استانا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە قاتىسۋعا بەلسەندى قۇلشىنىس تانىتىپ وتىرعان ەلدەر قاتارىندا ۇلىبريتانيا مەن گرەنادانى اتاۋعا بولادى. قازاقستان مەن ۇلىبريتانيا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى ورنادى. سودان بەرى ەۋروپالىق ءىرى دەرجاۆالار قاتارىنداعى بۇل ەلمەن ءبىزدىڭ بايلانىسىمىز جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. ال قازاقستان مەن گرەنادا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 2012 جىلى 15 قاراشادا ورناعان بولاتىن.
ۇلىبريتانيا – تولىق اتاۋى ۇلىبريتانيا مەن سولتۇستىك يرلانديانىڭ بىرىككەن كورولدىگى – ەۋروپانىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا بريتان ارالدارىندا (ەڭ ءىرىسى ۇلىبريتانيا), يرلانديا ارالىنىڭ سولتۇستىك بولىگى مەن بىرقاتار شاعىن ارالداردا ورنالاسقان مەملەكەت. قۇرلىقتان بۇل ەلدى لا-مانش ءجانە پا-دە-كالە بۇعازدارى ءبولىپ تۇر. ۇلىبريتانيانىڭ جەر كولەمى 244, 11 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. حالقىنىڭ سانى 63 ميلليوننان استام. استاناسى – لوندون. حالقىنىڭ 80 پايىزىنا جۋىعىن اعىلشىندار, 15 پايىزىن شوتلاندتار, ۋەلستىكتەر مەن يرلاندتار, 5 پايىزعا جۋىعىن بريتان دوستاستىعى ەلدەرىنەن كەلگەن يمميگرانتتار قۇرايدى. اعىلشىندار انگليكان مەملەكەتتىك شىركەۋى ءدىني-نانىمدارىن ۇستانسا, شوتلاندتار پرەسۆيتەرياندار, يرلاندىقتار نەگىزىنەن كاتوليك ءدىنىن ۇستانادى. مەملەكەتتىك ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى.
ۇلىبريتانيا 4 اكىمشىلىك-ساياسي بولىكتەن قۇرالعان: انگليا, ۋەلس, شوتلانديا, سولتۇستىك يرلانديا. بۇعان قوسا, ۇلىبريتانيانىڭ يەلىكتەرىنە گيبرالتار, انگيليا, بەرمۋد, بريتاندىق ۆيرگين, كايمان ارالدارى مونتەسەررات, تەركس پەن كايكوس, فولكلەند (مالۆين), ءاۋليە ەلەنا, پيتكەرن ارالدارى كىرەدى. ۇلىبريتانيا بىرىككەن كورولدىگى اتاۋىنا قاراماستان فەدەراتسيا ەمەس, ۋنيتارلىق مەملەكەت – پارلامەنتتىك مونارحيا بولىپ تابىلادى. ۇلىبريتانيا زاڭدارى كوپعاسىرلىق كونستيتۋتسيالىق ءداستۇرلەر مەن جوعارى سوت ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىنە نەگىزدەلگەن, ەلدىڭ جەكە كونستيتۋتسياسى جوق. مەملەكەت باسشىسى – مونارح, سوت جۇيەسىنىڭ باسشىسى, جوعارعى باس قولباسشى بولىپ تابىلادى. قازىرگى مونارح (كورولەۆا) – ەليزاۆەتا ءىى ۇلىبريتانيادا 1952 جىلدان بەرى بيلىك قۇرىپ كەلەدى. جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى ەكى پالاتادان (قاۋىمدار جانە لوردتار پالاتاسىنان) تۇراتىن پارلامەنت بولىپ تابىلادى. اتقارۋشى بيلىك پرەمەر-ءمينيستردىڭ قولىندا. اقشا بىرلىگى – فۋنت-ستەرلينگ.
لوندون
گرەنادا
ۇلىبريتانيا سۋ رەسۋرستارىنا باي. بۇل وڭىرگە جاۋىن-شاشىن شەكتەن تىس كوپ تۇسەدى. سوندىقتان مۇندا اۋماعى ءۇلكەن سۋى مول وزەندەر بارشىلىق. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ ىرىلەرى – سەۆەرن (310 شاقىرىم) جانە تەمزا (334 شاقىرىم) وزەندەرى بولىپ تابىلادى. تەمزا وزەنىنىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور. بۇل وزەننىڭ جاعالاۋىندا بۇكىل ەل حالقىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى ورنالاسقان. ءىرى وزەندەردىڭ كوپشىلىگى ءبىر-بىرىمەن كانالدار ارقىلى جالعاسادى. سولتۇستىك باتىس شوتلانديا مەن ۋەلستىڭ سۋى مول وزەندەرى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە پايدالانىلادى. مۇندا 60-تان استام سۋ ەلەكتر ستانسالارى جۇمىس ىستەيدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 60-شى جىلدارىندا بريتانيا ريم يمپەرياسىنىڭ ەڭ شەتكى پروۆينتسيالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءۇشىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا بريتانياعا سولتۇستىك گەرمان تايپالارىنىڭ (انگلدار, ساكستەر, يۋتالار, فريزدەر) شاپقىنشىلىعى باستالدى. بەسىنشى عاسىردىڭ باس كەزىندە ريم ۇستەمدىگى جويىلىپ, بريتانيا قايتادان تاۋەلسىز كەلت ايماقتارىنا اينالدى. سەگىزىنشى عاسىردا دانيادان كەلگەن نورماندار ەلدىڭ سولتۇستىك باتىس بولىگىن باسىپ الدى. توعىزىنشى عاسىردا كورول ەگبەرت ەلدىڭ بىرقاتار بولىگىن بىرىكتىرىپ, بىرىڭعاي مەملەكەت قۇردى. ول انگليا دەپ اتالدى. 1066 جىلى بريتانيانىڭ ۇساق كورولدىكتەرىن نورماندىق قولباسشى ۆيلگەلم باسىپ الىپ, ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە بىرىكتىردى. 1265 جىلى اعىلشىن پارلامەنتى قۇرىلدى. 1603 جىلى شوتلانديا كورولى ياكوۆ اعىلشىن تاعىنا وتىرىپ, شوتلانديا مەن انگليا ءبىر مەملەكەتكە بىرىكتى. 1651 جىلى يرلانديا باسىپ الىندى. 1707 جىلى ۇلىبريتانيا كورولدىگىنە بىرىگۋ جونىندەگى اكتىگە قول قويىلىپ, لوندون ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىڭ استاناسىنا اينالدى. ون سەگىزىنشى عاسىردا بريتاندىق وتارلىق جۇيە قالىپتاستى.
ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان ونەركاسىپتى ەل بولىپ تابىلادى. قازىرگى زاماندا ۇلىبريتانيانىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ءرولى تەك ونەركاسىپ سالاسىندا عانا ەمەس, سونداي-اق, بانكتىك, ساقتاندىرۋ جانە كەمەلەردى جالعا بەرۋ سالاسىندا ەرەكشە جوعارى ورىندى يەلەنەدى. ۇلتتىق جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزى وڭدەۋشى ونەركاسىپتىك, 40 پايىزى كولىك, بايلانىس, ساقتاندىرۋ جانە بانكتەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى بويىنشا ۇلىبريتانيا دۇنيەجۇزىندە بەسىنشى ورىندى يەلەنەدى. ۇلىبريتانيا ونەركاسىبى نەگىزىنەن سىرتتان اكەلىنەتىن شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەيدى. ۇلىبريتانيا ونەركاسىبىندە ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ وزىق تەحنولوگياسى دۇرىس جولعا قويىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ەل اۋماعىنىڭ 24,8 پايىزىندا قولدانىلادى. ەلدىڭ تابيعي جاعدايلارى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ءۇشىن اسا قولايلى. ۇلىبريتانيا ارالدىق مەملەكەت بولعاندىقتان شەتەلدەردەن تاۋارلار تاسۋ تەڭىز كولىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. جالپى, جۇك اينا
لىمىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى تەڭىز كولىگىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. مۇندا حالىقارالىق ماڭىزعا يە ءىرى پورتتار جۇمىس ىستەيدى. لوندون قالاسى جاھاندىق قارجى ورتالىعى بولىپ سانالادى.
1994 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۇلىبريتانيا اراسىندا دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ۇلىبريتانيانىڭ پەترولەۋم, شەلل جانە بريتيش گاز سياقتى ترانسكونتينەنتالدىق كومپانيالارى سولتۇستىك-شىعىس كاسپي ايماعىندا كەن بارلاۋ جانە ونى يگەرۋ جۇمىستارىنا 1999 جىلدان باستاپ ارالاسىپ كەلەدى. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. قازىر قازاقستاندا بريتانيالىق ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 300-گە تارتا كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. بريتانيالىق ەنەرگەتيكالىق ءوندىرىس سالاسى جانە بيزنەس وكىلدەرى استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىنە بەلسەنە قاتىسىپ, جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالارىن پاش ەتپەك.
گرەنادا – ۆەست-يندياداعى مەملەكەت. ول كاريب تەڭىزى مەن اتلانت مۇحيتىنىڭ اراسىنداعى كىشى انتيل ارالدارىنىڭ ارحيپەلاگىندا ورنالاسقان. جەلدى ارالدار توبىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ءبىر ارالدا جانە گرەنادينا ارالدارىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى – كاررياكۋ جانە ليتل-مارتينيكا ارالدارىندا قونىس تەپكەن. جالپى, جەر كولەمى 344 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. گرەنادا ارالىنىڭ (كولەمى 311 شارشى شاقىرىم) وڭتۇستىك-باتىسىندا مەملەكەتتىڭ استاناسى سەنت-دجوردجەس قالاسى ورنالاسقان. مۇندا قالا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىن قوسقاندا 40 مىڭنان استام ادام تۇرادى.
گرەنادا ارالى جانارتاۋلىق اتقىلاۋلاردان قالىپتاسقان. ارالدىڭ ورتاسىندا قالىڭ ورمان, سول ورماننىڭ ءىشىندە ەلدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى سەنت-كاتەرين (840 مەتر) تاۋى كوز تارتادى. بۇل تاۋدىڭ ەتەگىنەن كوپتەگەن بۇلاقتار اعىپ شىعادى. دەگەنمەن, ارالدا وزەندەر وتە از. ارالدىڭ تەڭىز جاعالاۋلارى نەگىزىنەن جانارتاۋلار اسەرىنەن پايدا بولعان قوڭىر قۇمداردان قۇرالعان. سوڭعى ساناق بويىنشا بۇل ەلدە 90 مىڭعا تارتا حالىق تۇرادى. تۇرعىندارىنىڭ 35 پايىزى 15 جاسقا دەيىنگى جەتكىنشەكتەر بولسا, حالىقتىڭ ورتاشا جاسى 20-دان اسپايدى. حالىقتىڭ ەتنيكالىق قۇرامى XVIII-XIX عاسىرلاردا ارالعا اكەلىنگەن قۇلداردىڭ ۇرپاقتارى افروامەريكالىقتاردان (82 پايىز) تۇرادى. تۇرعىنداردىڭ قالعان 18 پايىزى ەۋروپالىقتاردىڭ جانە جەرگىلىكتى ءۇندى تايپالارىنىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلادى. گرەنادالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كاتوليك ءدىنىن (53 پايىز), انگليكان (14 پايىز) جانە باسقا پروتەستانتتىق كونفەسسيالاردى (33 پايىز) ۇستانادى. مەملەكەتتىڭ رەسمي ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى, اقشا بىرلىگى – شىعىس-كاريب دوللارى بولىپ تابىلادى.
ەۋروپالىقتار كەلگەنگە دەيىن گرەنادا ارالدارىنىڭ نەگىزگى تۇرعىندارى ۇندىلەر ەدى. 1498 جىلى حريستوفور كولۋمب گرەنادا ارالىن العاش رەت اشتى. الايدا, تەك 1650 جىلى عانا مارتينيكاداعى فرانتسۋز كولونياسىنىڭ گۋبەرناتورى مۇندا العاشقى ەۋروپالىقتاردى قونىستاندىردى. 1665-1674 جىلدارى ارال فرانتسۋزدىڭ ۆەست-ينديالىق كومپانياسىنىڭ يەلىگىندە بولسا, 1674-1762 جىلدارى فرانتسۋز ءتاجىنىڭ وتارىنا اينالدى. ال 1762 جىلدان باستاپ ارال ۇلىبريتانيانىڭ يەلىگىنە كوشتى. وتارلاۋشىلار گرەنادادا قانت تروستنيگىنىڭ پلانتاتسياسىن دامىتتى. مۇندا افريكالىق قۇلداردىڭ ەڭبەگىن پايدالاندى. 1795 جىلى نەگرلەر دجۋليان فەدوننىڭ باسشىلىعىمەن قۇلدار كوتەرىلىسىن اشتى. XVIII عاسىردىڭ اياعىندا قانت تروستنيگىنىڭ پلانتاتسياسى تابيعي اپات سالدارىنان تولىعىمەن جويىلىپ كەتتى. 1834 جىلى قۇلدىقتىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جۇمىستى ءۇندىستاننان كەلگەن يمميگرانتتار اتقارا باستادى. گرەنادا ارالى 1974 جىلى ازاتتىعىن الىپ, گرەنادا مەملەكەتىن قۇردى.
بۇگىندە گرەنادا مەملەكەتى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تۋريستىك بيزنەس قۇرايدى. 1985 جىلى ارالدا حالىقارالىق اۋەجايدىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى تۋريزم بارىنشا دامي باستادى. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ نەگىزىن مۋسكات جاڭعاقتارىن ءوندىرۋ قۇرايدى. قازىرگى كەزدە گرەنادا الەمدىك رىنوكقا مۋسكات جاڭعاقتارىن شىعارۋدا يندونەزيادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. سونىمەن بىرگە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بانان جانە كاكاو ءوندىرىسىن دامىتۋدى جولعا قويعان.
2012 جىلى 15 قاراشادا نيۋ-يورك قالاسىندا بۇۇ-داعى قازاقستان مەن گرەنادانىڭ وكىلدەرى بىرعانىم ءايتىموۆا مەن دەسسيما ۋيليامس ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلعاندىعى جونىندەگى بىرلەسكەن كومميۋنيكەگە قول قويدى. وسىدان باستاپ, ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستار باستالدى. گرەنادا مەملەكەتى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ جونىندەگى استانانىڭ باستاماسىن قولدادى. بۇگىندە گرەنادا مەملەكەتىنىڭ وكىلدەرى استانا ەكسپو-2017 كورمەسىنە بەلسەنە قاتىسۋ ماقساتىنداعى ءازىرلىكتەرىن جانداندىرۋ ۇستىندە.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
