباەۆ» دەگەن ۇعىمدار قالىپتاسقانى بايقالادى. جاڭا داۋىردەگى مەملەكەتتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنا بايلانىستى, دەگەن شەشەن بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان قازاقستاندىقتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەن ءارى سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا زامان سىناقتارىنان توسىلماي, قىسقا مەرزىم ىشىندە تالاي تاريحي وقيعالار مەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن وتكەندىگىن جەتكىزدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سىندارلى ساياساتى دۇردارازدىق پەن قايشىلىعى مول الەمدە ەل مەن ەلدى بىتىستىرۋگە, حالىقتاردى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەلىمىزدە قولعا الىنعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما – ونىڭ دامۋىنا, بۇكىل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك مۇددەسىن قولدايتىن, ۇلتتىق يدەيا دارەجەسىندەگى اۋقىمدى جوبا بولىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن ق.يششانوۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ارقىلى ەلىمىز الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق الەۋەتى ارتا تۇسەرىن, ەلدىڭ بىرلىگى وركەنيەتتى ماقسات پەن ورتاق مۇددەدە توعىسارىن جەتكىزدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى قوعامدىق باستاماعا 5 ميلليوننان استام قازاقستاندىقتاردىڭ قول قويۋى – ەلباسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي باعىتتىڭ بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە ەكەنىن, حالىقتىڭ ءوزدەرىنىڭ بولاشاعى مەن ەلىمىزدىڭ كەلەشەك دامۋىن تىكەلەي ۇلت كوشباسشىسىمەن بايلانىستىراتىندىعىن كورسەتتى, دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا. شىنىندا دا, ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 19 جىلىن وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, حالقىمىزدىڭ تاعدىرىن تۇبىرىمەن جاقسى جاققا وزگەرتكەنىن, ەلباسىنىڭ قاجىماس قايراتى مەن سارابدال ساياساتىنىڭ, ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ەل ەرتەڭى ايقىندالىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرى بەكىگەنىن كورۋ قيىن ەمەس. تاريح ءۇشىن از عانا ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان بۇتىندەي الىپ يمپەريانىڭ كىشكەنتاي ءبىر بولشەگىنەن نارىقتىق ەكونوميكاسى قالىپتاسقان, حالىقارالىق قوعامداستىقتا بيىك بەدەلگە يە قۋاتتى ەلگە اينالدى. قازاقستان ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەدى. وسى جىلداردا وتكىزىلگەن ەكونوميكالىق رەفورمالار ەلىمىزدى الەمنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەرى قاتارىنا قوستى. قازاقستان ءوز ءۇلگىسىمەن حالىق سانى از مەملەكەتتىڭ بۇكىل الەمنىڭ دامۋىنا اسەر ەتە الاتىندىعىن دالەلدەدى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, ينتەگراتسيالىق باستامالار, اسىرەسە, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ, ونىڭ ۇشتىگىنىڭ قۇرامىنا ەنۋ – مۇنىڭ ءبارى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى باعاسىنا يە. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىم ءسامميتىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىز ءۇشىن باعا جەتپەس زور جەتىستىك. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىقتار ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن ەلباسى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستىرادى.
ءوزىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالالىق «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى ۇيىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ كەلگەندىگىمەن بولىسكەن گۇلنار سۇلەيمەنقىزى ول جاقتا دا ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى تولىقتاي قولدايتىندىقتارىن ورتاعا سالدى. باسىم كوپشىلىگى مۇنايشىلار بولىپ ەسەپتەلەتىن كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارى, جالپى جاڭاوزەندىكتەر ەلدەگى بەيبىت ءومىر, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن وتباسىنداعى بەرەكەنى باعالايتىندىقتارىن, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا وزدەرىنىڭ دە بەلسەندى اتسالىساتىندىقتارىن ايتىپتى. ولاي بولسا, دەدى دەپۋتات, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 42-بابىنىڭ 5-تارماعىنا ەنگىزىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى تولىقتاي قولدايمىن جانە بارشاڭىزدى قولداۋعا شاقىرامىن.
بۇدان كەيىن ءسوزدى سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى اقان بيجانوۆ الدى. رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ ءجونىندەگى باستاماشى توپ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساياسي باعىتىن حالىقتىڭ تولىق قولدايتىندىعىنىڭ بەلگىسى, دەدى ول. ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىراردا ەلباسى ارقاشان حالىقتىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ, ونىمەن اقىلداسىپ وتىرعانى بەلگىلى. قازاقستاندىقتاردىڭ ءدال وسى قولداۋى ونىڭ بارلىق باستامالارى مەن رەفورمالارىنىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا كەپىل بولدى.
وسى ايتقاندارىمدى 90-شى جىلدىڭ باسىنداعى مىنا ءبىر كورگەندەرىم ناقتىلاي تۇسەدى. ەلىمىزدى رۋبل ايماعىنان يتەرىپ تاستاپ, بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنداعى كوپشىلىك كاسىپورىندارمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلگەن كەز بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە بىرقاتار پروبلەمالار تۋعىزدى, ەڭبەكاقى, زەينەتاقى جانە ءجاردەماقى ۋاقىتىندا تولەنبەدى. وسىنداي قيىن كەزدە ەلباسى ءارقاشان تۇرعىندارمەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋگە ۋاقىت تاپتى. ءالى ەسىمدە, ءوزىمنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىمە بايلانىستى سول كەزدە مەملەكەت باسشىسىمەن قاراعاندى وبلىسىنا ساپارمەن باردىم. پرەزيدەنت ونداعى ەڭ ءىرى كومىر ءوندىرىسى – قاراعاندى كومىر باسسەينىندەگى كاسىپورىنداردىڭ جاعدايىمەن تانىسۋدى جوسپارلادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە وبلىس باسشىلىعى ونداعى قالىپتاسقان قيىن جاعدايلاردى ەسكەرە كەلىپ, مەملەكەت باسشىسىنا وندا بارۋدان باس تارتۋ قاجەتتىگى ءجونىندە ۇسىنىس ايتتىق. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدان باس تارتىپ, ءدال قازىرگى كەزدە شاحتەرلەردى قولداۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. كەزدەسۋ وتكەن زالداعى جاعداي, ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, وتە قيىن ەدى. مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن باستاعاندا-اق زال ءىشى سىلتىدەي تىندى. ول شاحتەرلەرگە ەلدەگى جاعدايدى بۇكپەسىز ايتىپ بەردى, مەملەكەت تاراپىنان ەل ەكونوميكاسى مەن كومىر ءوندىرۋشى ۇجىمداردىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە بايلانىستى قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردى اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ سوزدەرىن جينالعان قاۋىم ۇلكەن ءۇمىتپەن, زەيىن قويا تىڭداعانىنا كۋا بولدىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى جۇمىسشىلار تاراپىنان ءۇلكەن قوشەمەتپەن تىڭدالدى جانە پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىنە بۇكىل ۇجىم قولداۋ كورسەتتى. كەزدەسۋ سوڭىندا پرەزيدەنت مىنبەردەن ءتۇسىپ, جينالعان قاۋىممەن جارتى ساعاتقا جۋىق اڭگىمەلەستى, ولار تاراپىنان قويىلعان كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى.
مەن كوپتەگەن جىلداردان بەرگى ءوزىم كۋا بولعان بۇل جايلاردى ءجايدان-ءجاي كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىن. مۇنىڭ استارىندا قازاقستان باسشىسىنىڭ ساياسي كورەگەندىگى, ونىڭ ءوز حالقىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىعى, قاراعاندىلىق كومىر وندىرۋشىلەرگە دەگەن قامقورلىعى جاتىر. بۇگىندە وسىناۋ شىنايى قامقورلىقتى بۇكىل قازاقستان حالقى سەزىنىپ وتىر. ونى ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ەلىمىزدەگى باسقا دا تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ جۇمىسشىلارى پرەزيدەنتتىڭ وسى سوزىنەن كەيىن قۋاتتانىپ, بۇرىنعى ەڭبەك ىرعاعىنا قايتا ءتۇستى.
ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ كوتەرىلگەندىگى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى دارا تۇلعا ەكەندىگى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا بولۋىنان, ونىڭ ىشىندە ۇيىمنىڭ 11 جىلدان بەرى ءوتپەگەن ءسامميتىن ويداعىداي وتكىزگەندىگىنەن ناقتى كورىنىپ تۇر. مۇنى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.
مەن ارىپتەستەرىمدى بۇگىنگى بىرلەسكەن وتىرىستا تالقىلانىپ جاتقان پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى نەگىزگى زاڭعا ءوزگەرىس ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولداۋعا شاقىرامىن, دەدى دەپۋتات ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
ءماجىلىس دەپۋتاتى تيتو سىزدىقوۆ 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا ءوتكەن سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ 98,7 پايىز داۋىس جيناپ, ەلدىڭ قولداۋىنا يە بولعاندىعىن ەسكە سالدى. دەپۋتات سول كەزدە حالىقتىڭ 98 پايىزى قولداپ داۋىس بەرگەندىگىن ايتىپ, حالىقتىڭ جاعدايى وتە قيىن ەدى دەگەندى دە ەسكەرتە كەتتى. كسرو-نىڭ تاراپ, 140 ۇلتتىڭ وكىلدەرىنىڭ تاعدىرى قالاي بولاتىنى بەلگىسىز بولىپ جاتقان تۇستا بارشا حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ كوپتەگەن باسشىنىڭ باسىنا بۇيىرماعان باق. ەلباسىنىڭ «قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتەمىن!» دەپ العاشقى رەت انت بەرگەنى دە قازىرگىدەي ەسىمدە, دەدى دەپۋتات. سودان بەرى ەلىمدى قالايدا دامىتامىن, وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەسىن تەڭ ەتەمىن دەپ كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
«ەلباسى» دەگەن ۇعىمنىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ, دەي كەلىپ تيتو ۋاقاپ ۇلى ول نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭبەگىنە حالىقتىڭ بەرگەن باعاسى, قۇرمەتى مەن ءسۇيىسپەنشىلىگى دەپ بىلەمىن دەگەن پايىمىمەن ءبولىستى. سوندىقتان «ەلباسى» دەگەن ۇعىم كونستيتۋتسياعا ەنگەنى وتە ءجون. كوشتى كىم باستاسا, ەلدىڭ دامۋى دا سولاي بولماق. حالىق قولداپ وتىرعان باستامانى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, ونى ءجۇزەگە اسىرۋدى زاڭ جولىمەن شەشۋ قاجەت. كونستيتۋتسيا بويىنشا حالىق اتىنان پرەزيدەنتتىڭ جانە پارلامەنتتىڭ سويلەۋگە قۇقىعى بار. رەفەرەندۋم تەك بيلىككە عانا ەمەس, ول حالىققا جانە حالىقتىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرەك. 140 ۇلت وكىلدەرى ءوز بولاشاقتارىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعان جانە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا سەنىپ وتىر. سوندىقتان حالىقتىڭ ايتقان تاپسىرماسىن بۇگىن ءبىز, دەپۋتاتتار ورىنداپ, اتا زاڭىمىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى قولداۋعا شاقىرامىن, دەدى دەپۋتات ت.سىزدىقوۆ.
ءبىز ادەتتە كۇنى وتكەن وقيعالاردى تاريح دەپ تامسانىپ ايتىپ جاتامىز, ونىمىز دا دۇرىس, ال كوز الدىمىزدا ايتۋلى تاريحي وقيعانى قازاق ەلى باسىنان ءوتكەرگەلى وتىر, دەپ باستادى ءسوزىن سەنات دەپۋتاتى عاريفوللا ەسىم. سەناتور بۇل ءىستىڭ تاريحقا اينالىپ, وقۋلىقتارعا ەنەرىن ايتا كەلىپ, ءبىز عاسىردان عاسىرعا فورماتسيادان فورماتسياعا وتكەن مۇلدەم جاڭا زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەرەمەت ءداۋىردىڭ وكىلىمىز دەگەندى ايتتى. وسىنداي ۇلى كوشتە تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزعانمەن پارا-پار, مەملەكەت قۇرىپ, ونى الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەر ساناتىنا قوسىپ, جاڭا قالا استانانى سالىپ, قازاق ەلىنىڭ جاڭعىرعان رەنەسسانس عاسىرىن باستاعان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بولعانىن, وسىنداي تاريحي تۇلعامەن زامانداس بولعانىمىزدى قايسىمىز بولماسىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
5 ميلليوننان اسا قول جينالىپ, حالىق ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولداپ وتىر, دەدى سەناتور. وسىنداي قۋاتتى حالىقتىق قوزعالىستىڭ سىرى نەدە؟ ول سىردىڭ مازمۇنى حالىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن, ەلباسىنىڭ حالىققا دەگەن سەنىمىندە. ماسەلەنىڭ زاڭدىلىق, ياعني دەموكراتيالىق جاعىنا كەلسەك, اتا زاڭىمىزدىڭ 3-بابىندا: «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ ناقتى جازىلعان. حالىق ءوز قالاۋىن جاسادى. «قوس پالاتالى پارلامەنت بۇل ماسەلەدە قانداي شەشىمگە كەلمەك دەپ كۇتۋدە. ەندەشە, ءماسەلە قالاي بولماق؟ مەن, دەپۋتات رەتىندە قانداي شەشىمگە كەلۋىم كەرەك, ارينە, حالىق باستاماسىن, تالابىن, تىلەگىن قولداۋعا مىندەتتىمىن», دەدى ع.ەسىم. ەلگە, جۇرتقا بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق كەرەك. سابىرلى, پاراساتتى كوشباسشى كەرەك! سونداي تۇلعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ!
باستاماشى توپتى 5 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىقتار قولدادى, دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى الەكساندر ميليۋتين. بىزدەر, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وكىلدەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءۇشىن ۇلت كوشباسشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسى ۇلى اباي جەرىندە باستاۋ الۋى ۇلكەن قۋانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. وسى جەر كوپتەگەن جىلدار بويى يادرولىق سىناققا ۇشىرادى. بىزدەردىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ جانە يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتقان ەل پرەزيدەنتىنە العىسىمىز شەكسىز. جەرلەستەرىمىز بالالارىنىڭ جانە وزدەرىنىڭ بولاشاعىن پرەزيدەنتكە سەنىپ تاپسىرادى, سوندىقتان دا اتالعان باستامامەن شىعىپ وتىر. ولاردى بەس ميلليونداي قازاقستاندىق قولدادى. حالىق بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق پەن وركەنيەتتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ساليقالى ساياساتىمەن بايلانىستىرادى. ءسوز سوڭىندا دەپۋتات ءوز ءپىكىرىنىڭ سايلاۋشىلار پىكىرىمەن ءۇندەستىگىن, ولاي بولسا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى وتكىزۋگە قول قويعاندار جاعىندا ەكەنىن بىلدىرە كەلىپ, حالىقتى قولداۋعا شاقىردى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆلاديمير نەحوروشەۆ ءجارىسسوزدى اياقتاۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. ماسەلە بەلگىلى بولىپ تۇر ەمەس پە, ودان دا زاڭ جوباسىن ماقۇلداۋدى داۋىسقا قويۋدى ۇسىنامىن, دەدى ول. توراعا دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسىن داۋىسقا قويعاندا ءماجىلىستىڭ ءبىر دەپۋتاتىنان باسقالارى ونى قولدادى. ال زاڭ جوباسى بويىنشا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن ەكى وزگەرىس تە داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە ءبىراۋىزدان ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
بىرلەسكەن وتىرىستى اشقان سوزىندە ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ اتا زاڭنىڭ 62-بابى 6-تارماعىنا سايكەس كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەكى وقىلىم وتكىزۋ مىندەتتى دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى سەنات دەپۋتاتى مۇحامبەت كوپەەۆ زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا دا قاراۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس تا ءبىراۋىزدان قابىلداندى. ءسويتىپ, پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەكى پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا دا قابىلدادى. قابىلدانعان زاڭ بويىنشا كونستيتۋتسياداعى:
1. 42-باپ 5-تارماعىنىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «بۇل شەكتەۋ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەر مەرزىمى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ۇزارتىلۋى مۇمكىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە – ەلباسىنا قولدانىلمايدى».
2. 46-باپتىڭ 4-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى» سوزىنەن كەيىن سىزىقشا قويىلىپ, «ەلباسى» سوزىمەن تولىقتىرىلسىن, – دەلىنگەن.
بىرلەسكەن وتىرىستا قورىتىندى ءسوز سويلەگەن ءماجىلىس ءتوراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ: «ءبىز بۇگىن شىن مانىندە تاريحي زاڭ قابىلدادىق. ول قازىرگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ ءۇشىن ناقتى كونستيتۋتسيالىق نەگىز بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءجونىندەگى باستامانى قولداعان 5 ملن.-نان استام قازاقستاندىقتاردىڭ ەرىك-جىگەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق زاڭدى مۇمكىندىكتەر قامتاماسىز ەتىلدى. وسى يگى ءىستىڭ ارقاۋى بولعان بارشاڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن», دەدى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يگور بۋرگاندينوۆ.
