جەر-انادان قۋات الاتىن جان

تابيعاتتىڭ داۋاسىز دەرتكە شيپا بولاتىندىعىن عالىمدار الدەقاشان دالەلدەگەن. ونىڭ قاسيەتىنەن ادامنىڭ بويىنا قۋات, جۇرەگىنە شۋاق ورنىعىپ, مەديتسينا عىلىمى قاۋقارسىز بولعان سىرقاتتىڭ سان تۇرىنە سەپ بولاتىنى بەلگىلى. مۇنداي جاعدايلارعا مىسال دا جەتەرلىك. سولاردىڭ بىرەۋىنە عانا توقتالار بولساق, اسپان مەن جەردىڭ ادامزاتپەن تىعىز بايلانىستا ەكەندىگىن دالەلدەپ كەلە جاتقان, قىستا ومبى قارعا ورانىپ جاتاتىن سۋىق, جازدا شىجىعان اپتاپتا جەردى ەش قيىندىقسىز جالاڭ اياق باسىپ جۇرەتىن ەرەكشە جانمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول فيزيكا عىلىمدارىنىڭ بىلگىرى, ۇزدىك ۇستاز جانە پروفەسسور – نۇرعالي قويشىباەۆ. – نۇرعالي اعا, بۇگىنگى تاڭدا جالاڭ اياق جۇرەتىن ەرەكشە جان رەتىندە تانىمال بولعان ءسىزدىڭ ءوزىڭىز جايلى تولىعىراق بىلسەك؟ – مەن 1937 جىلى اقتوبە وبلىسى, ىرعىز اۋدانىندا تۋعانمىن. سوناۋ سۇم سوعىستان بىرەر جىل بۇرىن عانا دۇنيەگە كەلگەن مەن اكەمنىڭ بەت-ءجۇزىن دۇرىس ەستە ساقتاپ قالا المادىم. سول ۋاقىتتاردا سوعىس­قا اكەمىز بەن ەكى اعامدى ال­ىپ كەتتى دە, ءۇيدىڭ ۇلكەنى بو­لىپ مەن قالعان ەكەم. ءۇش بالامەن جالعىز قالعان انام كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, ءبىزدى جەتىلدىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتتى. ول زامانداردىڭ قيىندىعىن كوزىمەن كورگەندەر بىلەر, جە­تىمسىزدىك جاعدايىن باستان وتكەردىك. جاز كەزىندە دالادا تاپقانىمىزدى كيىپ وينايمىز, باسقا ۋاقىتتاردا تاپجىلماي ۇيدە وتىرامىز. ەلدىڭ كوپ بولىگىندە ساۋات جوق, مەكتەپكە قاشان, قالاي بارارىمنان حابارسىز كۇيدە ەكى جىلىمدى وتكىزىپ الىپپىن. ياعني, مەنىڭ جاسىم ءبىرىنشى سىنىپ وقيتىنداردان ۇلكەن بولىپ ەدى. قازىرگى كۇنى ەسىمە السام, ك ۇلىپ الامىن. دوسىما ەرەم دەپ مەكتەپ تابالدىرىعىن كەزدەيسوق اتتادىم. بىلىمگە قۇل­شىنىسىم وتە جاقسى بولدى, اسىرەسە, ماتەماتيكا­عا ءجۇي­­رىك بولدىم دەسەم, ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. مەكتەپكە كيىپ باراتىنداي ەشتەڭەمىز جوق بولعاندىقتان, ءبىرىنشى سىنىپتى انامنىڭ بەرگەن ش ۇلىعىمەن ءبىتىردىم عوي. 8-سىنىپتا تۇڭعىش رەت تراكتوردى كورگەنمىن. جاسى ۇلكەندەۋ جولداسىم سونى ايداۋشى ەدى, ماعان قىزىق كورىنەتىن. كەيدە ول مەنى قاسىنا وتىرعىزىپ الاتىن, سول ۋاقىتتا مەنەن باقىتتى ادام بولماۋشى ەدى. 1953 جىلدارى بولۋى كەرەك, تىڭ يگەرۋ كەزىندە ەڭبەك جۇمىستارىنا ءبىزدى الىپ كەتتى. التى ايلىق ءىسساپار سەكىلدى دۇنيە عوي ەندى, قارا جۇمىستى قايمىقپاي-اق ىستەدىك. تاعى­لىمدامادان وتتىك, سودان تراكتور ايداۋشىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. مەكتەپ ديرەكتورى مەنىڭ بىلىمىمە ءتانتى بولىپ, مىندەتتى تۇردە جوو-نى ءبىتىرۋىم قاجەتتىگىن ىلعي ايتۋمەن جۇرەتىن. ۋا­قىتى كەلىپ, مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ جوعارى وقۋ ورنىنا دا ءتۇس­تىك. العاشقى كەزدە ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتە­تىنە تاپسىرعان بولاتىنمىن, ازيالىق تۇماۋدىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعان كەزەڭدەرى ەدى, سودان مەن سىرقاتتانىپ قالىپ, مە­ديتسينالىق تەكسەرىس بويىنشا وكپەمنىڭ دەرتتى ەكەندىگى انىقتالىپ, مەنى قابىل­داماي قويدى. سودان الماتىداعى قا­زىرگى قازۇۋ-عا تاپسىرىپ, وقۋ­­عا ءتۇسىپ كەتتىم. وسى ۋني­ۆەرسيتەتتەگى ۇستازدار مەنىڭ ەمتيحان تاپسىرۋ ساتىمدەگى ءجۇرىس-تۇرىس, بىلىمىمنەن بولا­شاعى بار بالا دەپ قاتتى نازار اۋدارىپتى. جوعارى وقۋ ورنىنا العاش تۇسكەن كەزىمدە «وكپەنىڭ قابىنۋى» دەگەن دياگنوز قويدى. كەيىننەن, ءتىپتى, سول دەرتىمە بايلانىس­تى «سەنىڭ ساناۋلى كۇندەرىڭ قالدى. وقۋدى قايتەسىڭ؟» دەپ شىعارىپ تاستادى. سوندا دا جاتاقحانادا جاتتىم. اقى­رىندا «جەدەل جاردەمنىڭ» كەرەۋەتىمەن اۋ­رۋحاناعا الىپ كەتتى. وندا دا دارىگەرلەر «دەر­­تى اسقىنعان, ەمدەۋ ءمۇم­كىن ەمەس», دەپ شىعارىپ سالدى. ءىلىنىپ-سالىنىپ جۇرسەم دە, ساباقتى تاستامادىم. گرا­ۆيتاتسيا تاقىرىبىن ديسسەرتاتسيامدا قورعاپ شىعۋىما دەنساۋ­لىعىمنىڭ كەدەرگى كەل­تىرمەيتىنىن وزىمە-ءوزىم دالەل­دەدىم. سودان نە كەرەك, وقۋ ءبىتىر­گەن سوڭ مۇعالىمدەر مەنىڭ وقىتۋشى بولۋىما ىقپال جاساپ, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا الىپ قالدى. – بۇگىندە الماتىلىق­تار, جالپى, ءسىزدى جاقسى بىلە­تىن­دەر دەنساۋلىقتى كۇتۋدىڭ كۇردەلى ادىستەرىن قولداناتىن جان رەتىندە تانيدى. سىزگە قو­يىلعان دياگ­نوزدىڭ ءومىردىڭ سوڭى ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەپ قانا قويماي, ونى ءوز بەتىڭىزشە ەم­دەپ-جازعانىڭىزعا ءتانتى جۇرت بۇل ءادىستىڭ تاريحىن بىلگىسى كەلەتىنى انىق؟ – ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. وقىپ جۇرگەن كەز­دەگى ديسسەرتاتسيا قورعايمىن دەپ سەگىز جىل قاتارىنان ساندالعانىم, مەنىڭ قورعاۋىما ۇدايى كە­دەرگى بولىپ وتىراتىن جاندار ءجۇي­كەمە سالماق سالعانى راس. اۋ­رۋ­شاڭ بولىپ الدىم. تا­ماق اۋرۋى, باس اۋرۋى, وكپەنىڭ سىر­­قاتى مەن اسقازان اۋرۋلارى كەزەگىمەن مازا بەرمەيتىن. سولاي ءجۇرىپ وقىتۋشىلىق قىز­­مەتىمدى دە اتقارا بەرىپپىن عوي. ءبىر كۇنى ۋنيۆەرسيتەتكە شاقىرتۋلار كەلدى. ول اف­ري­كاداعى ءالجيردىڭ بوستان­دىعىن الىپ, ءوز بەتىنشە مەملەكەت بولىپ جاتقان كەزى. ولار­دا دايىن كادر جوقتىڭ قاسى بولعاندىقتان, جەر-جەردەن, ەل-ەلدەن ماماندار شاقىرتقان عوي. ءبىرىنشى بولىپ شەتەلدە ساباق بەرۋگە ۇمتىلىس تانىتىپ, سول جاققا قا­راي تارتىپ وتىردىم. اۋەلى ون اي كولەمىندە فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنىپ, الجيردە 3 جىل قىزمەت اتقاردىم. ونداعى شاكىرتتەرىم دە ەلىمىزدەگى ستۋدەنتتەرىمدەي مەنى ەرەكشە قۇرمەت تۇتتى, دوستىق قا­رىم-قاتىناستا بولدىق, ولار مەنى قاتتى قولدايتىن. پورفيري يۆانوۆ دەگەن 30 جىلداي قۇر شولاق شالبارمەن جۇرگەن كىسى تۋرالى ەستۋىم بار ەدى. وتىز بەس جاسىنان باستاپ دەنەسىن سالقىن سۋعا ۇيرەتىپ, قىسى-جازى جالاڭ اياق جۇرۋگە داعدىلانعان ەكەن. الجيردە سول كىسىنىڭ شاكىرتى سترەلنيكوۆ دەگەن حيميكتى كەزدەستىردىم. اعاي­دىڭ ءبىر ادامعا قالاي دۇرىس دەم الۋ كەرەكتىگىن ءۇي­رەتىپ جاتقاندىعىن كورىپ, جاتتىعۋلارىن قايتالاپ كور­گەن جايىم بار. جاڭاعى جىگىت­پەن قوسىلىپ الىپ, اپتا سايىن بارىپ تۇردىق. حيميك كىسى ماعان جاتتىعۋلاردى دۇرىس ورىنداپ جۇرگەندىگىمدى ايتىپ جانە الداعى ۋاقىتتا ونى شىڭداۋىم قاجەتتىگىنە كەڭەس بەردى. توبەم­نەن سۋ قۇيۋ ءادىسىن باس­تاپ كەتتىم. سونىڭ ارقاسىندا دەنساۋلىعىم قا­لىپقا تۇسە باستادى. ەڭ قى­­­زىعى دا سول – شى­نىعۋدى ىستىق ەلدە باستاۋىم بولدى. 3 جىل قىزمەت اتقارىپ بول­عان سوڭ ەلگە ورالدىم. مەن كەلگەن جىلى قالادا كەرەمەتتەي ناعىز قىس مەزگىلى ورنادى. قاقاعان اياز, بەت قارىعان قىس بولاتىن. جالپى العاندا, مەن قالىڭ كيىنىپ, ورانىپ جۇرگەندى ۇناتا قويماۋشى ەدىم, سول جولى دا جۇقا كيىنىپ, باس كيىمسىز, قولعاپسىز سىرتقا شىقتىم. اق ۇلپا قارعا كوز سالىپ, ونىڭ تەمپەراتۋراسىن بايقاعىم كەلدى دە باتىڭكەمدى شەشىپ تاستاپ ەكى اياقتى ومبى قارعا سۇعىپ جىبەردىم. اسا توڭبادىم دەۋگە بولادى. سودان كەلىپ, كۇنىنە بىرنەشە ساعات جالاڭ اياق جۇرۋگە داعدىلانا باستادىم. العاشقى كەزدەردە ۋنيۆەرسيتەتكە بارعانشا جالاڭ اياق بارىپ, جاقىنداپ قالعاندا سومكەمنەن ءباتىڭ­كەمدى شى­عارىپ كيىپ الاتىن ەدىم. وزگە­لەردەن ىڭعايسىزدانعانىم عوي. كەيىن­نەن ابدەن ۇيرەنىپ العان سوڭ تاۋەكەلدەپ ۋنيۆەرسيتەتكە دە اياق كيىمسىز كىرىپ باردىم. جۇرتشىلىقتىڭ تاڭدانىسىنا ءمان بەرمەۋگە تىرىساتىنمىن. – ءوزىڭىز ايتىپ وتىر­عانداي, سىرتقى كوزقاراس, جالپى, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارى بۇل جۇرىسىڭىزگە قالاي قارادى؟ نە دەگەنمەن ۋنيۆەرسيتەتتە اياق كيىمسىز ءجۇرۋ ەرسى كورىنەتىن سەكىلدى؟ – ايتىپ وتكەنىمدەي, جالاڭ اياق ءجۇرۋدى 1990 جىلدارى باستاعان بولسام, سودان بەرى كورەتىندەر كوردى, جۇرتتىڭ بارىنە تاراپ ۇلگەردى. جالاڭ اياق كەلىپ, جالاڭ اياق كەتەتىن بولدىم. ستۋدەنتتەرىم دە مەنى جاقسى ءتۇسىندى. ول كەزدە ت.ءا.قوجامقۇلوۆ دەكان بولعان ەدى, قاتتى قولدادى. پارتيا ۇيىمدارىنىڭ تاراپ, ولاردا ايتارلىقتاي كۇش بولماي قالعان كەزى. ونىڭ ۇستىنە جۇرتتىڭ ءسوزىن ەلەمەيتىنىم تاعى بار. بۇل ماسەلە اسا قيىندىق تۋدىرا قويمادى. بارىنەن بۇرىن جەردەگى شاشىلىپ جاتاتىن نەشە ءتۇرلى زاتتاردىڭ اياعىما كىرىپ, جاراقاتتاپ جاتاتىنى قيناماسا, قالعانى دۇرىس. ءتىپتى, جەردەگى قازىققا اياعىمنىڭ ساۋساقتارىن سو­عىپ الىپ, تىرناقتارىم جۇ­لى­نىپ كەتەتىن. قازىر قا­لا بۇرىنعىدان تازا عوي, ال­عاش­قى كەزدەردە اياعىمنىڭ كور­مەگەنى جوق دەۋگە بولادى. سۇ­­را­عاندارعا «مەنىڭ اياعىما قاراماڭدار, بار گاپ مەنىڭ باسىمدا», دەيمىن. – جالپى, جالاڭ اياق ءجۇرۋ قىس مەز­گىلىندە اسا قاۋىپتى دەسەدى. مىسالى, بۇيرەككە سۋىق ءتيۋى مۇمكىن. جانە اياق­­­تى ۇسىك شالۋى دا عاجاپ ەمەس... – دۇرىس ايتاسىز. ول راسىندا كۇردەلى ماسەلە. بىرەۋلەرگە بۇل ءادىس جاقپاۋى دا مۇمكىن, سول سەبەپتى بۇعان بويدى جايلاپ ۇيرەتۋ كەرەك. بىردەن جالاڭ اياق ءجۇرىپ باس­تاۋ دا اياقتىڭ ۇسىك شالۋىنا اكەلىپ سوعادى. مەندە دە ال­عاشقى كەزدەردە سولاي بولدى. تابانىم دومبىعىپ ءىسىپ كەتەتىن. ۇيگە جەتە الماي, ايا­­عىمدى ارەڭ باسىپ كەلگەن مەن, ۇيگە كەلە سالا حا­لىقتىق ەم جاساۋعا كوشەتىنمىن. ءومىرى دارىگەرگە قارالماپپىن. سەبەبى, مەديتسينادا مۇنداي جاعدايعا دۋشار بولعاندا ام­پۋتاتسيا جولىمەن عانا ەمدەيدى. ال مەن وندايعا بۇ­رىننان قارسىمىن, ءبىر جەرلەردەن ەستىگەنىم بويىنشا ۋرينوتەراپيانى (كىشى دارەت) قولدانىپ كورۋگە بەل بۋدىم. ماتاعا ىلعالداپ, اياعىما تا­ڭىپ قويىپ ۇيىقتاعان ەدىم, تاڭەرتەڭ اياعىم تۇك كور­مە­گەندەي جازىلىپ شىعا كەل­دى. سودان بەرى وسى ەمدى دە قولعا الدىم. – ادامنىڭ تابانىندا كوپ­تەگەن بەلسەندى نۇكتە­لەر بولادى جانە ولاردى جا­­­لاڭ اياق ءجۇرۋ ارقىلى شى­نىقتىرساق يممۋنيتەت كوتەرىلىپ, ەموتسيونالدىق اح­ۋال جاقسارىپ, مىسالى ينفاركت, ينسۋلت سەكىلدى جۇرەك اۋرۋلارىن, گيپەرتونيا مەن ستەنوكارديانى الدىن الۋعا بولادى دەيدى. سىزگە قانداي اۋرۋلارعا شيپا بولدى؟ ءادىس­تىڭ ءتيىمدى جاقتارىن اتا­ساڭىز؟ – نۇكتەلەر تاباندا, الا­قاندا, بەتتە بولادى. ءاربىر نۇكتە ىشكى ورگاندارمەن تىعىز بايلانىستا. جەر مەن كوكتەن ادامعا ەنەرگيا اعىنى كەلىپ جاتىر, جالاڭ اياق ءجۇرۋ ارقىلى جەردەن ءنار الار بولساق, رۋحاني ەنەرگيا جوعارىدان كەلەدى. ءبىز سول ەكى ەنەرگيانىڭ ورتاسىندامىز. ال وسىنداي ءمۇم­كىندىكتەردى باتىڭكەمەن جاۋ­ىپ تاستاعانبىز. ءبىز سوندا تابيعاتتان ەنەرگيا المايمىز دەگەن ءسوز. جاھاندانۋ بەلەڭ العان سايىن ادامزات بالاسى تابيعاتتان قاشىقتاي تۇسۋدە. مەن جالاڭ اياق ءجۇرۋ ارقىلى باستاپقىدا ايتىپ وتكەن بار اۋرۋىمنان, دەرتىمنەن ايىق­تىم. سول سەبەپتى دە, ءوزىم­دى سەر­گەك سەزىنەمىن. قۇداي ادامدى جەرگە ءجى­بەرگەن كەزدە وزىمەن بىرگە ءدا­رىحاناسىن قوسا جىبەرگەن عوي. «ۋرينو» بيولوگيالىق اكتيۆ زات, ودان كۇشتى زات جوق دەر ەدىم. شىن ءما­نىندە ادامعا اۋرۋ ءتان ەمەس. دارىگەرلەر پايدا بولدى دا, ادامدى حيميامەن ەمدەۋگە كوشتى. بۇرىن حالىق قالاي تىرشىلىك ەتكەن؟ ارينە, تابيعي ەممەن, تابيعي جولمەن ەمدەلگەن. مەنىڭ وسىنداي ادىستەرىمنەن تۇرا الماي, جۇرە الماي قالعان جاندار ەمدەلدى. بىرەۋلەرگە شيپاسىن بەرىپ-اق جاتىر. سوڭعى جىلدارى تەلە­ار­نالارعا كوپ شاقىرا باستادى. ءبىر توك-شوۋعا كەيىپكەر رەتىندە قاتىسقانىم بار. مە­ديتسينا جونىندە ءسوز بولىپ, ستۋدياعا حالىق ەمشىلەرىن, حيرۋرگتاردى شاقىرىپتى. مەنىڭ ايتقاندارىمنىڭ بارلىعىن تىڭداپ بولىپ مەديتسينا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حيرۋرگ كىسى باسىن شاي­قادى. مۇنداي جاعدايدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن جانە دە وسىنداي كەزدە ادامنىڭ ايا­عىنا تەك قانا امپۋتاتسيا جاسالاتىندىعىن كەسىپ ايتتى. ونىڭ الدىندا مەن ءتىرى وتىرعانىم انىق. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, مەنىڭ باسىمنان كەشىرگەنىم مىڭنان ءبىر بولاتىن عاجاپ وقيعا ەكەن. – اعا, ءسىزدى شاكىرتتەرىڭىز فيزيكا ءپا­نىنىڭ ۇزدىگى رە­تىندە دە جاقسى باعا­لاي­دى, ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. وسى ءپان بويىن­شا بىرقاتار كىتاپتارعا اۆتور­لىق ەتىپ, بىرنەشە اۋدارمالار جاسا­­­­عان ەكەنسىز. ناقتىراق توق­تالىپ وتسەڭىز؟ – ءومىرىمنىڭ جارتىسى كىتاپحانادا ءوتتى عوي. قازىرگى مىناۋ 10-سىنىپتىڭ فيزيكا وقۋلىعىن جازدىم, ياعني سونداعى ءۇش اۆتوردىڭ ءبىرىمىن. وسى كىتاپ ۇيعىر, وزبەك, ورىس, قازاق تىلدەرىندە شىعىپ جاتىر. ودان بولەك, 30 شاقتى كىتاپتارىم شىقتى. بۇكىل تەو­­ريالىق فيزيكانى لانداۋ مەن ليفششيتس اتتى ەكى اكادەميك ون تومعا سىيعىزعان عوي. ال مەن بۇكىل ون تومىن جال­عىز ءوزىم اۋداردىم. ونىڭ ەكى تومى قازاق تىلىندە جارىق كوردى. بىراق, وسى جازعان-سىز­عاندارىمدى سانايتىن ادەتىم جوق ەكەن, فيزيكا ءپانى بويىنشا قانشاما ماقالالار, تەو­ريالىق دۇنيەلەر جازعان­دارىمدى ساناماپپىن. – نۇرعالي اعا, ەندى مىنا جاستارعا, جالپى ازامات­تار­عا دەنساۋلىقتى كۇتۋ بو­يىنشا قان­داي اقىل-كەڭەس ايتار ەدىڭىز؟ – حوسە سيلۆا مەن روبەرت ستوۋننىڭ «پولۋچەنيە پوموششي وت درۋگوي ستورونى» اتتى كىتابىن وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. وندا ادامزاتقا قاجەتتى بۇكىل اقپارات, دەنساۋلىقتى كۇتۋدىڭ قاراپايىم دا ءناتي­جەلى ادىستەرى تۇتاس جازىلعان. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان».  الماتى.