جيىرما جىلدىڭ جەمىستەرى
«امان ەردىڭ اتى شىعادى» دەيدى حالىق. بۇگىنگىدەي ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن جايماشۋاق كەزەڭدە كەشەگى اۋمالى-توكپەلى ۋاقىت, تاريح قىسپاعىنان امان شىققانىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتە الامىز. وسى اماندىعىمىز بوساعانىڭ بەرىكتىگىنە دە بايلانىستى. بارلىق جەردەگىدەي شەكارالىق باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا سوڭعى جيىرما جىلدا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ورىن الدى. ەسىمى اقجايىق وڭىرىنە كەڭىنەن تانىمال تاريحشى-ولكەتانۋشى, اۋزى دۋالى اقساقال ج.اقبايمەن اڭگىمە وسىنداي تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءوربىدى. – جايساڭ اعا, ءسىزدىڭ بارلىق سانالى عۇمىرىڭىز ورال
وڭىرىمەن تىعىز بايلانىستى. اسىرەسە, ءسىز وبلىستىڭ مادەنيەت باسقارماسىنا باسشىلىق جاساعان كەزىڭىزدە وسى توپىراقتىڭ رۋحاني-مادەني تۇرعىدان تولىسۋىنا سۇبەلى ۇلەسىڭىزدى قوسا ءبىلدىڭىز. ال زەينەت دەمالىسىنا شىققان ۋاقىتىڭىز ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك العان كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇندا الپىستان اسقاننان كەيىن اعامىزدىڭ جاڭا ءومىرى باستالدى, ەكىنشى تىنىسى اشىلدى دەپ ءجۇرگەندەر از ەمەس. بۇعان ءوزىڭىز نە دەيسىز؟
– ءيا, كوممۋنيستىك ساياسات كەزىندە شەڭبەر ىشىندە جۇرگەندەي كۇي كەشتىك ەمەس پە؟ بۇل جۇيە ۇلتتىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ءجايتتەردى ايتقىزبادى. وعان مۇلدەم تىيىم سالدى دەسە دە بولادى. سوندىقتان دا بۋلىعىپ, ىشتەن تىنىپ كەلگەنىمىز راس ەدى. سول كوكەيدەگى ويلار مەن ارمان-تىلەك تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اق قاعازعا اقتارىلا باستادى. كادىمگىدەي شيرىقتىق, ەڭسەمىز تىكتەلدى. الدىمەن ايتارىم, تاۋەلسىزدىك ادامداردىڭ سانا-سەزىمدەرىنە ايتارلىقتاي سىلكىنىستەر اكەلدى. ءسويتىپ, ولاردىڭ بويىندا جاڭاشا ەكونوميكالىق ويلاۋ جۇيەسى قالىپتاسا باستادى. سودان كەيىن نە بولدى دەسەڭىزشى؟ اۋىلدىق جانە اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعى, تۇتاستاي كەڭەستىك تۇتىنۋ ءجۇيەسى جەتپىس جىل بويى شەشە الماعان ماسەلەنى از ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا ەگەمەن ەلدىڭ تۇرعىندارى وزدەرى شەشتى. كەڭەس ءداۋىرىندە قازاق حالقى ساۋدا-ساتتىققا مۇلدەم بەيىمى جوق دەپ سانالاتىن. ولاي بولماي شىقتى, بۇل مۇلدەم قاتە تۇسىنىك ەكەن. مۇنداي مىسالدى قازىرگى قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ كەز كەلگەن قىرىنا قاتىستى ايتۋعا بولادى.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. بۇعان مىسالدى ەركىن ەلدىڭ ەرتەڭى – جاستار ومىرىنەن العىم كەلەدى دە تۇرادى. مەن قوعامدىق ۇيىمنىڭ وكىلى رەتىندە مەكتەپتەر مەن ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, جاس ادامدارى كوپ ەڭبەك ۇجىمدارىندا ءجيى بولىپ, ولارمەن كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ جۇرەمىن. سوندا ولاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولىنۋشىلىك كورىنىسى جوق ەكەنىنە كوزىم جەتىپ, كوڭىلىمدى اركەز قۋانىش سەزىمى كەرنەيدى. بۇگىنگى قازاقستاندىق جاستاردى ەگەمەن ەلگە قىزمەت ەتۋ ماقساتى توعىستىرىپ جاتسا, ودان اسقان مەرەي جوق. وتانشىلدىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم دەپ ءجۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى دە وسىنداي ومىرشەڭ كوزقاراستان كورىنىس تابا الادى. تاۋىپ تا ءجۇر. ءارى مۇنى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ جۇرگىزىلگەن پاتريوتتىق تاربيەنىڭ العاشقى ناتيجەسى دەپ قاراستىرساق تا قاتە بولمايدى.
وسى تاربيەنىڭ ءبىر تارماعى ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋ تۇرعىسىنان تۋىندايدى. قازىر مۇنىڭ دا العاشقى جەمىستەرىن تەرىپ الىپ جاتقانداي كۇيدەمىز. ايتالىق, ورال قالاسىندا ءوتكىزىلىپ جۇرگەن ءداستۇرلى اباي, جۇبان وقۋلارىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى جاستارى جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ جۇرگەنىنە كۋامىز. مىنە, وسىلايشا ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋ قاعيداسىن ۇدايى ۇستانساق, ءبىر وقپەن ەكى قوياندى اتا الامىز. ياعني, بىرىنشىدەن, ەشكىمگە ۇپايىمىزدى جىبەرمەيمىز. ەكىنشىدەن ەشكىمگە باسىبايلىق تا كورسەتپەيمىز.
بۇگىندە ورىس ءتىلدى قازاقستاندىقتار قازاق جەرىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنا دەگەن قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى دا وسىلاي دەي الامىز. مۇنى بىرىنشىدەن ەلباسىنىڭ كورەگەن, الىستى بولجاي بىلەتىن ساليقالى ساياساتىمەن بايلانىستىرا قاراعانىمىز ورىندى. مىسالى سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى ورال قالاسىندا وتكەن جيىندار مەن جينالىستاردا ءبىر اۋىز قازاقشا ءسوز ەستىمەيتىنبىز. قاراڭىز, بۇگىندە وبلىستىق اكىمدىكتىڭ القا ءماجىلىستەرى مەن ءماسليحات سەسسيالارى تەك قازاق تىلىندە وتكىزىلىپ ءجۇر.
– جيىرما جىلدىڭ ىشىندە تۇتاستاي العاندا ورال ءوڭىرىندە نەندەي وزگەرىستەر بولدى دەپ ەسەپتەيمىز؟ مۇنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەر تۋرالى ويىڭىز؟
– وبلىس ەكونوميكاسىنداعى قازىرگى قارىشتى قادامدار ءجونىندە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ونى قايتالاعىم كەلمەيدى. مەن و باستان رۋحاني سالانىڭ وكىلى بولعاندىقتان نەگىزگى اڭگىمەنى وسى كەزەڭدەگى رۋحاني جەتىستىكتەر جاعىنا قاراي بۇرعىم كەلەدى. وسى ارالىقتا بۇعان دەيىن جوعالتىپ العان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەي العانىمىز – ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ورال قالاسىندا توتاليتارلىق-كوممۋنيستىك رۋحتاعى كوشە اتاۋلارىنىڭ مۇرتى ءمۇلدەم بۇزىلماي تۇرعان-دى. ەڭ العاشقىدا بۇرىنعى لەنين داڭعىلىن دوستىق-درۋجبا جانە دزەرجينسكي كوشەسىن ەۋرازيا دەپ وزگەرتۋدەن ارىگە بارا المادىق. ارادا تاعى دا ەكى-ءۇش جىل ءوتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە ورال قالالىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى ەڭ ۇلكەن 34 ورتالىق كوشەنىڭ اتاۋى ءبىر كۇندە وزەرتىلگەنى رۋحاني توڭكەرىس بولعانى انىق. سودان كەيىن دە ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىنە وراي وبلىس ورتالىعىنداعى قالعان كوشەلەر دە ەگەمەندىك رۋحىنا ساي كەلەتىن اتاۋلارعا يە بولا باستادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ورال قالاسىندا قازاق دراما تەاترىنىڭ اشىلعانى, تەك ءبىر ءوڭىر ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاستاي رەسپۋبليكانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى. وعان سول كەزدە الماتى تەاتر-كينو ينستيتۋتىن بىتىرگەن ءبىر توپ تالانتتى تۇلەكتەر شاقىرىلدى. ارادا ءۇش-ءتورت جىل وتكەن سوڭ ورال قالاسىنىڭ قاق ورتالىعىندا ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىس ەرەكشەلىكتەرىنە ساي كەلەتىن تەاتردىڭ ءساۋلەتتى دە ءساندى عيماراتى بوي ءتۇزەدى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تەكتى تۇلعاسى, مايتالمان رەجيسسەر, مارقۇم ءازىربايجان ءمامبەتوۆتىڭ: «ورال تەاترى كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ورنىنداعى تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش بوي كوتەرگەن ۇلتتىق تەاتر», دەگەنى دە بۇگىندە ۇمىتىلا قويعان جوق. ودان بەرىدە ورالدا حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وعان داۋلەسكەر كۇيشى-كومپوزيتور داۋلەتكەرەيدىڭ ەسىمى بەرىلدى. ورىنداۋ شەبەرلىكتەرى تولىسىپ, رەپەرتۋارى كەڭەيگەن وسىناۋ ونەر ۇجىمى وتكەن جىلى وركەستردىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى.
البەتتە ەلدىكتىڭ دە, ەگەمەندىكتىڭ دە باستى ءبىر بەلگىسى – ەسكەرتكىشتەر بولماق. بۇل, جوعارىدا ايتىلعانداي, ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋدىڭ تاعى ءبىر تاپتىرماس جولى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ورال قالاسىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايعا, ءار عاسىردا, ءار كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنىمەن, ءتۇپتەي كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ءتاۋەلسىز ەل بولۋىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن سىرىم دات ۇلىنا, جاھانشا دوسمۇحامبەدوۆكە جانە جۇبان مولداعاليەۆكە ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. تاعى ءبىر ۇتىمدى جەرى – بۇل تۇعىرلار تاسادا تۇرعان جوق. ءبارى دە ورال قالاسىنىڭ باس كوشەسى دوستىق داڭعىلىنىڭ بويىنداعى الاڭدار مەن گۇلزارلاردا ورنالاسقان. وسى داڭعىلدىڭ تەمىر جول ۆوكزالى تۇسىندا شىعىس قىزدارىنىڭ اراسىنداعى تۇڭعىش كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ ءبىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ اجارلى تاس بەينەسى مەنمۇندالايدى. ءاليا مەن مانشۇكتى ەرلىكتىڭ قوس قاناتى دەسەك, ورالداعى ولاردىڭ اتىنداعى كوشەلەر دە ءبىر-بىرىمەن قىزدىڭ قوس بۇرىمىنداي قاتار ىرگە تەپكەن.
سونداي-اق جيىرما جىل ىشىندە وبلىستاعى بىرقاتار اۋداندار اتاۋلارى دا وزگەرىپ, جاڭاشا ءمان-ماعىناعا يە بولدى. ناقتىراق ايتقاندا, بۇرىنعى چاپاەۆ-اقجايىق, وردا-بوكەي ورداسى, جىمپيتى-سىرىم, كامەن-تاسقالا اۋدانى دەپ وزگەرتىلدى. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلدىڭ اياعىندا وتكىزىلگەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسى زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ اتاۋىن بايتەرەك دەپ ءوزگەرتۋ جونىندەگى زەلەنوۆ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىن ماقۇلدادى.
– جايساڭ اعا, ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز, كسرو كەزىندە ورالداعى قورعانىس زاۋىتتارى تىكەلەي ورتالىققا قىزمەت ەتتى. ولار جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قويعان تالاپتارىمەن مۇلدەم ساناسپادى. كوكتەن تۇسكەندەي كۇي كەشتى. زاۋىت جۇمىسشىلارى مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرى اراسىندا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ىلۋدە بىرەۋ عانا ەدى. ءسوزىم جالاڭ بولماۋ ءۇشىن ءسىزدى سوناۋ 1993 جىلى ستاتيستيكالىق باسقارمادان الىنعان دەرەكپەن تانىستىرا كەتكىم كەلەدى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە, 1992 جىلى «زەنيت» زاۋىتىندا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇلەسى 19 پايىز, «ومەگادا» 13 پايىز بولىپتى. ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەر بۋىنى مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. قازىرگى كورىنىس ارينە مۇلدەم باسقاشا. بۇل زاۋىتتار قازىر ەگەمەن ەل مۇددەسىنە قىزمەت جاساپ كەلەدى. مۇنى دا تاۋەلسىزدىك اكەلگەن جەتىستىكتەر دەپ قاراستىرعانىمىز ءجون شىعار.
– ارينە سولاي. ءبىر بىلەتىنىم, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بۇل ستراتەگيالىق كاسىپورىنداردى قانداي تۇرعىدا پايدالانۋ كەرەكتىگى جونىندە ناقتى شەشىم بولعان جوق. العاشقى كەزدە ولاردى كونۆەرسيالاۋ ساياساتى ۇستالدى. بۇل – حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار ءوندىرۋگە باعىت ۇستاۋ دەگەن ءسوز. تۇپتەي كەلگەندە, قورعانىس ماقساتىنداعى تەحنولوگيالىق جەلىلەردىڭ ءتىنىن ءۇزۋ ءتيىمسىز دەپ تانىلدى. وسى ورايدا «زەنيت» زاۋىتى قر قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ سۇرانىسىنا ساي اسكەري كەمەلەردى قۇراستىرۋ جانە ءجوندەۋ ءىسىن قولعا الدى. ورالداعى بۇرىنعى قارۋ-جاراق زاۋىتىنىڭ ءبىرى – «مەتالليستىڭ» ورنىندا بۇگىندە باتىس قازاقستان ماشينە قۇراستىرۋ كومپانياسى ورنالاسقان. بۇل ىرگەلى ۇجىم رەسپۋبليكاداعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ۇدەرىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. مەن, ارينە, بۇل سالانىڭ ءمان-ءجايىن تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيمىن. ايتسە دە ورالداعى وسى ءوندىرىس ورىندارىندا ەگەمەن ەل يگىلىگىنە جارايتىن وزگە دە ءمۇمىندىكتەر بار ەكەنىن ماماندار ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. بۇعان رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ءتۇسىنىستىكپەن قۇلاق اسقانىن قالار ەدىك.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن,
سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ.
