رۋحانيات ورداسى

«وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنا – 15 جىل وسىدان 15 جىل بۇرىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ل.ن. گۋمي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىنىڭ نەگىزىندە «وتى­رار كىتاپحانا­سى» عىلىمي ورتالىعى اشىلدى. بۇل مەملەكەتتىڭ رۋحاني تۇ­لەۋ كەزەڭىنىڭ العاشقى باس­پالداعىنداي, ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر ەلەۋلى وقيعا بولدى. اسا اۋقىمدى, ءارى جاۋاپتى ءىستى جۇزەگە اسىرۋ بىلىك­تى ۇيىم­­­داستىرۋشى, ءارى تانىمى تەرەڭ عىلىم ادامىنىڭ باس­شى­لىعىنسىز جۇزەگە اسۋى قيىن بولاتىن. سوندىقتان, ول ورىنعا عىلىمي جۇمىستاردى ۇيىم­داستىرۋدا تاجىريبەسى مول, ارحيۆ, كونە قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى پايدالانۋ ىسىمەن جاقسى تانىس, جازۋشى-عالىم تۇر­سىن جۇرتباي شاقىرىلدى. كوپ كەشىكپەي قازاقتىڭ كونە جازبالارى مەن كىتاپ مۇرالارىن, حالقىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى الىس-جاقىن شەتەل­دەردەگى جادى­گەرلەردى ءبىر ورتالىققا جيناستىرىپ, ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتى. ۇلت زيالىلارىمەن, بايىرعى كi­تاپحانالارمەن تىعىز بايلانىس جاساۋدىڭ ناتيجەسiندە 5300 قۇندى كiتاپ, 300-گە تارتا اسا سيرەك كەزدەسەتiن حV-حIح عاسىرلاردا جارىق كورگەن مۇ­رالار جيناقتالدى. «وتىرار كi­تاپحاناسى» اتتى ارنايى سەريا اشىلىپ, 100 كiتاپ جارىق كوردi. عىلىمي-زەرتتەۋ بولiمiنە بىلىكتى ماماندار الىنىپ, جۇيە­لى جۇمىستار جولعا قويىلدى. عى­لى­مي ورتالىقتىڭ ەكiنشi ۇل­كەن سالاسى – ۋنيۆەرسيتەتتiڭ وقى­­تۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرiن وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ بول­عان­دىقتان بۇل باعىتتا دا يگى ىستەر اتقارىلدى. «وتىرار كiتاپحاناسى» عى­لىمي ورتا­لىعىن قۇرۋداعى نە­گىزگى ماقسات: قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تاريحى مەن مادە­نيەتiنە قاتىستى رۋحاني-تاريحي جازبا مۇرالارىن ساقتاۋ, سيرەك قولجازبالار مەن كiتاپتاردى جيناۋ, جۇيەلەۋ جانە كەڭiنەن پايدالانۋ بولىپ تابىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتiنە قا­تىستى دۇنيەجۇزiنiڭ ءار تۇك­پi­رiندەگi كونە قولجازبالار مەن سيرەك كiتاپتاردى, زاتتاي قۇن­دىلىقتاردى, كونە تۇركى جازبالارى مەن جازۋ ۇلگiلەرiن (مىسالى ۇزىن سانى 16 مىڭنان اساتىن كونە تۇركi سىنا جازۋلارى قاي ەلدە, قاي قالادا, قانداي كiتاپحانا مەن مۇراجايلاردا ساقتاۋلى تۇر) انىقتاۋ, ولاردى بiر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋ, ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ, قول­جازبالاردىڭ تۇپنۇسقاسىن نەمەسە كوشiرمەسiن ساتىپ الۋ, ونى عىلىمي نەگiزگە ءتۇسiرۋ, جي­ناقتالعان قۇندى مۇ­را­لاردى الەمدiك ستاندارتقا ساي ساقتاۋ, كiتاپحانا قو­رىن بايى­تۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ مەن بيبليو­گرافيالىق تالداۋ, جۇيە­لەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگiزۋ, ەلەكتروندىق بايلانىس­تار ار­قىلى الەمنىڭ ءىرى مادەني ورتا­لىقتارىمەن بايلانىس جاساۋ, سونىڭ نەگiزiندە قازاق جازۋى تاريحى مۇراجايى ءبولiمiن (مۋزەي پيسمەننوستي) قۇرۋ مىندەتتەرى قويىلدى. «وتىرار كiتاپحاناسى» عى­لى­مي ورتالىعى قورى بۇگىنگە دەيىن الكەي مارعۇلان, ساپارعالي بەگالين, مۇ­حامەدجان قاراتاەۆ, تۇرسىنبەك كاكiشەۆ, ورازكۇل نۇر­ماعامبەتوۆا, رابيعا سىز­دىقوۆا, سەرiك قيراباەۆ, ءاليا بەي­سەنوۆا, اقسەلەۋ سەيدiمبەك قاتارلى عا­لىمداردىڭ جەكە كiتاپحانالارىمەن تولىقتى. عۇلاما عالىمنىڭ 100 جىلدى­عىنا وراي «اكادەميك ءا.مارعۇ­لان­نىڭ مەموريالدىق كىتاپ­حاناسى» اشىلدى. وندا اتاقتى ارحەولوگتىڭ قىزى دانەل  وتكىز­گەن 700-گە تارتا ارحەولوگيا, ەتنو­گرافيا, شىعىستانۋ, تاريح, ونەرتانۋ كىتاپتارى (قازاق, ورىس, نەمىس, اعىلشىن, قىتاي, جا­پون تىلدەرىندە), عىلى­مي-زەرت­­تەۋ ەكس­پەديتسيالارىنىڭ قول­جاز­بالارى, قازاقستاننىڭ ارحەو­لوگيالىق كارتاسى جانە جەكە پايدالانىلعان بۇيىمدارى (كومپاس, كوزاينەك, ۇلكەيتكىش اينەك (لۋپا), فوتواپپارات, ءاميانى, فوتو-سۋرەتتەر سياقتى جەكە زاتتارى دا قويىلعان. سوڭعى جىلدارى عالىمنىڭ قورى ەپيس­توليارلىق مۇرالارىمەن تولىقتى, قازىر عىلىمي ورتالىق عالىمدارى ولار­­دى عىلىمي اينالىمعا شى­عارۋ ماقساتىندا زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋدە. عىلىمي ورتالىقتا جازۋ­شى C.بە­­­گا­ليننىڭ 505 قولجازباسى, ونىڭ ىشىندە كەزىندە يدەولوگيالىق تۇرعىدان باسۋعا رۇق­سات ەتىلمەگەن «تاسارال» اتتى كەنە­سا­رى تۋرالى داستانى جانە تولەۋ كوب­دى­كوۆتىڭ قولجازباسى, ءمادي ءباپي ۇلى تۋرالى كوپشىلىككە بەلگىسىز ماعلۇماتتار, 1924 جىلى ەل اۋزىنان جيناعان بۇقار جى­راۋ, قازداۋىستى قازىبەك بي, دوسبول بي تۋرا­لى تاعى باسقا قۇن­دىلىقتار ساق­تال­عان. قازاقستان رەسپۋبليكا­سى مەم­­لە­كەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­­­­­رەاتى, كور­نەكتى سىنشى, عالىم-ادەبيەتشى, اكادەميك مۇحامەدجان قارا­تاەۆتىڭ قورىن­داعى كىتاپتىڭ جالپى سا­نى – 1060 دا­نا. ولاردىڭ دەنى ادەبيەت سالاسىنا ارنالعان, ونىڭ ىشىندە عالىمنىڭ ءوز ەڭ­بەكتەرى, باسشىلىق جاساعان «قا­زاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» بار­لىق تومدارى, قازاق كەڭەس اقىن-جا­زۋ­شى­لارىنىڭ ەڭبەكتەرى, ورىس كلاسسيكتەرى م.گوركي, ل.ن.تولس­­تويدىڭ شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى, قىرعىز جازۋشىسى ش.ايتماتوۆتىڭ, وزبەك جازۋشىسى ي.سول­توننىڭ, قىرعىز اقىنى ا.تو­قوم­­باەۆتىڭ, ۋكراين جازۋشىسى گ.دو­ۆ­ناردىڭ قولتاڭبا­مەن بەرىلگەن كىتاپتارى, گازەتكە جا­ريا­لانعان ءتۇرلى ماقالالا­رى, ەسكى گازەت قيىندىلارى, ديس­­سەرتا­تسيالىق, ديپلومدىق جۇمىستارعا جازعان پىكىرلەرى, حاتتارى بار. بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم, جازۋشى-دراماتۋرگ, اۋدارماشى, سونداي-اق, بىرنەشە بۋىن وكىلدەرىن, تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ۇرپاقتارى تاپسىرعان 12 بۋما قولجازباسى بار. عا­لىم قولجازبالارىنىڭ دەنى ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى ايا­سىنداعى زەرتتەۋلەرى مەن الاش كوسەم­دەرىنىڭ قىزمەتى مەن مۇراسىنا ارنالعان. سو­­نى­مەن بىرگە, قور­دا «مايداننان مايدانعا», «كو­ميسسار عابباسوۆ», «ەر ءبىلى­ساي», «پەرنە» شىعارمالارى جانە باسقا دا ولەڭدەرى ساقتاۋلى. ۇستازى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ كەڭەسىمەن جازعان قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى گيمن­ى­نىڭ 1945 جىلعى تۇپنۇسقاسى, اۆتورلىق قۇقىعىن قالپىنا كەل­تىرۋدى ءوتىنىپ جازعان حاتى, 1992 جىلى جازعان گيمنى دە عا­لىمنىڭ عىلىمي ورتالىقتاعى جەكە قورىندا. 2009 جىلى قايىم مۇحامەدحانوۆ قورى 12 بەتتەن تۇراتىن «ابايدىڭ دوسى مي­حاەليس» قولجازباسىمەن, «شۋرو» جۋرنالىنىڭ №19 جانە «ۆاكت» گازەتىنىڭ قوسىمشاسى (№1046), ا4 فورماتتى 8 دانا فوتوسۋرەتپەن, «مەن ابايدى اكە دەيمىن» 3 DVD ديسكىمەن تولىقتى. قايىم مۇ­حامەدحانوۆتىڭ «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتا­لىعى قورىنداعى قولجازبالارى نەگ­ى­زىندە شىعارمالارىنىڭ ون تومى جارىق­قا شىقتى. ارحەولوگ, قازاق ارحەولو­گيا عى­لىمىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋشىلاردىڭ ءبىرى – كەمەل اقى­­شەۆتىڭ مۇراجاي-كا­بينەتى «وتىرار كىتاپحاناسى» عى­لىمي كىتاپحاناسىندا ورنالاسقان. عالىمنىڭ جەكە كىتاپحاناسىن­دا 615 كىتاپ پەن عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭ­بەكتەرىنىڭ قولجازبالارى قو­يىلعان. 1955 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن تاريح جانە ارحەولوگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن ونىڭ عىلىمي جولىمەن, رۋحاني مۇراسىمەن كەڭى­نەن تانىستىراتىن سىزبالار مەن ارحەولوگيالىق كارتالار, سۋرەتتەر مەن ديافيلمدەر قو­يىلعان. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, عالىم˗ۇستاز, فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ وتكىز­گەن كىتاپحانا قورى 5600 دانا, ونىڭ ىشىندە سيرەك كى­تاپتار مەن قولجازبالار, مەرزىمدى باسىلىمدار, جالپى 21 تىلدە جازىلعان ەڭبەكتەر بار. قوردىڭ قۇرامىندا قۇندى كىتاپتار كوپتەپ كەزدەسەدى. 2007 جىلى 12 قاڭتاردا ادە­بيەتتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ پەن جاراتىلىس­تانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ءاليا بەيسە­نوۆانىڭ مۇراجاي-كىتاپحاناسى ولاردىڭ سىيعا بەرگەن كىتاپتارى نەگىزىندە اشىلدى. اكادەميكتەر مۇراجاي – كىتاپحاناسى قورىندا جاراتى­لىستانۋ, تاريح, ءتىل ءبىلىمى, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى, قازاق تى­لىن­دەگى جانە ورىس, وزبەك, ۇي­عىر, تۇرىك تىلدەرىندەگى كوركەم ادە­بيەتتەر مەن گازەت-جۋرنالدار, عالىمنىڭ قولجازبالارى, ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى اۆتورە­فەراتتار بار. اكادەميكتەر قو­رىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى مۇندا ادەبيەت ماسەلەسىنە قاتىستى رەس­­­پۋب­­ليكالىق, وداقتىق گازەت-جۋرنالداردىڭ بىرنەشە جىلعى باسىلىمدارى ساقتالعان. ايگىلى اقىنىمىز ولجاس سۇ­لەيمەنوۆ 1670 جىلى قىتايدا باسىلعان چەن گۋ جانە جوۋ سي­لەردىڭ سۋن داۋىرىندە جازعان, كولەمى 40 بەتتەن تۇراتىن «جوۋ داۋىرىندەگى دانالاردىڭ شەشەندىك سوزدەرىنىڭ تۇسىندىرمەسىن» تاپسىردى. «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىن اشۋ باستا­ماسىنىڭ جاناشىرى ءارى ۇيىم­داستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى يمان­عالي تاسماعامبەتوۆتىڭ جەكە قورى وسى عىلىمي ورتالىقتا. قوردا حالىق دانالىعى, جىر-داستاندار, تاريح, ادەبيەت, ساياسات جانە باسقا دا عىلىم سالالارىنان 236 كىتاپ پەن 45 جۋرنال بار. پروفەسسور تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ جەكە كىتاپحانا قو­رىن­­دا مۇراعاتتاردىڭ كوشىر­مە­لەرى, قولجازبالار, ەگيپەتتەن, يراننان, تۇركيادان, موڭعو­ليادان, قىتايدان, ت.ب. شەتەلدەردەن اكەلىنگەن قازاق تاريحىنا قاتىستى 900 دانادان استام اتاۋلى كىتاپ بار. عىلىمي ورتالىقتا ءار جىلدارى عالىمدار م.شافي­عي, ق.سارتقوجا, ت.قايىر­كەن, ا.يسين, ج.اي­مۇحامەت, ب.نۇرداۋلەتوۆا, ي.نۇر­احمەت, ق.اح­مەتوۆا, ن.ماشقان, ق.ىنتىحان, ە.سىلام­حان, ب.مۇس­تافاەۆ, ش.بەگىمتاەۆ, ق.قام­زينا جانە باسقالار قىزمەت جاسادى. ون بەس جىلدىڭ ىشىندە ولار جۇزدەن اسا عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن جيناقتار, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن باسپادان شىعاردى. «كونە تۇركى جانە قازاق قولجازبا مۇرالارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قاينار بۇلاعى» (ب.د.د. ح ع.-حح عع), «كونە تۇركى-قازاق ادەبي-تاريحي ەپيستوليارلىق مۇرالارى (ب.د.د. V-XXI عع.)» جوبالارى اياسىندا زەرتتەۋلەر جاسادى. عىلىمي ورتالىق ادامزات ور­كەنيەتىن دامىتۋداعى «دانالىق ءۇيى» اتانعان الەكساندريا كىتاپ­­حاناسىنان كەيىنگى دۇنيەجۇ­زىندەگى ەكىنشى ءبىلىم ورداسى – «وتىرار كىتاپحاناسىن» قاي­تا جاڭعىرتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى الەمدەگى قۇندى قۇجاتتار مەن مۇرالاردى, سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردى ىزدەستىرۋ, جيناۋ, جۇيەلەۋ, عىلىمي سيپاتتاما جازۋ, اۋدارۋ, كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارىپ وتىر.  داناگۇل ماحات, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. استانا.