مۇعالىم – ەڭ قادىرلى ماماندىق

ومىردە ەكى ماماندىق يەسى: ۇستازدار مەن دارىگەرلەر ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. ودان كەيىن ديقاندار, قۇرىلىسشىلار... دەپ, جالعاسىپ كەتە بەرەدى. دارىگەرلەردى كوبىنە اۋىرعاندا ەسكە الساق, ۇستازدار ۇنەمى ويىمىزدا جۇرەدى, كۇندەلىكتى ومىردە دە ولارمەن ارالاسىمىز ۇزىلمەيدى. ۇستازدان بۇرىن ءوزىمىز ءبىلىم الساق, كەشە بالالارىمىز وقىدى, ال بۇگىن مىنە, نەمەرەلەرىمىز مەكتەپتەردە مۇعالىمدەردەن ساباق الۋدا. ۇستازىم, مەنىڭ ۇستازىم, وزىڭمەن وتكەن قىس-جازىم. قالدىرعان ءىزىڭ ماڭگىلىك, جادىمدا تۇرار جاڭعىرىپ! وسىناۋ ءاننىڭ جىر جولدارىنا اقىن بارشا ادامداردىڭ قولىنا العاش قالام ۇستاتىپ ءبىلىم بەرگەن ۇستازدارىنا دەگەن ماڭگى ماحابباتىن, سۋىماس ىستىق ىقىلاسىن قالاي سىيعىزا بىلگەن, قالاي جۇرەگىڭنەن وتكىزىپ جەتكىزە بىلگەن دەپ سۇيسىنەسىڭ. شىنىندا, مۇعالىمدىك – ەڭ ارداقتى, ەڭ قۇرمەتتى ماماندىق.مەن ءومىرىمنىڭ 25 جىلىن پەداگو­گيكاعا ياعني ۇستازدىق جۇمىسقا ارناعان اداممىن. باستاۋىشتا دا, ورتا مەكتەپتە دە مۇعالىم بولعانمىن. جوعارى وقۋ ورنى ى.التىنسارين اتىنداعى ار­قا­لىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىندە ون جىل وقىتۋشى بولىپ, قازاق ادەبيەتى تاريحى مەن تەورياسىنان, ادەبيەت سىنىنان جانە قازىرگى قازاق پوەزياسىنان ءدارىس بەردىم. ەندى, مىنە, سول ۇستازدىق جۇمىسىمدى قايتا جالعاستىرىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن باسقا دا شاكىرتتەرگە ارنالعان ءتالىم-تاربيەلىك وقۋلىق جازىپ جاتىرمىن. امەريكانىڭ ءبىر گازەتىندە «گەنريدەن كەڭەس سۇراڭىز» دەگەن اتا-انالارعا ارنالعان ءبولىم بولىپتى. ۇلكەن ادامدار كەڭەس سۇرايتىن الگى كەمەڭگەر كەڭەسشى كىم دەسەڭدەر, 11-12 جاسار بالا ەكەن. وقيعا بىلاي وربىگەن. ءبىر كۇنى گازەت رەداكتسياسىنا بالادان قىزىق حات كەلەدى. وندا: «مەن قانشا دەگەنمەن ءبىراز بالالىق شاقتى باستان كەشتىم عوي. ولاردىڭ بارلىق سىرىن جاقسى بىلەمىن. اتا-انالارعا بالا­لارى تۋرالى كەڭەس بەرىپ تۇرار ەدىم. قۇرمەتپەن گەنري», دەپ قول قويعان. سودان رەداكتور بالانىڭ تىلەگىن قابىل الىپ, گازەتتەن جوعارىداعى ءبولىمدى اشادى. اتا-انالار بالالارىنىڭ ءتۇرلى تەنتەكتىك قىلىقتارىن نەمەسە باسقا دا مىنەزدەرىن ايتىپ: «مۇنداي جاعدايدا قايتسەك ەكەن؟» دەپ گەنريدەن اقىل سۇراپ رەداكتسياعا حاتتار جازىپ جاتادى. ءبىر قىزىعى, سول حاتتارعا گەنريدىڭ تاپقىرلىقپەن بەرگەن قىسقا دا نۇسقا ناقتى جاۋاپ-كەڭەستەرى گازەتتە جاريالانىپ تۇرادى. مەن دە سول گەنري سياقتى: «قانشا دەگەنمەن شيرەك عاسىر ۇستاز بولدىم عوي, وقۋشىلاردىڭ مىنەزدەرى مەن قىلىقتارىن, سىرلارىن جانە بۇگىنگى مەكتەپتىڭ پروبلەمالارىن جاقسى بىلەمىن, ەندەشە, وسى  وقۋلىقتى مەن جازباعاندا كىم جازادى», دەپ ىسكە كىرىستىم. اڭگىمەمىزدىڭ باستى تاقىرىبى مۇعالىمدىك ماماندىق تۋرالى بولعاندىقتان, العاشقى ۇستاز­دارىمنىڭ ءبىرى سابىرجان وتاش­ ۇلى تۋرالى «جۇلدىز جۇرەكتى ۇستازىم» دەپ جازعان ەستەلىگىمنەن ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەيىن. «...سابىرجان اعاي وقۋشىلارعا بار جانىن سالىپ ساباق بەرە­تىن, ءبارى دە جاقسى وقىسا ەكەن, دەپ پەداگوگيكانىڭ بار ءتاسىلىن قول­دانىپ باعاتىن. جاقسى جاۋاپ بەرسەك, جاي بەستىك باعانى قويا سالماي, ءسۇيسىنىپ: «جارايسىڭ, مىنە, وسىلاي وقۋ كەرەك» دەپ جاقسى سوزبەن كوتەرمەلەپ وتىراتىن. وقىماي كەلسەك, سوعان جاي ۇرسىپ رەنجىگەنى ەشتەڭە ەمەس, ىشتەي قاتتى نازالاناتىن. سونداي ءبىر ءساتى ەسىمدە وتە-موتە ساقتالىپ قال­عان-دى. ويىنعا قانبايتىن بالالىق كەزىمىز ەمەس پە, ءبىر كۇنى ءبارى­مىز ساباق وقىماي كەلىپپىز. تىم بولماسا, ءبىرىمىز جاۋاپ بەرسەك­شى. اۋزىن بۋعان بۇزاۋداي ەشقاي­سىمىزدا ءۇن جوق. سودان اعاي قات­تى اشۋلاندى. «بۇدان بىلاي مەن سەندەرگە مۇعالىم بولماي­مىن, ساباق بەرمەيمىن, باسقا مۇعا­لىمنەن وقىڭدار» دەپ ساباقتى اياق­تاماستان ۇيىنە كەتتى دە قالدى. ەندى ءبىز ساسايىق. ءوزىمىز جاق­سى كورەتىن مۇعالىمىمىزدى قات­تى رەنجىتىپ ال­عانىمىزعا وكىن­دىك, شىنىندا دا, بىزگە ساباق بەرمەيتىن بولسا, جامان بولادى دەپ ۋايىمدادىق. سوسىن ءبارىمىز كەشىرىم سۇرايىق, دەپ ۇيىنە بار­دىق. ەسىك الدىندا جۇرگەن كەلىن­شەگى الدانىشتان «اعاي قايدا» دەپ سۇرادىق. ول: «سەندەر نە بۇلدىردىڭدەر؟ اعايلارىڭ قاتتى رەنجىپ كەلىپ, تەرىس قاراپ جاتىپ قالدى. كەيىپ كەلگەنى سونداي, تاماققا دا تۇرماي جاتىر» دەدى. ءبىز كەشىرىم سۇراۋعا كەلگەنى­مىزدى, بۇدان بىلاي اعايدىڭ سابا­عىن جاقسى وقيتىنىمىزدى وعان ايتۋدى ءوتىنىپ, ءۇيدى-ۇيىمىزگە تاراس­تىق. ۇستازىمىزدىڭ وقۋشىلارعا قاتتى نالىعانداعى وسى ءبىر قى­لىعى, بالاشا وكپەلەپ ۇيىنە بارىپ تەرىس قاراپ جاتىپ الۋى كەيىن ءوزىم مۇعالىم بولعاندا ەسىمە ءجيى تۇسەتىن. بۇل دەگەن ۇستازدىق مامان­دىعىن بەرىلە ءسۇيۋدىڭ, وقۋ­شىلارىن, بالالاردى جانىنداي جاقسى كورۋدىڭ, ولارعا جۇرەگىنىڭ بار جىلۋىن, بويىن­داعى بار تالانتىن سارقا جۇمساپ ارناۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەس پە. سونى ءبىز كەزىندە بالا جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ, ونى بۇرىنعىدان دا جاقسى كورە تۇستىك. ءوزىم وسى ۋاقىتقا دەيىن اسىل اعانىڭ بەينەسىن جۇرەگىمدە جىلى ساقتاپ كەلەمىن. ۇستازدىڭ سول اسىل قا­سيەت­­تەرى ماعان دا جۇققان بولار, مەكتەپتەردە دە, ينستيتۋتتا دا ۇس­تازدىق قىزمەت اتقارعان جىل­دارى وقۋشىلارىم مەن ستۋدەنتتەرىم ءۇشىن بويىمداعى بار قابىلەتتەرىمدى اياماي جۇمساپ ەڭبەك ەتتىم. ستۋدەنتتەرىم اراسىندا سۇيىكتى اعاي اتاندىم. جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاما قاراپ وتىرسام: «سالەمەتسىز بە, التىن جۇرەكتى اعايىمىز. ءسىزدى الەۋمەتتىك جەلىدە كورگەنىمە قۋانىشتىمىن. سىزگە سارقىلماس شابىت تىلەيمىن. ستۋدەنتىڭىز اراي­لىم سەرىكباەۆا» دەگەن جازۋدى وقىپ توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى. وسىنداي التىن ءسوز, تاماشا تىلەكتەن سوڭ شابىت قالاي شارىقتاماسىن. سابىرجان اعايىمىز جىلى جۇرەكتى بولۋمەن بىرگە تالاپشىل دا بولدى. ءتارتىپتى قاتاڭ تالاپ ەتەتىن, ءتيىستى جازا دا قولداناتىن. اياعىمىز تالعانشا بۇرىشقا تۇر­عىزىپ تا قوياتىن. اكە-شەشەم مەكتەپتەن الىس قوي قىستاۋىندا شوپان. جاتاتىن ءۇي بولماي ءبىر جىلى ينتەرناتتا تۇرىپ وقىدىم. تۇندە جاتار الدىندا كەزەكشى مۇعا­لىمدەر كەلىپ تەكسەرىپ كەتەدى, سىرتقى ەسىكتى ىشتەن جاۋىپ الامىز. كەزەكشى مۇعالىم كەتىپ قال­دى-اۋ دەگەن مەزگىلدە ارا-تۇرا قىزىق كورىپ, جالاڭاياق قار كەشىپ, جۇگىرىپ كەلەتىن ادەتىمىز بولاتىن. بىردە امانجول دەگەن ۇزىن سيراق بالا: «ال كەتتىك, ۇزىن سيرا­عىمىزدى كوسىلتىپ كەلەيىك» دەپ داۋىcتاپ ءوزى باستاي جونەلدى, ءبىز ەرە جونەلدىك. قار ۇستىندە جۇگىرىپ بارا جاتقاندا اياق توڭا قويمايدى. ءجۇز مەتردەي جۇگىرىپ, قارقى­نىمىز باسىلعان سوڭ, ىشكە كىرەيىك دەسەك ەسىك اشىلمايدى. اش, اش! – دەپ ايقايلاساق, ىشتەن سابىرجان اعايىمىزدىڭ: «ۇزىن سيراق­تارىڭدى تاعى دا ءبىراز كوسىلتىپ كە­لىڭدەر», دەگەن داۋىسى ەس­تىل­دى. ءىشى­مىزدەن بۇرىشقا تۇرعىز­عانداي ۋاقىت تۇرعىزسا, ءبىت­تىك دەدىك. «اعاي, توڭىپ بارامىز, اشىڭىزشى», دەپ دىردەكتەپ تۇرمىز. ايتەۋىر اشتى-اۋ. سويتسەك اعاي كەتىپ قالماي, بۇرىشتان بىزگە كورىنبەي بايقاپ, ءبارىن ەس­تىپ تۇرىپتى. سودان كەيىن ۇزىن سي­راقتى كوسىلتۋدى قويىپ كەتتىك. ءتارتىپ ساقتاۋدى قالىپ­تاستىرۋداعى بۇل دا ءبىر دايەكتىلىك بولسا كەرەك. بۇرىن ءبىزدىڭ وقۋشى كەزدە­رىمىزدە, ودان كەيىن دە ايەلدەردەن ەر مۇعالىمدەر كوپ بولاتىن. مەكتەپتەردە بۇرىن ءتارتىپتىڭ بولعانى دا سوندىقتان. مەكتەپكە ايەل ديرەكتور بولعانىن كورگەن ەمەسپىز. ال قازىر كەرىسىنشە, ەر مۇعالىمدەر مۇلدەم از. ءتارتىپتىڭ جوقتىعىنان مەكتەپتەردە قازىر پوليتسيا كۇزەتى ەنگىزىلدى. ماسقارا ەمەس پە. مەكتەپكە سىرتتان ەشكىم دە باسىپ كىرىپ شابۋىل جاسامايدى. مەكتەپتىڭ ءوز ىشىندەگى قيىن بالالاردان قورىققاندىقتان سولاي جاسالۋدا. ايتۋعا ۇيات. مەكتەپتەردە قىزدار مەن ايەل مۇعالىمدەردىڭ كوپ بولعانى وسىنداي اۋىر جاعدايعا سوقتىرىپ وتىر.ەر مۇعالىمدەر كوپ بولۋى كەرەك. ۇلدارعا ايتارىم, مۇعالىمدىك جۇمىستان قاشپاڭدار. ۇستازدىق ماماندىق – ەڭ تاماشا ماماندىق! مۇعالىمدىك ناعىز ەرلەر اتقاراتىن جۇمىس. مەن ءوزىم مەكتەپتە دە, ينستيتۋتتا دا مۇعالىم, وقىتۋشى بولعانىمدى ماقتان ەتەمىن. بۇل ماماندىعىمدى جان-تانىممەن ءسۇيدىم, وقۋشىلارىمدى دا, ستۋدەنت شاكىرتتەرىمدى دە جانىمداي جاقسى كوردىم. 1971 جىلى ەلدەن الماتىعا كوشىپ, جۋرناليستىك جۇمىسقا اۋىسقانىمدا مەكتەپ پەن وقۋشىلارىمدى قيماي-قيماي قوشتاسقانىم ەسىمدە. قورىتا كەلگەندە, ۇلدار مەن سەن­دەردى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ مۇعا­لىمدىك ماماندىقتى تاڭ­داپ, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە شاقىرامىن. ەرلەر اتقاراتىن جۇمىستى ايەلدەردىڭ موينىنا ارتىپ قويعانىمىز دۇرىس ەمەس. مەك­تەپ­تە ەر مۇعا­لىمدەر كوپ بولسا, پوليتسيا كۇزەتى بولماس ەدى, ءتارتىپ بۇزاتىن قيىن بالالار دا ازايار ەدى ءسوزسىز. مىسالى, جوعارىداعى «جۇلدىز جۇرەكتى ۇستازىم» اتتى ەستەلىكتەگى سابىرجان وتاش­ ۇلىنىڭ ۇستازدىق بەينەسى مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمدەر كوپ بولۋى كەرەكتىگىنىڭ جارقىن كورى­نىسى ەمەس پە. ۇلدار ۇستازدىق ماماندىقتى تاڭداڭدار دەگەن شاقىرۋىما ءۇن قوسۋلارىڭدى سۇرايمىن. قازىر مەكتەپ مۇعالىم­دەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى ەكى ەسە كوبەيتىلدى. جاس مۇعالىمدەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ دە قاراستىرىلعان. پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداعان ۇلدارعا جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋدە ارتىق­شىلىقتار بەرۋ دە كوزدەلەتىن بولادى. قازاقستاننىڭ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ پاتريوت ەر جىگىتتەرى بولىپ, مەكتەپتەردە باستى بيلىكتى ءوز قولدارىڭا الۋلارىڭ كەرەك, وندا قالىپتاسقان قازىرگى كەمشىلىكتەردى تاياۋ بولاشاقتا ءوز قولدارىڭمەن تۇزەۋلەرىڭ كەرەك. مەكتەپ –وتانىمىزدىڭ بولاشاق تاعدىرىن شەشەتىن جاستاردىڭ وقىپ ءبىلىم الىپ, تاربيەلەنىپ, تۇلەپ ۇشاتىن ۇياسى, التىن بەسىگى. سول ۇيا, سول التىن بەسىگىڭدى بۇگىنگى كۇيىندە ياعني پوليتسيا كۇزەتپەسە وزدەرىن ءوزى قورعاپ, ءوز قاۋىپسىزدىگىن وزدەرى قامتاماسىز ەتە المايتىن دارمەنسىز جاعدايدا قالدىرۋعا بولمايدى. ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ تە: «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە!» دەپ وسيەت قالدىرعان. بۇل – بالا تاربيەسىن, سول بالالار وقىپ ءبىلىم الاتىن مەكتەبىڭدى تۇزە, سونىڭ جۇمىسىن وڭالت دەگەن ءسوز! وسى وسيەتتى ورىندايتىن دا, ونىڭ جۇمىسىن وڭالتاتىن دا سەندەرسىڭدەر, ۇلدار!!! بۇل باستامامدى ءبىلىم مي­نيسترلىگى قولدايدى دەپ سەنە­مىن. بۇرىن كەڭەس كەزەڭىندە مەكتەپتەن كەيىن ەكى جىل شوپان بولعان, وندىرىستە, مەكتەپتە ىستەگەن جاستاردى جانە اسكەردە قىزىمەتىن وتەپ كەلگەندەردى جوعارى وقۋ ورىندارى كونكۋرسسىز قابىلدايتىن. بيىلدان باستاپ مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭداعان ۇلدارعا سونداي ارتىقشىلىقتار بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس ەنگىزەمىن. مەكتەپتەردە ەرلەر سانىن كوبەيت­پەسە, پەداگوگيكاداعى بۇگىنگى قيىن­شىلىقتاردان قۇتىلا المايمىز. سونىمەن بىرگە, مەكتەپ ديرەكتورلارى وسى باستامانى وزدەرىندە تال­قىلاپ, ۇلداردى ۇستازدىق مامان­دىقتى تاڭداۋعا ۇندەسە دەيمىز. جۇما-نازار سومجۇرەك, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن, بۇرىنعى ۇستاز.