قىلمىسكەرلەر جازاسىن تارتۋعا ءتيىس
گااگاداعى بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا جونىندەگى حالىقارالىق تريبۋنال ۇكىمىمەن بوسنيالىق سەربتەردىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى رادوۆان كارادجيچ سرەبرەنيتساداعى گەنوتسيد, اسكەري قىلمىستارى جانە ادامدىققا قارسى قىلمىستارى ءۇشىن 40 جىلعا تۇرمەدە وتىرۋ جازاسىنا كەسىلدى.
ءبىر قانىشەر قىلمىسكەر جازاسىن العان ەكەن, ساۋاپ بولىپتى دەپ قويا سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق سول حالىقارالىق سوتتىڭ شەشىمىنە ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. بىرەۋلەر سول قىلمىسكەردى اقتاعىسى كەلەدى, ەندى بىرەۋلەر بۇل جازانىڭ ءوزىن از كورەدى, ونىڭ جاۋىزدىعى تىم سوراقى ەدى, جازاسى بۇدان دا قاتالداۋ, ءومىر باقي تۇرمەدە ۇستاۋعا كەسۋ كەرەك ەدى دەيدى. ارينە, 70-تەن اسقان قانىشەرگە 40 جىل وتىرۋ دا از ەمەس قوي, وعان ءومىرى جەتە مە, كىم ءبىلسىن. اڭگىمە ۇكىم بارىنشا قاتال بولۋعا تيىستىگىنە بارىپ تىرەلەدى.
كارادجيچ قانداي قىلمىس جاسادى؟ وعان 11 ءتۇرلى ايىپ تاعىلعان. سونىڭ ءبىرى – 1995 جىلدىڭ جازىنداعى سرەبرەنيتسا قالاسىنداعى قىرعىن. كارادجيچ باستاعان سەرب فاشيستەرى ستاديونعا 8 مىڭ ەر ادام مەن جاسوسپىرىم ەر بالالاردى قاماپ, ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ سالعان. سوعىستا, قارۋ جۇمساعان سوڭ, ءولىم بولادى. ال مۇنداعى ادامداردا قارۋ بولعان جوق, قويشا قىرعان دا سالعان. گەنوتسيد ەمەي, نەمەنە؟ مۇسىلماندار بولعانى ءۇشىن! بىرەۋلەر سونداي جاۋىزداردى اقتاعىسى كەلەدى. قايتىپ قانا اۋىزدارى بارادى ەكەن!؟ سونداي-اق, كارادجيچ ساراەۆو قالاسىن باسىپ الاردا 12 مىڭ بەيبىت جۇرتتى قىرعان. باسقاسى – ءوز الدىنا.
وسىنداي جاۋىزعا ايىپتاۋشىلار ومىرلىك جازا كەسۋدى سۇراعان. ورىندى-اق دەرسىڭ. سوت راقىمدىق جاساپ, وعان 40 جىل بەردى. قالاي دەگەندە دە, فاشيستەر جازاسىز قالعان جوق دەپ, جۇرت ءبىر تىنىستاعانداي ەدى. بىراق جاۋىزدى اقتاۋشىلار تابىلىپ, تاعى دا كوڭىل قوبالجىدى. كىمدەر اقتايدى دەگەندە, سەربيا باسشىلىعى «ءوز ادامىنا» ارا تۇسە المادى. ءبىر جاعى 1992-1995 جىلدارى سەرب فاشيستەرىنىڭ 180-250 مىڭداي بوسنيالىق مۇسىلماندى قىرعانى بار. اقتاۋعا بەت جوق. ونىڭ ۇستىنە, 2008 جىلى 13 جىل قاشىپ جۇرگەن كارادجيچتى حالىقارالىق سوتقا وزدەرى ۇستاپ بەرگەن. قايتىپ اقتاماق؟
بىلتىرعى جىلى سول گەنوتسيدتىڭ 20 جىلدىعى كەزىندە سەربيا پرەمەر-ءمينيسترى الەكساندر ۆۋچيچ سرەبرەنيتساعا بارىپ, حالىقتان كەشىرىم سۇراعاندا, بوسنيالىقتار وعان تۇسىنىستىكپەن قاراپ, كەشىرگەندەي دە بولعان ەدى-اۋ. ءبارىبىر جۇرت كارادجيچتىڭ جاۋىزدىعىن ۇمىتپاعان, الەم الدىندا جاۋاپ بەرۋىن تالاپ ەتكەن.
اقتايتىندار دا تابىلىپ وتىر. سوندايدا ويعا قالاسىڭ, وسى جۇرت نە بولىپ بارادى دەپ. ءبىر قانىشەر 8 مىڭ ادامدى مالشا قىرادى. ەكىنشى بىرەۋ ونى باتىر سانايدى, تاماشا ادام دەپ تامسانادى. جاي قيسىنعا ءجۇگىنگەندە, بۇلار جاۋىزدىقتى, فاشيزمدى جاقتاۋشىلار ەمەس پە؟ سول ءۇشىن سوندايلاردى دا جازالاۋ كەرەك ەمەس پە؟ ءتىپتى, زاڭ جولىمەن بولماعانىمەن, ادامي تۇرعىدا ايىپتالماي ما ولار؟ سوندايلاردىڭ اراسىندا جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە بار. ولاردىڭ كورشى ەل – رەسەيگە بوي كورسەتىپ وتىرعاندىعى وكىنىشتى.
جاۋىزدىقتى اقتايتىنداردى كورىپ, جانىڭ تۇرشىگەدى. اقتايتىندار باردا, سول جاۋىزدىق وڭايلىقپەن جويىلا قويماس.
ءوزىن اياماعان باسقانى دا ايامايدى
كورەيا حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس گازەتى – «نودون سينمۋن» ءوزىنىڭ باس ماقالاسىندا ەل حالقىنا الداعى ەكونوميكالىق قيىندىقتى ەسكەرتىپ, اشارشىلىققا دايىندالۋعا شاقىرعان. بۇل جايىندا الەم اقپارات قۇرالدارى حابارلاپ جاتىر.
گازەتتىڭ: «رەۆوليۋتسيا جولى ۇزاق تا قيىن, بالكىم, بىزگە تاعى دا ءشوپ تامىرلارىن جەۋگە تۋرا كەلەر», دەگەن سوزدەرىن وقۋ جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى. تاعى دا دەگەندە, ءوتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدار باسىنداعى اشارشىلىق ەسكە الىنىپ وتىر. سوندا اشارشىلىقتان قازا بولعانداردىڭ سانى ءارتۇرلى ايتىلادى. كوبىرەك ايتىلاتىنى – 500 مىڭ بولسا, بىرەۋلەر 3,5 ميلليون دەگەندى اۋىزعا الادى. ءتىپتى, ولگەندەردى اۋىزعا الماعاندا, كورشىلەرى وركەندەپ جاتقان ەلدە اشتىق ەتەك الۋىنىڭ ءوزى سوراقىلىق.
بۇل ەل باسشىلىعىنىڭ كوپ سوزىنە سەنۋ قيىن بولسا-داعى, سول اشارشىلىق «جوسپارعا كىرگەن» شارا سىڭايلى. سول «نودون سينمۋن» گازەتى بيلىكتىڭ ءسوزىن ايتاتىنى دا بەلگىلى. «ءبىز ءوز ءومىرىمىز تاۋسىلعانشا كوسەمىمىز كيم چەن ىنعا ادال بولۋىمىز كەرەك», دەيدى گازەت. كحدر سىرتتان 440 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك سۇراسا, قازىر كەلگەنى 17,6 مىڭ توننا كورىنەدى. الدا ونداي دا بولمايدى. ويتكەنى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇل ەلگە سانكتسيا جاريالاپ وتىر. سوندا بۇۇ نەگە بۇل ەلگە وسىنشالىق قاتىگەزدىك كورسەتەدى دەيسىز عوي.
بۇعان دەيىن سول حالىقارالىق باس ۇيىم تالاي رەت بۇل ەلدىڭ حالقىنا ازىق-ت ۇلىك كومەگىن ۇيىمداستىرىپ, قامقور بولعان. بالكىم, تالايدى اشتىق ولىمىنەن قۇتقارىپ تا قالعان شىعار. ال ەندى بۇل قاتاڭ سانكتسيانىڭ قولدانىلۋى پحەنيان باسشىلىعىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ءسىرا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءدال وسى كحدر-مەن كەلىسسوز جۇرگىزگەندەي باسقا ەلمەن كەلىسسوز جۇرگىزبەگەن دە شىعار. قانشا رەت شەشىم دە قابىلداپ, ەسكەرتۋلەر جاساپ, كەلىسىمگە دە شاقىردى. ال پحەنيان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تالابىنا قۇلاق اسپادى. سوندا بۇۇ-نىڭ سولتۇستىك كورەياعا قاتاڭ سانكتسيا بەلگىلەگەن №2270 شەشىمى دۇنيەگە كەلدى.
كحدر باسشىلىعىنىڭ يادرولىق قارۋدى, بالليستيكالىق زىمىرانداردى سىناۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەرىن, سوعان بايلانىستى مالىمدەمەلەرىن, باسقا ەلدەردىڭ اتىنا ايتىلعان قوقان-لوقىلارىن اقىلعا سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەستەي. جويامىز, قۇرتامىز دەگەن ءسوزدى ءبىرىنشى باسشىسى دا, اسكەريلەرى دە, ساياساتشىلارى دا ايتادى. ايتالىق, وسى اپتادا, ەلدىڭ سىرتقى ءىستەر ءمينيسترى لي سۋ ەن تاسس-قا بەرگەن سۇحباتىندا اقش-قا قارسى الدىن الا سوققى جاسايتىندارىن مالىمدەدى. ايتسا, ايتا بەرسىن, قولدارىنان نە كەلەدى دەۋگە دە بولار ەدى. بىراق وزدەرىن دە, حالقىن دا ايامايتىنداردان تالاي سۇمدىقتى كۇتۋگە بولاتىنى شوشىندىرادى. كەيدە ولاردى قازىر قاپتاپ كەتكەن ءوزىن ءوزى جاراتىن جانكەشتى تەررورشىلارعا دا ۇقساتاسىڭ.
پحەنيان كۇنى كەشە, وزدەرى كۇندەرىن كورە الماي وتىرىپ, وڭتۇستىك كورەيامەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىن ءۇزدى. ولاردىڭ ءوز ەلدەرىندەگى كومپانيالارىنىڭ جۇمىستارىن توقتاتتى. ءسويتىپ, ازىن-اۋلاق شەتەلدىك ۆاليۋتا كوزىنەن ايىرىلدى. ەڭ سوڭعى دوس ەلى قىتاي دا ونى ايىپتاپ وتىر. الدا قاتەرلى كۇندەر كەلە جاتقانىن «نودون سينمۋن» ورىندى ەسكەرتىپ وتىرعانداي. «شوسين يلۆو» گازەتىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ەل ۇكىمەتى ءار ادامنان اي سايىن مەملەكەت قويماسىنا ءبىر كيلوگرامنان كۇرىش وتكىزۋدى مىندەتتەپتى. جوقتى قايدان الماق؟
الدا اشتىق كەلە جاتىر دەپ پحەنيان ءوز حالقىن عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل الەمدى شوشىندىراتىنداي. بۇل ەلدىڭ بۇكىل حالقى اسكەريلەنگەن. سول حالىق اشتىقتان اشىنسا جامان.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
