توتەنشە جاعدايلار – مەملەكەتتىك ماسەلە

اپات ايتىپ كەلمەيدى. ونىڭ قاشان بولاتىنىن دا ناقتى ەشكىم بىلە المايدى. بىراق سول ورىن الۋى ىقتيمال تابيعي جاعدايعا ءازىر بولۋ, ونىڭ الدىن الۋ ءتىلسىز اپاتتاردان ساقتانۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كۇردەلى دە اسا جاۋاپتى مىندەتتى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى اتقارادى. كەشە مينيسترلىكتە «2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ سالاسىنداعى قىزمەتىنىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى» القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. اتالعان مينيسترلىكتىڭ قىز­مەتى مەن مىندەتىنە ساي سوڭعى جىلدار توتەنشە بولىپ وتىر. القا ماجىلىسىندە بايانداما جا­سا­عان مينيستر ۆ.بوجكو دا «ءوت­كەن جىل كۇردەلى بولدى» دەپ اتاپ ءوتتى. الماتى, شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسىنداعى قار كوش­كىندەرى مەن سۋ تاسقىندارى, وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىستارىندا تۇرعىن جايلاردى سۋ باسىپ قالۋى, دالالار مەن ورمان, تو­عاي­لارداعى ورتتەر, جالعا الىن­عان كولدەر كولەمىنىڭ ۇلعايۋى, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى اپاتتاردىڭ ءبارى توتەنشە جاع­دايلار قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن كۇر­دەلى جاعدايدا قىزمەت ەتۋدى تالاپ ەتتى. ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2010 جىلى دۇنيە ءجۇزى بويىن­شا تابيعي اپاتتاردان 130 ميلليارد دوللار كولەمىندە شىعىن كەلگەن ەكەن. ال انتروپوگەندىك اپاتتار بويىنشا 222 ملرد. دوللار شى­عىن كەلگەن. سوڭعى كەزدەردەگى الەم­دەگى, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا­داعى, اۆسترالياداعى, وڭ­­تۇستىك امەريكاداعى ادام ءومىرىن جالماپ جاتقان وراسان قار كوشكىن­دەرى, سۋ تاسقىندارى, مۇز­دى جاۋىن­دار, ەنەرگيا قۋا­تىن ءوندى­رەتىن ءوندىرىس ورىن­دارىن­داعى اپات­­تار دۇنيە ءجۇزى­نىڭ قاۋىم­داس­تىعىنا, ءار مەملەكەتكە تابي­عي اپاتتارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن بىرلەسە كۇش بىرىكتىرۋ جانە بار­لىق شارالاردى قاراس­تىرۋ قا­جەت­تى­گىن ەسكەرتىپ وتىر. بۇل كۇندەرى قازاقستان اي­ماعى دا تابيعي اپاتتاردان كەندە ەمەس. قاقاعان ايازدى كۇندەرى اۋىل­داردى مۇزدى سۋدىڭ باسىپ قالۋى, قالاداعى جىلۋ قازان­دىق­تارىنىڭ ىستەن شىعۋى, ەلەكتر قۋاتى كوزدەرىنىڭ ۇزدىكسىز ءوشۋى, ت.ب. تولىپ جاتقان اپاتتار­دىڭ ورىن الۋى الاڭداتارلىق احۋال. جارىقتىڭ, جىلۋدىڭ نەلىكتەن بولماۋى نەمەسە ءورتتىڭ شىعۋى, سۋدىڭ باسۋى نەلىكتەن ورىن الىپ جاتقاندىعى ادامدار­دى تولعان­دىرۋى ءتيىس ەمەس. بۇل ورايدا وزىنە تاپسىرىلعان مىندەتتى ورىن­داماعان, دەر كەزىندە ءورتتى سوندىرە الماعان نەمەسە تەحنيكا­سى جەتكىلىكتى بولماعان, تابيعي اپاتتىڭ الدىن الا ال­ماعان ءتيىستى مەكەمەلەر جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. ول پروب­لەمالاردى حا­لىقتى اپاتتان قۇت­قارۋ ىسىنە ارا­لاستىرماۋ قاجەت. ەندى مينيستر­لىك وسى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشۋ جولىنا بەت بۇرعان كورى­نەدى بۇل ورايدا مينيستر نەگىزگى با­سىم­دىق وڭىرلەردى تاسقىندار مەن ورتتەردەن قورعاۋ دەڭگەيىن ارت­تىرۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرما­لا­رىن ءجۇ­زە­گە اسىرۋ بولىپ تابىلا­دى دەيدى. مي­نيسترلىك توتەنشە جاعداي­لار­دىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ زار­دابىن جويۋ سالاسىندا وتكەن جى­لى ءدۇ­لەي ءزىلزالانىڭ جانە اپات­تار­دىڭ سالدارىن جويۋمەن تىكەلەي اينا­لىسىپ قانا قويماي, ەڭ باس­تىسى, ولاردان تۋىندايتىن قاۋىپ-قاتەر­لەردى اۋىزدىقتاۋعا, الەۋ­مەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەكو­لوگيالىق ءجۇ­يە­لەرگە ىقپال ەتۋىن تومەن­دەتۋ­گە ءۇردىس قالىپ­تاس­قاندىعىن ايتتى. بۇل جۇمىس­تاردى ءتيىمدى اتقارۋ ءۇشىن مينيسترلىك وتكەن جىلى مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ, پار­لا­مەنت­تىڭ ءجا­نە ۇكىمەتتىڭ قولداۋىن الىپ, توتەن­شە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى شارالاردى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدا نەگىزگە الاتىن قۇجاتتارعا ەنگىزۋگە باس­تاماشى­لىق جاسادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن­داعى سىرداريا وزەنىندە كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشتىڭ ءبىرىنشى سۋ جىبەرۋ كەشەنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى كوكتەمدە 920 ملن. تەكشە مەتر تاسقىن سۋلارىن شوعىرلان­دىرۋ­عا, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى 71 ەل­دى-مەكەننىڭ جىل سايىنعى سۋ اس­تىن­دا قالۋ قاۋپىنەن قۇتىلۋىنا ءمۇم­كىندىك بەردى. «استانا قالاسىن ەسىل وزەنىنىڭ تاسقىن سۋلارىنان قورعاۋ» كەشەنىن جوبالىق قۋا­تىنا شىعارۋ وتكەن جىلعى كوك­تەمدە 30 ملن.تەكشە مەتردەن اسا تاسقىن سۋلارعا بوگەت بولۋ ءمۇم­كىندىگىن بەردى جانە قالانىڭ سول جاعالاۋى مەن شەت جاقتارىن سۋ باسۋىنىڭ الدىن الدى. سول سياقتى ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماقتاعى قازىرگى زامانعى ءۇش ءورت دەپوسىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ەلدى مەكەندەردى ورمان القاپتارى مەن بۋراباي ۇلتتىق تابيعي باعىن ءتىلسىز جاۋدان قورعاۋدى ايتار­لىقتاي كۇشەيتتى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋ-كەن جانە مۇناي سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىندار قاۋىپسىزدىگى مي­نيسترلىكتىڭ ۇزدىكسىز باقىلاۋىندا تۇر. قاۋىپتى نىسانداردا قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتەتىن قابىل­دان­عان كەشەندى شارالار اۋىر جاعدايداعى جارالانۋدى 2 ەسەگە, ءولىم جاعدايلارىن 1,4 ەسەگە كەمىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ عيمارات­تارىندا ءورت قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. رەسپۋبليكا بو­يىنشا بارلىعى 1478 بالا­لاردى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرى, 2086 ءبىلىم بەرۋ, 2426 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى تەكسەرىلگەن. وسىنداي كوپتەگەن تەكسەرىستىڭ ارقاسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ماتەريالدىق شى­عىن­دى 9,9 پايىزعا ازايتۋعا قول جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتارا­لىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە رەسەي فەدەراتسياسى جانە قازاق­ستاننىڭ شەكارالىق اۋماقتارىن­دا توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ سالدارىن جويۋ سا­لاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل قا­لىپتاستى. ءورت جانە ونەركاسىپتەر قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىندە ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزگەن كۇندەردەگى جۇمىستىڭ وڭ تاجىريبەسىن ەسەپكە الا وتىرىپ, استانا جانە الماتى قالالارىنداعى قىسقى ازيا ويىن­­­­دارى وتكىزىلەتىن نىسانداردا كەشەندى پىسىقتالۋدا. سول سياق­تى وڭىرلىك قۇرىلىمداردى جاساق­تاۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. مينيسترلىكتىڭ شۇ­عىل دەن قويۋ كۇشتەرى 2010 جىلى 8976 ادامدى قۇتقاردى, توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعان ايماقتان 12486 ادام كوشىرىلگەن. 64916 جەدەل شىعۋ ورىندالىپ, 879 زارداپ شەگۋشىگە العاشقى مەديتسينالىق جاردەم كورسەتىلگەن. بۇل ماقساتتا توتەنشە جاعدايلارعا شۇعىل مە­دي­تسينالىق دەن قويۋ جۇيەسىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇرگىزىلدى. «قازاقستان تەمىر جولى» اق-پەن بىرلەسىپ, «دەنساۋلىق» جانە «ءجار­دەم» مامانداندىرىلعان ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق پويىزدار شى­عا­رىلدى. 2010 جىلدىڭ قورىتىن­دى­لارى بويىنشا «دەنساۋلىق» پو­يىزى «قازاقستانداعى جىلدىڭ №1 تاڭداۋى» ۇلتتىق سىيلى­عىنىڭ «الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى جوبا» نوميناتسياسىندا جەڭىمپاز اتاندى. مينيسترلىك جۇمىسىن قورى­تىن­دىلاعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ەلدەگى توتەنشە جاعدايلارمەن جاقسى تانىسپىن دەدى. وتكەن جىلى جەدەل جانە جۇيەلى تۇردە ۇنەمى سىزدەردىڭ مينيسترلىككە قاتىستى ماسەلە­لەرگە نازار اۋداردىق. 2010 جىل وتە كۇردەلى بولعانى انىق, كەيبىر ورىن العان جاعدايلاردى دەر مەزەتىندە اقشا بار ما, جوق پا نەمەسە تەحنيكا بار ما, جوق پا دەگەن ماسەلەلەرگە قاراماستان سول ساتتە شەشۋگە تۋرا كەلدى. سوندىقتان مەن وسىنداي قى­سىل-تاياڭ كەزدە وزدەرىنە جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ, اۋىرتپالىق­تار­دى كوتەرە بىلگەن ادامدارعا العى­سىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. دەگەنمەن, سوعان قاراماستان وزەكتى ماسەلەلەر ءالى بارلىعىن ايتقان ۇكىمەت باسشىسى ونى جويۋ جولدارىن قاراستىرۋ قا­جەت­تىگىن ەسكەرتتى. بارلىق باعىت­تار بويىنشا نەگىزگى مىندەتتەر بەلگىلەندى. ەندى ولاردى تەك ورىنداۋ عانا قاجەت. ارينە, ءۇس­تىمىزدەگى جىل 2009 نەمەسە 2010 جىل ەمەس, ەكونوميكامىز الدە­نىپ كەلەدى, سوندىقتان قارجى ماسەلەسىن تاعى ءبىر پىسىقتاپ ال­عان دۇرىس بولادى. قازىر جاق­سى ءبىر جەكە سەرىكتەستىك تۋرالى جا­ڭا زاڭنىڭ جوباسى پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلدى. تەك بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋعا عانا قاراپ قالماي, بيۋدجەتتەن تىس قور­لاردى تارتۋ, اسىرەسە جەكە سەرىكتەستىكتەردى قاراستىرۋ قاجەت. مۇن­داي امال الەمدىك ءتاجى­ري­بەدە بار. ال توتەنشە جاعداي­لار تىكەلەي مەملەكەتتىڭ ماسە­لەسى بولىپ تابىلادى. حالىق توتەن­شە جاعدايلارعا تاپ بول­عان­دا پروبلەمالاردى سۇراماي­دى, كو­مەك كورسەتىلۋىن تالاپ ەتەدى. كو­مەك قولىن سوزۋ سىزدەردىڭ تىكەلەي مىندەتتەرىڭىز, دەگەن ۇكى­مەت باس­شىسى توتەنشە جاعداي­دىڭ با­رى­سى ءتيىستى جاۋاپتى ادام­داردان قاتاڭ سۇرالاتىنىن جەتكىزدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.