مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە بەلگيا كورولدىگىنىڭ استاناسى ءارى ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىنىڭ بەيرەسمي ورتالىعى بريۋسسەلدە ەكى كەزدەسۋ وتكىزدى. ناقتىلاي ايتقاندا, ەلباسى ەۋروپالىق كەڭەس توراعاسى دونالد تۋسكپەن جانە ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى جان-كلود يۋنكەرمەن كەزدەسىپ, بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق (ەو) اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار جىل وتكەن سايىن ورنىقتى دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جۇيەسىن تاۋىپ, ىلگەرى جىلجۋىنا ەكى جاق تا مۇددەلى بولىپ وتىر. ال قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ەۋروپالىق كەڭەس ءتوراعاسى دونالد تۋسكتىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا تاراپتار ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ىنتىماقتاستىعى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
قازاقستان باسشىسى ەۋرووداق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ماڭىزدى ۆەكتوردىڭ ءبىرى ەكەنىن جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ باسىمدىعى بار باعىتى بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ جارتىسىنان استامى ەۋرووداقتىڭ ۇلەسىنە تيەتىنىنە نازار اۋداردى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى ەۋروپالىق وداقپەن اراداعى كەڭەيتىلگەن ءجانە ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاعانىن ايتىپ, بۇل وقيعا تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
د.تۋسك ءوز كەزەگىندە قازاقستان مەن ەۋرووداقتىڭ تىعىز ارىپتەستىگى الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىس ءۇردىستەرىنە قاراماستان نىعايا بەرەدى دەپ ءۇمىتتەنەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, تاراپتار كەزدەسۋ بارىسىندا كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق ماسەلەلەرگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ۋكرايناداعى جانە اۋعانستانداعى احۋال, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
جالپى, قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداقپەن تىعىز بايلانىستا بولۋىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى جوعارى. ويتكەنى, ەۋروپالىق وداق – الەۋەتىن الەم مويىنداعان, جاھانداعى ەڭ ءىرى دە سالماقتى ساياسي-ەكونوميكالىق بىرلەستىك. ول قازىرگى تاڭدا 505 ميلليوننان استام حالقى بار, 4 381 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان 28 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرەدى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتاق مۇددەسىن قامداپ, ۇيلەستىرىپ وتىرعان بىرنەشە باسقارۋ قۇرىلىمدارى بار. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ باستىلارى – ەۋروپالىق كەڭەس پەن ەۋروپالىق كوميسسيا. ەۋروپالىق كەڭەس وداقتىڭ باستى ساياسي ورگانى بولىپ تابىلادى. كەڭەس قۇرامىنا وداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارى, ەۋروپالىق كەڭەس توراعاسى مەن ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسى ەنەدى. ول ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىن ناقتىلايدى. دالىرەگى, ەۋروپالىق كەڭەس كوبىنەسە ءىستىڭ ساياسي جاعىن قاراستىرادى.
قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋروپالىق كوميسسيا ءتوراعاسى جان-كلود يۋنكەرمەن كەزدەسۋى كەزىندە قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ جولدارى قاراستىرىلدى. تاراپتار, سونداي-اق, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن, سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
سونىمەن قاتار, ن.ءا.نازارباەۆ پەن ج.-ك.يۋنكەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بىرلەسكەن بريفينگ وتكىزدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق وداقپەن 23 جىل بويى ىنتىماقتاسىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. «بۇگىندە قازاقستان – ەۋرووداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بىردەن-ءبىر ەل. بۇل قۇجاتقا بىلتىر قول قويىلدى, رەسپۋبليكامىز ونى راتيفيكاتسيالادى, سوندىقتان وسى كەلىسىمنىڭ ەكونوميكالىق بولىگىن 1 مامىردان باستاپ ۋاقىتشا پايدالانا الامىز», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە وتكەن پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك سايلاۋلارعا بايلانىستى قۇتتىقتاۋ جولداعانى ءۇشىن دە العىس ايتتى. «تاياۋداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدى 1000-عا جۋىق شەتەلدىك بايقاۋشى باقىلادى, ولار سايلاۋ ۇدەرىسى دەموكراتيا, بوستاندىق جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىك قاعيداتتارى نەگىزىندە بارلىق ءتيىستى زاڭنامانى ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلعانىن راستادى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەو ەلدەرىن الداعى «ەكسپو-2017» كورمەسىنە جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ىسىنە قاتىسۋعا شاقىردى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن ەو سانكتسيالىق تەكەتىرەستى, اسىرەسە, ونىڭ ءبىزدىڭ ەلگە ىقپالىن ەسكەرە وتىرىپ, بارلىق مۇددەلى تاراپتارعا ءتيىمدى تۇردە شەشۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل اياسىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستى جالعاستىرۋعا ۋاعدالاسقانىن ايتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ تاياۋ كورشىلەرىمەن – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن جانە رەسەي فەدەراتسياسىمەن جاقىن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ وتىرعانىنا, ولار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا نەگىزگى سەرىكتەس بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى.
مەملەكەت باسشىسى كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان مەن ەو ازاماتتارىنىڭ ءوزارا بارىس-كەلىسى, سونىڭ ىشىندە ەۋرووداق تاراپىنىڭ دا ۆيزا رەجىمىنە قاتىستى جەڭىلدىك جاساۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ماسەلەلەر قوزعالعانىن اتاپ ءوتتى. تاراپتار قازاقستان اۋە كومپانيالارىنىڭ ەو ەلدەرىنە ۇشۋىن شەكتەۋگە بايلانىستى احۋالدى شەشۋ جايىن دا تالقىلادى. سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاراستىرىلعان بارلىق ماسەلە بويىنشا ءوزارا ءتۇسىنىستىككە قول جەتكىزىلگەنىنە نازار اۋداردى.
ج.-ك.يۋنكەر ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى دامي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. «بۇل تىعىز قارىم-قاتىناستار سان ءتۇرلى ءپىشىنگە يە بولۋدا. ەۋروپالىق وداق – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى», – دەدى ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى. سونداي-اق, ول ماڭىزدى ءوڭىرلىك ۇدەرىستەرگە قاتىسىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك ىقپالىنا ەۋروپالىق وداقتىڭ سەنىم ارتاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ج.-ك.يۋنكەر كەلىسسوز بارىسىندا قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن ادام قۇقىعىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى قوزعالعانىن ايتتى.
ەندى وسى ارادا ەلباسى كەزدەسۋىنىڭ ماڭىزىن اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن وداقتىڭ جوعارى اتقارۋشى ورگانى – ەۋروپالىق كوميسسيا جونىندە از-كەم توقتالا كەتەيىك.
وداق ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ ورنى بولەك. ونى, دالىرەگى, ەو-نىڭ ۇكىمەتى دەگەن ورىندى. ەۋروپالىق كوميسسيا – بىرلەستىك قۇرامىنداعى ءاربىر مەملەكەتتەن سايلانعان ءبىر وكىلدەن, ياعني 28 ادامنان تۇرادى. قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىن ولار وزدەرىنىڭ وكىلەتتى مىندەتىن اتقارۋ بارىسىندا تاۋەلسىز بولىپ تابىلادى ءارى ەو مۇددەسى اياسىندا ارەكەت ەتەدى. باسقا ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋلارىنا رۇقسات بەرىلمەيدى. ناقتىلاي ايتقاندا, كەز كەلگەن كوميسسيا مۇشەسى ءوزى وكىلى بولىپ سانالاتىن مەملەكەتتىڭ ىقپالىنا بوي الدىرماۋى ءتيىس.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ قۇرامى ءار بەس جىل سايىن جاڭارتىلىپ وتىرادى. ونىڭ توراعاسىن ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ۇسىنىسىمەن ەۋروپارلامەنت كوپشىلىك داۋىسپەن سايلايدى. ال كوميسسيا مۇشەلەرىن ەۋروپالىق كەڭەس مۇشەلەرى داۋىس بەرۋ جولىمەن تاعايىندايدى. كوميسسيانىڭ ءاربىر مۇشەسى ەۋروپالىق وداق ساياساتىنىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسى ءۇشىن جاۋاپتى بولادى.
سونىمەن قاتار, بۇل بىرلەستىكتىڭ پارلامەنتى دە ۇلكەن وكىلەتتىكتەرگە يە. ول – وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى 5 جىلعا سايلايتىن 751 دەپۋتاتتان تۇرادى. ونىڭ زاڭ شىعارۋداعى ءرولى ەۋروپالىق كەڭەسپەن تەڭەستىرىلگەن. ەۋروپالىق كەڭەس ءوزىنىڭ كەز كەلگەن شەشىمىن پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋىنسىز قابىلداي المايدى. بۇدان بولەك, پارلامەنت ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىن دا قاداعالاۋعا قۇقى بار.
سونىمەن بىرگە, وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنەن قۇرىلاتىن تاعى ءبىر ورگان جۇمىس ىستەيدى. ول ءارى اتقارۋشى, ءارى زاڭ شىعارۋشى بيلىك وكىلى رەتىندە دە ارەكەت ەتەدى. قىسقارتا ايتقاندا, بۇل ورگان ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ جەكە-دارا بيلەپ-توستەپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى.
مىنە, وسىنداي بىرنەشە قۇرىلىمنىڭ باسقارۋىنداعى ءىرى وداقپەن ۇزەڭگى قاعىستىرا, تەرەزە تەڭەستىرە وتىرىپ جان-جاقتى بايلانىس ورناتۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىم باعىتتارى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق. نەگىزىندە, بۇل وداقتىڭ دامۋ باعىتى, ءاربىر قادامى الەمنىڭ ءجىتى نازارىندا. ويتكەنى, ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ادامزات دامۋىنىڭ الدىڭعى ورنىندا تۇر دەپ ەسەپتەلەدى.
ەۋروپالىق وداق قارجى داعدارىسىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە ارەكەتسىز قالعان جوق. ەكونوميكالىق احۋالى كۇرت ءتومەندەپ كەتكەن جەكەلەگەن ەلدەردى تىعىرىقتان الىپ شىعىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋدىڭ جەمىستى بولاتىنىن ناقتى ىستەرمەن دالەلدەي ءبىلدى.
الەم حالقى بۇل وداقتىڭ تاعى ءبىر جاقسى تۇسىن ءاردايىم ايتىپ جۇرەدى. ول – بىرلەستىكتىڭ مۇشە ەلدەرىندە تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان جاقسى قورعالۋى. كەيبىر ساراپشىلار ەۋروپالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جاعىنان اقش-تان ىلگەرىلەپ كەتكەنىن ايتادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋەتتى ەۋروپالىق وداقپەن تىعىز بايلانىس ورناتقانىنا 23 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى ارالىققا قىسقاشا توقتالا كەتەر بولساق, قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1993 جىلدىڭ 2 اقپانىندا ورنادى. وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بريۋسسەل قالاسىندا قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداق جانىنداعى وكىلدىگى ءوز جۇمىسىن باستاسا, 1994 جىلعى قازاندا الماتى قالاسىندا ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ وكىلدىگى اشىلدى. سودان بەرى ەكى جاقتىڭ باسشىلارى سان مارتە كەزدەسىپ, كەلەلى كەڭەستەر قۇرىپ, ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى جوعارى دەڭگەيدە كوتەرە ءبىلدى. بۇل ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ابزال.
جالپى, قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزى 1999 جىلى تۇزىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم ارقىلى شيراي تۇسكەن بولاتىن. مۇنان كەيىن 2011 جىلعى 11 ماۋسىمدا بريۋسسەل قالاسىندا ءوزارا ارىپتەستىكتى كەڭەيتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا كەلىسىمدى ازىرلەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر رەسمي تۇردە باستالعان-دى. وسىلايشا, 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا جاڭا كەلىسىمنىڭ ءماتىنىن ازىرلەۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ 8 رەسمي كەزەڭى وتكىزىلگەن-ءدى. ونىڭ قورىتىندى كەزەڭى 2014 جىلعى 9-11 قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا بولعانى, 2015 جىلى ونى دايەكتەۋ, قول قويۋ جانە راتيفيكاتسيالاۋ بويىنشا راسىمدەر جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى.
دالىرەگى, 2014 جىلدىڭ 9 قازانىندا بريۋسسەلدە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى جوزە مانۋەل بارروزۋدىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان جانە ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ءارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋى جونىندەگى حاتتاماعا قول قويۋ ءراسىمى ءوتىپ, 2015 جىلدىڭ 20 قاڭتارى كۇنى بريۋسسەلدە ەكى جاقتىڭ اراسىنداعى اتالعان كەلىسىمدى دايەكتەۋ ءراسىمى ءتامامدالدى. ال 2015 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا استانادا كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, 2010 جىلعى 1-2 جەلتوقساندا ەۋروپالىق وداقتىڭ توراعاسى ح.ۆان رومپەيدىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, استاناداعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى, 2013 جىلعى 2-3 ماۋسىمدا ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ج.م.بارروزۋدىڭ قازاقستانعا العاش رەت رەسمي ساپارمەن كەلگەنى ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق وداقپەن قاتىناسىنداعى جارقىن كورىنىستەر ەكەنى انىق.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بريۋسسەلگە ساپارى ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام بولدى. ال قازاقستاننىڭ وزىنە لايىقتى ارىپتەستەرىمەن كەلەلى كەڭەس قۇرا وتىرىپ, كەمەل كەلەشەككە ۇمتىلۋى – الدا تۇرعان نەگىزگى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان» –
بريۋسسەلدەن (بەلگيا).
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
