ەل مەن ەلباسى – ەگىز ۇعىم
قازاقستان مادەنيەتى مەن ونەرى قايراتكەرلەرىنىڭ ۇندەۋى
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى ىشىندە الەم ساياساتكەرلەرى «قازاقستان جولى» دەپ باعالاعان وزىندىك دامۋ مودەلىن تاڭداپ, ەكونوميكاسى ءوسىپ-ءوركەندەگەن, ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى بەرىك ورنىقتىرعان, بۇكىل الەم مويىنداعان الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتكە اينالدى. وتكەن جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتكەن ەلىمىزدىڭ جىل سوڭىندا جەر ءجۇزىن تاڭداندىرعان استانا ءسامميتىن وتكىزۋى قازاقستاننىڭ الەم قاۋىمداستىعى الدىنداعى بەدەلىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەتە ءتۇستى. ال بيىل قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ اراسىن جالعايتىن بولادى. ەلباسىمىز ەل ەگەمەندىگىنىڭ 20 جىلىندا ۇلت ءمادەنيەتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە دە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ول توقسانىنشى جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ونەردىڭ ومىرشەڭدىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىن تۇگەلدەي قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي قاناتتى قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدە جاڭادان 13 تەاتر اشىلدى. استانا مەن شىمكەنتتەگى وپەرا جانە بالەت تەاترلارى, استانا, شىمكەنت, ورال, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, اقتاۋ, تۇركىستان قالالارىنداعى قازاق دراما تەاترلارى, شىمكەنتتەگى ءازىل-سىقاق تەاترى, سايرامداعى وزبەك تەاترى, پەتروپاۆلداعى قۋىرشاق تەاترى – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىستەرى. مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى زامان تالابىنا ساي جاڭا وپەرا, بالەت, دراما جانە كينو تۋىندىلارىن دۇنيەگە اكەلىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن بيىكتەتتى. استانادا وتكەن جىلى ونەر ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلعان مۋزىكالىق اكادەميا, الماتىدا ونەر اكادەمياسى بوي كوتەردى. كوپۇلتتى قازاقستاندا وزگە حالىقتار مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا دا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋدە. ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم ساياساتى بەرىك ۇيىعان ەلىمىزدە بۇگىنگى تاڭدا 15 ورىس جانە كورەي, ۇيعىر, نەمىس, وزبەك تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ءبارى ساياسات پەن مادەنيەتتە ارقاشاندا تارازى باسىن تەڭ ۇستايتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كەڭ دە كەمەل ساياساتىنىڭ ناقتى كورىنىسى. ەلىمىزدە 2004 جىلدان بەرى قازاق حالقىنىڭ كونە زامانداردان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن تۇگەندەپ, ۇلت مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ ۇلى جاۋھارلارىن جۇيەلەۋگە ارنالعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە كوپتەگەن شەت ەلدەردىڭ مۇراعاتتارى مەن مۇراجايلارىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندى قۇجاتتار مەن جادىگەرلەر قايتارىلىپ, قازاقستاننىڭ اقتاڭداقتاردان ارىلعان شىنايى تاريحى 5 تومدىق ىرگەلى ەڭبەك كۇيىندە باسىلىپ شىقتى. تاريحىمىزدىڭ بولىنبەس بولشەگى سانالاتىن 100-گە جۋىق كونە جانە ورتاعاسىرلىق قالالاردا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ جاڭالىقتارى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ يگىلىگىنە اينالدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بەرەل قورعانىنان التىنداتىلعان ات ابزەلدەرى مەن ساق پاتشاسىنىڭ زەرگەرلىك زاتتارى, شىلىكتى قورعانىنان ءۇشىنشى «التىن ادام», قارقارالى ماڭىنان سان الۋان التىن بۇيىمدار تابىلۋى – «مادەني مۇرانىڭ» ەل تاريحىن تۇگەندەۋدەگى ەلەۋلى ناتيجەلەرىنىڭ ايعاعى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىر كەزدەرى ابدەن توزىعى جەتۋگە اينالعان 89 تاريحي-مادەني نىسانعا كەشەندى جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, شەت ەلدەردەگى قازاق تاريحىنا قاتىستى ەسكەرتكىشتەر قايتا جاڭعىرتىلا باستادى. داماسك قالاسىنداعى بەيبارىستىڭ كەسەنە-كىتاپحاناسى تولىق رەكونسترۋكتسيادان وتكىزىلىپ, ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي ورتالىق عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. كايردەگى بەيبارىس مەشىتىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ەلدىڭ بۇگىنىمەن قاتار, وتكەنىنە دە ەرەكشە قامقورلىقپەن قارايتىن كەمەڭگەر تۇلعا ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى جاسالعان رۋحاني مۇراسى جۇيەلەنىپ, رەت-رەتىمەن جارىق كورۋدە. قازاقتىڭ 1000 كۇيى مەن 1000 ءانى حالىقپەن قايتا قاۋىشتى. كەيىنگى كەزدەرى «بابالار ءسوزى» سەرياسىمەن قولعا الىنعان اۋىز ادەبيەتىنىڭ 100 تومدىعى جوباسى شەڭبەرىندە 66 كىتاپ وقىرمانعا جول تارتتى. ەرتەگىلەرىمىزدەن باستاپ, باتىرلىق جىرلارعا دەيىنگى اۋىز ادەبيەتىنىڭ مول مۇراسىن قامتيتىن بۇل بىرەگەي جوبا الدا دا جالعاسىن تاباتىن بولادى. بۇعان قوسىمشا, الەم ادەبيەتىنىڭ, مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ كوپتەگەن كلاسسيكالىق تۋىندىلارى قازاق تىلىنە, ال قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىق شىعارمالارى وزگە تىلدەرگە اۋدارىلىپ, الدەنەشە رەت باسپا ءجۇزىن كوردى. وسىنىڭ ءبارى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتتى. تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە تىنىسى اشىلدى. بۇل ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر سانىن ارتتىرۋدان كورىنىس تاپتى. ەگەمەندىك قارساڭىنداعى 1989-1990 جىلدارعى وقۋ جىلىندا رەسپۋبليكاداعى قازاق مەكتەپتەرىندە 910 مىڭ وقۋشى وقىعان بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 1,5 ميلليوننان اسىپ ءتۇستى. ەگەر كەڭەس كەزەڭىنىڭ 60-70-جىلدارىندا قازاقستاندا 600-گە جۋىق قازاق مەكتەبى جابىلىپ قالسا, كەيىنگى 20 جىلدىڭ كولەمىندە 1000-عا جۋىق قازاق مەكتەبى اشىلدى. رەسپۋبليكامىزدا سونداي-اق ورىس, ۇيعىر, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر مەن 190 جەكسەنبىلىك مەكتەپتە وزگە ۇلتتار وكىلدەرى ءوز انا تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنۋدە. بۇعان قوسا, ەرەسەكتەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن 100-دەن استام ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ەلباسىنىڭ شىنايى قامقورلىعى ارقاسىندا بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى دا جىلما-جىل ءوسىپ كەلەدى. تەك سوڭعى ەكى جىلدىڭ وزىندە بۇل ءوسۋ دەڭگەيى 50 پايىزدى قۇراسا, بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ەڭبەكاقى تاعى 30 پايىزعا كوتەرىلەدى. مۇنىڭ ءبارى ءوزىنىڭ دە ونەردە ولشەۋسىز ونەگەسى بار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ەل ءمادەنيەتى مەن ونەرى كەلەشەگىنىڭ كەپىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەسپۋبليكا پارلامەنتىنىڭ شەشىمىن قىزۋ قولداپ, بارشا قازاقستاندىقتاردى وسىعان ءۇن قوسۋعا شاقىرامىز. ەرمەك سەركەباەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو جانە قر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كسرو حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو جانە قر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, روزا باعلانوۆا, كسرو حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى, ءابىش كەكىلباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ەركەعالي راحماديەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, ەڭبەك ەرى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءاسانالى ءاشىموۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو جانە قر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, حاديشا بوكەەۆا, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, الىبەك دىنىشەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك بەيبىتشىلىك جانە پروگرەسس سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, روزا جامانوۆا, كسرو حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, رامازان باپوۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قانافيا تەلجانوۆ, كسرو حالىق سۋرەتشىسى, شوت-امان ءۋاليحانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتورى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, سەيىت قاسقاباسوۆ, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ومىرزاق ايتباەۆ, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كارل بايپاقوۆ, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ابدىمالىك نىسانباەۆ, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بولات ايۋحانوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, رۋبەن اندرياسيان, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءسابيت ورازباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, مۇرات احماديەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ەسمۇحان وباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, يۋري پومەرانتسەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ليا نەلسكايا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, يگور ۆوۆنيانكو, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اماندوس اقاناەۆ, قازاقستان ونەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ولەگ لي, قازاقستان ونەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر.
