تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى, قازىرگى نارىق زامانىندا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولىنىپ جۇرگەنى داۋسىز. كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ءبىلىم جۇيەسى جاڭا يننوۆاتسياعا باعدارلانعان مودەلگە اۋىستىرىلۋدا. بولون كونۆەنتسياسىنا قول قويعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ايتارلىقتاي جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزدى. قازىر بىزدە ءۇش ساتىلى ءبىلىم الۋ جۇيەسى, ياعني باكالاۆر-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتىر. ال ەندى ەۋروپالىق جۇيەدەگى وسى ۇلگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالاي ەنگىزىلىپ جاتىر؟
بىزدە كەڭەستىك داۋىردە قالىپتاسىپ قالعان جوعارى وقۋ ورىندارى جۇيەلەرىندەگى كەيبىر كەرەكتى مامان دايارلاۋدا كەتكەن قاتەلىكتەر, بىرجاقتىلىق ەكونوميكانى دامىتۋدا ايقىن بايقالعان ەدى. سول كەزدەگى ماماندار دايارلاۋعا قويىلاتىن تالاپتار ەسكىرىپ, ەگەمەن ەل بولعالى باتىس ەلدەرىندەگى قالىپتاسقان جاڭا جۇيەنى قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. سونىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ
. بۇل – ەڭ وزەكتى ماسەلە. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمى تابىلعان جوق. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەگى ەڭ كەلەڭسىز جاعداي اتا زاڭمەن بەكىتىلگەن «التىن بەلگىنى» تەستىدەن وتكىزۋدەن باستالادى. بالا ون ءبىر جىل بويى سول «التىن بەلگىگە» تالماي ەڭبەكتەنەدى. ولار تەك ءبىر عانا ساباق ەمەس, بارلىق پاندەردەن ۇزدىك شىعادى. سودان كەلىپ «التىن بەلگىگە» ۇسىنىلادى. بۇل جونىندە كوپتەگەن ديسكۋسسيالار دا جۇرگىزىلدى, بىراق ناتيجە جوق. تەست تاپسىرمالارى ءبىلىم الۋشىنىڭ تەك مەحانيكالىق تۇرعىدا ويلانۋىمەن عانا شەكتەلىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. تەستىلەۋ شىعارماشىلىق ويلاۋدى السىرەتەتىن فاكتور بولىپ وتىر. لوگيكالىق ويلاناتىن تاپسىرمالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك, سوندا عانا ونىڭ ساپاسى ارتاتىن بولادى. تەك قورىتىندى تەستىلەۋ فورماسىن قالدىرۋ كەرەك. ءبىلىم الۋشى جوعارى وقۋ ورنىندا ءوز ءبىلىمىن جالعاستىراتىن جاعدايدا عانا ءار جوعارى وقۋ ورنى تالاپكەردىڭ ينتەللەكتۋالدى قابىلەتىن انىقتايتىن, اۋىزشا نەمەسە جازباشا تۇردە ەمتيحان قابىلداۋ فورمالارىن ەنگىزۋ قاجەت. جوعارى ءبىلىم الۋ تەك قابىلەتى جوعارى, دارىندى, عىلىمعا بەيىمى بار ىزدەنۋشىلەرگە عانا ءتان بولۋى ءتيىس.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋ جۇيەسى ۇسىنىلادى. دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى زياتكەرلىك قوعام قۇرۋ ءۇشىن ءبىلىمدى جۇيەلى تۇردە, ۇدايى جەتىلدىرىپ تۇرۋ قاجەت. ول ءۇشىن بىلىكتى جەتىلدىرۋ كۋرستارىن, عىلىمي ءىسساپارلاردى كوبىرەك ۇيىمداستىرعان ءجون. قازاقستاندا الەمنىڭ باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىندا باسەكەگە تۇسە الاتىن مامان دايارلاۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن قۇرۋ قاجەت. بۇل جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ كاسىبي شەبەرلىگىن انىقتايتىن جەكە وقۋ تراەكتۋراسىن قالىپتاستىرساق, بۇل بىزگە ءارتۇرلى پاندەردى تاڭداۋ جانە دايىنداۋ ۋاقىتى جاعىنان ۇتىمدى بولار ەدى. وقۋ جوسپارىنداعى تاڭداۋ پاندەرىنىڭ 70-80 پايىزىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەرگە بەرىلەتىن كرەديت سانىن ازايتۋ كەرەك. تەوريانى پراكتيكامەن ۇشتاستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ عىلىمي اتاعى بارلارىن كرەديتتىك جۇيەگە سايكەس قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان وتكىزىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تارتۋ قاجەت. ستۋدەنتتەردىڭ ءوز بەتىمەن ورىندايتىن وزىندىك جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن جەتىلدىرەتىن جوعارى دەڭگەيلى تاپسىرمالار قۇراستىرۋ كەرەك. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ شەبەرلىك ساتىسىن شىعارماشىلىق ىزدەنۋ قابىلەتتەرىن, ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن جوعارعى دەڭگەيدە سايكەستەندىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز.
باكالاۆرياتتان كەيىنگى ءبىلىم الۋ جۇيەسى, ياعني ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا – بۇل تەك عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى جانە بەيىمى بار ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن قاجەت, ءارى ورىندى. مۇندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن, ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى جوعارى ازاماتتار عانا جۇمىس جاسايدى.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى كوپتەپ اشىلۋدا. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبىراز قاراجات بولىنۋدە. الەمدىك ستاندارتقا ساي بىلىكتى مامان دايارلاۋ – بۇل بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى الدىندا تۇرعان مىندەت.
90 پايىزعا جۋىق عىلىم دوكتورلارىمىز تەك ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ سان عانا ەمەس, ساپاعا جۇمىس جاسايتىن ۋاقىتىمىز جەتتى. وزىمىزدە عىلىمي ماقالالاردىڭ رەيتينگىسى بار عىلىمي جۋرنالدار شىعۋى قاجەت.
قازىرگى نارىق زامانىندا باسەكەگە قابىلەتتى, ينتەللەكتۋالدى, عىلىمعا بەيىمى بار, ەل ەكونوميكاسىن جوعارى دارەجەگە كوتەرەتىن, كوكىرەگى وياۋ, رۋحى بيىك, پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى, ۇلتجاندى كادرلار دايىنداۋ ەل الدىندا تۇرعان ەڭ كوكەيكەستى پروبلەمانىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى ماماندار دايارلاۋ ىسىندە ەكونوميكا دامۋىنىڭ قاجەتتىلىگى كەرەك ەتىپ وتىرعان, جاڭا الەمدىك باعىتتاعى باسەكەلەستىككە ساي كەلەتىن كادرلارعا كوڭىل ءبولۋى كەرەك. باسشىنىڭ مىندەتى تەك قانا سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ عانا ەمەس, سوعان تۇسكەن جاستاردىڭ ماماندىعىنا ساي دۇرىس ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالىنۋى قاجەت. بىزدە ىسكە اسىپ جاتقان ءۇش باعىتتاعى باكالاۆر-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا بولسا, سولاردىڭ جاعدايىنا ءتان ەرەكشەلىگىن رەكتور جان-جاقتى قاراستىرىپ, ساننان-ساپاعا جاڭا باعىتتا وزگەرىپ جاتقان ءبىلىم دارەجەسىنە سايكەس مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋى ءتيىس. مىسالى, قازىر كوپتەگەن پىكىر تالاسىن تۋدىرىپ جۇرگەن ۇلتتىق اكادەميانىڭ ينستيتۋتتارىنداعى عىلىمدى دامىتۋ, ونى ەلدىڭ سۇرانىسىنا ساي قايتا قۇرۋ ءۇشىن مامانداردى ءىرى وقۋ ورىندارىنا جىكتەۋ, ءارى اكادەميالىق دارەجەسىن كوتەرۋ, عىلىمدى دامىتۋ مۇمكىنشىلىكتەرىن تۋدىرا وتىرىپ, مامان كادرلاۋ دايارلاۋدى سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي باعىتى بويىنشا توپتاستىرىپ, اكادەميالىق عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ مۇمكىنشىلىگىن تۋعىزۋ قاجەت.
ارينە, بۇل باعىت ءالى دە شەشىمى تابىلماعان, مىندەتى مەن ماقساتى, قۇرىلىمىن جەتە تۇسىنە بەرمەيتىن پروبلەمالاردى تۋعىزۋدا. ءار ماماندىقتى دايارلاۋدا جەتەكشى اكادەميا عالىمدارى سول تاپسىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتە لەكتسيا وقي الا ما؟ ونىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا قاتىسا ما؟ ول سالادا ءالى دە انىقتايتىن ماسەلەلەر كوپ. بىراق بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ماماندار دايارلاۋعا, ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىقتار اشۋىنا مۇمكىنشىلىكتەر تۋدىرادى دەپ ويلاۋعا بولا ما؟
قانداي ماماندىقتى دايارلامايىق, ونىڭ نەگىزگى كوزى – مەكتەپتە بەرىلەتىن ءبىلىم ساپاسى. ءبىلىمنىڭ بارلىق جۇيەسىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن وبلىستارداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتاردا بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ ستاندارتتارى بىردەي بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوزىن تاريحي قالىپتاسقان, كادرلارى جەتىلگەن ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە توپتاستىرۋ كەرەك. سوندا عانا الەمدىك دەڭگەيدىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن ۇرپاقتاردى دايارلاي الامىز. ۇشتىلدىلىك باعىتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە بارلىعىنا بىردەي باعدارلاما جاسالۋى ءتيىس.
جالپى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتكەننەن گورى, ونى بىتىرەتىن مامانداردىڭ ساپاسىن جاقسارتقان ابزال. ول ءۇشىن عىلىمعا قابىلەتتى, وي-ءورىسى دامىعان, ىنتالى, مەكتەپتە ءجۇرگەننەن-اق سوعان ءتۇسۋدى ارمانداعان جاستاردى الۋ كەرەك شىعار.
بىزدەگى قازىرگى كوزقاراستىڭ بارلىق سالادا ەتەك الۋىنا بايلانىستى بۇرىن دايارلانعان مامانداردىڭ جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋى ءۇشىن ورتا كاسىپتىك جۇيەنى دامىتقان ءجون. ول ءبىزدىڭ عىلىمعا بارۋىمىز, ساپالى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تەتىگىن تابۋىمىز ءۇشىن وتە قاجەتتى. مىسالى, گەرمانيا, انگليا ەلدەرىندە ەكى-ءۇش قانا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەمدىك اتاعى بار, ال قالعاندارى ورتا كاسىپتىك ءبىلىم دەڭگەيىندەگى ماماندىق يەلەرىن دايارلاۋمەن شۇعىلدانادى.
ەلباسىنىڭ كوتەرگەن ناقتى ماسەلەسى – جاستاردى تەگىن تەحنيكالىق بىلىممەن قامتي وتىرىپ, سونىڭ ناتيجەسىنە تالاپ قويا ءبىلۋ. ءبىز بۇرىن قازاقستاندا ينتەللەكتۋالدى جۇمىسشى تابىن دايىنداعان جوقپىز, العان ديپلومدار نارىق سۇرانىسىنا ساي ەمەس. اسىعىس, ءۇستىرتىن دايارلانعان ماماندار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, عىلىمدا جاڭالىق اشۋعا جارامايدى. دەمەك, كەز كەلگەن ماماندىق دايارلاۋدىڭ قىر-سىرىن بارىنشا مەڭگەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
تاۋەلسىزدىك كەزىندە قازاقستان اگرارلى ەلدەن يندۋستريالدى ەلگە اينالۋ ءۇشىن تولىپ جاتقان جولداردان وتۋگە تۋرا كەلدى. بۇرىنعى قالىپتاسقان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ساياساتىن زەرتتەي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى جاڭاشا دامىتۋعا باعىتتالدى. ارينە, كوپتەگەن قيىندىقتاردى جەڭىپ كەلەمىز. سىرتتان ينۆەستورلار تارتۋ ارقىلى حالىق اسا قانىق ەمەس نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قانداي ءرولى بارىن قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءتۇسىندى. سوندىقتان, تمد ەلدەرىنىڭ بىرىگۋىن العاشقى بولىپ ۇسىنعان قازاقستان بۇۇ-عا, دسۇ-عا مۇشە بولدى.
وسىنىڭ بارلىعى ەكونوميكانى ورلەتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, قازاقستاندى جاڭا يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامىتۋعا كوشىردى. مەملەكەتتى وركەنيەتتى ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن جاڭا تۇرپاتتى كادرلار دايارلاۋدى, الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جاڭا باعىتقا بەت بۇرۋىن قولعا الدى.
كەڭەس وداعى تۇسىندا بارلىق عىلىمدار ءبىر باعىتتا عانا دامىدى. بۇلاي دامىتۋ قازىرگى ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن تۇراقتانۋىنا ۇلكەن كەدەرگى. سول كەدەرگىنى جويۋدا ەلباسىنىڭ اتقارعان ءرولى ۇلكەن. ول مامانداردى جان-جاقتى دايارلاپ, وزىندىك عىلىمي باعىتىن انىقتاۋعا قاراي باعىتتادى. ءتىپتى, ءبىلىم باعىتىنىڭ وزىندە قانشاما مينيسترلەر اۋىستىرىلعانىمەن, ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە ولاردىڭ شامالارى جەتكەن جوق. ءار بارعان جەرىندە سول جەردىڭ ءبىلىم باعىتىنىڭ جۇيەسىن عانا ەنگىزدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ كوپتەگەن ماماندارىمىزدىڭ تەحنيكالىق يندۋستريانى دامىتۋعا ورەسى جەتپەدى. سوندىقتان, قىمبات بولسا دا, ول سالانىڭ ماماندارى سىرتتان شاقىرتىلدى. كەلگەن مينيسترلەردىڭ بىردە-ءبىرى نە بىلىمدە, نە عىلىمدا الەمدىك دەڭگەيگە جەتەتىندەي جاڭالىق اشا المادى. ونىڭ ەسەسىنە, عىلىمنىڭ جاڭا يدەياسىن, ماقالا باسۋدى شەتەلدىڭ «ينپاكتفاكتور» جۋرنالىنا بايلاپ قويدى. ولار اقشا تابادى, ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ يدەيالارىن وزىنشە پايدالانادى.
ءوزىمىزدىڭ دامىعان ەلدىڭ يدەياسىن العا شىعارىپ, الەم مەملەكەتتەرىنىڭ بىزدەن ۇيرەنۋىن ۇيىمداستىرساق قۇبا-قۇپ ەمەس پە. ءبىر كەزدە ەلباسى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا كوپ مامانداردى دايىنداۋعا ىقپال ەتتى. بىراق ولاردىڭ 25 پايىزى عانا سول ماماندىقتى يگەرۋ مۇمكىنشىلىكتەرىنە يە بولدى. سونىڭ وزىمەن-اق ەلباسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى اشتى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنا قاجەتتى جوعارعى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ورنى بولەك. بۇل ۋنيۆەرسيتەت بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنا اينالارى ءسوزسىز.
ەلباسىنىڭ ەكىنشى جاساعان باتىل قادامى – بىرنەشە شەت تىلدەردى مەڭگەرۋ تالابىن قويۋى. بۇل تەك عىلىمدى عانا ەمەس, سوعان قوسا ەكونوميكانى دامىتۋدى تۇسىنەتىن, قارىم-قاتىناس جاساي الاتىن, ديپلوماتيالىق ءرولدى اتقارا الاتىن كادر دايارلاۋعا سايادى. سوعان مىسال رەتىندە اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ وقۋلىقتارىن, ادىستەمەلىك وقۋلىقتارىن اتاي الامىز. ولار قازىر اعىلشىن, فرانتسۋز, قىتاي, تۇركى ءتىلدەرىندە شىعارىلۋدا. «قازاقستان گەوگرافياسى اتلاسىنىڭ» جوسپارلانعان ءتورت تىلدە شىعۋى (قازاق, ورىس, اعىلشىن, تۇرىك) كەرەك بولاتىن, بىراق ءۇش تىلدە عانا بولسىن دەلىنگەن سوڭ, ءتۇرىك تىلىندە باسىلماي قالدى. وعان كەزىندە مەملەكەتتىك تۇرعىدا ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ءمان بەرىلگەن جوق. اتلاس ءبىلىم بەرۋدە, حالىقتىڭ تانىمدىلىعىن كەڭەيتۋدە كوپ ەلدەردە, اسىرەسە, تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان باعالى دۇنيە ەدى.
ءبىزدىڭ مينيسترلىك جىل سايىن ىرگەلى جوبالار جاريالايدى. الايدا, ىرگەلى جوبالار تاقىرىپ بويىنشا جىل سايىن جۇمىس قورىتىندىسىن وندىرىسكە ەنگىزە المايدى جانە ونىڭ قورىتىندى ناتيجەسى پاش ەتىلمەيدى. كەلەسى قانداي تاقىرىپ بولۋ كەرەك دەگەن ساراپتاما جۇرگىزىلمەيدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ورلەۋ» بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ ينستيتۋتىنا مەملەكەت اقشاسىن وڭدى-سولدى شاشىپ, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارى مۇعالىمدەرىن توپ-توپ قىلىپ كاسىبي تاجىريبە الۋعا شەت مەملەكەتتەرگە جىبەرىپ جاتتى. مۇنداعى مۇعالىمدەر نە شەت ءتىلىن بىلمەيدى, نە وزىنە كەرەكتى ماماندىعىن جەتىلدىرەتىن باعىتىن ءبىلمەي بوسقا بارادى. ەشبىر تاجىريبەسى جوق, ءتىل بىلمەيتىن, ايتەۋىر, مەملەكەت ءبولگەن قارجىنىڭ ەسەبىن تولتىرۋ ءۇشىن, ماقساتسىز, ەسەپسىز كادرلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە بولا ما؟
جالپى, قاي ەلدە بولسا دا, ءتىپتى كەڭەس وداعى كەزىندە مەزگىل-مەزگىل مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا كونفەرەنتسيا, سەمينار, ءتاجىريبە الماسۋ دەگەندەر بولاتىن. بىردە «گەوگرافيانى وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ» جاڭالىقتارى نەگىزىندە ارمەنيادا ءۇلكەن وداقتىق كونفەرەنتسيا وتكەنى ەسىمدە. وداق تۇسىندا گەوگرافيانى وقىتۋ ادىستەمەسىن ناسيحاتتايتىن مەكتەپكە ارنالعان «گەوگرافيا ۆ شكولە» جۋرنالى بولاتىن. تەك گەوگرافيانىڭ ءادىستەمەسىنە بايلانىستى ەمەس, جالپى بارلىق سالاداعى مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن. ال ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە تەك قانا مۇعالىمدەردىڭ اقشاسىن كوتەرۋ ماسەلەسى عانا العا تارتىلادى.
جاقىندا تەلەديداردا, اقپارات كوزدەرىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا مەملەكەتتىك ءۇش تىلدىلىكتى ەنگىزۋ تۋرالى, سونىڭ ىشىندە «قازاقستان تاريحى» قازاق تىلىندە, «دۇنيە ءجۇزى تاريحى» ورىس ءتىلىندە جۇرگىزىلەدى دەگەن حابارى بەرىلدى. الداعى جىلداردا «بيولوگيا, حيميا, ماتەماتيكا,فيزيكا» اعىلشىن تىلىندە وقىتىلادى دەپ ءمالىمدەدى. وسى اتالعان پاندەردىڭ ءىشىندە مەملەكەتتىك نەگىزگى ىرگەتاس سانالاتىن, ەكونوميكانىڭ دامۋى, تۇراقتانۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن, تابيعي بايلىقتىڭ تارالۋى, ونى يگەرۋدىڭ بارلىعى گەوگرافيانىڭ ۇلەسىنە تيەدى. تابيعاتتى قورعاۋ, ەكولوگيالىق پروبلەما ماسەلەلەرى مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا ەنگىزىلمەگەن. سوندا, ولاردىڭ ويىنشا, جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ ىشىندەگى الەمدىك دەڭگەيدەگى مانگە يە گەوگرافيا كەشەندى عىلىم ەمەس پە ەكەن؟ بۇل سالادا نە وليمپيادا, نە كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ دە مينيسترلىكتىڭ جوسپارىنا كىرمەي جۇرگەنىن قالاي تۇسىنەمىز؟
ال قازىرگى ۇلكەن ءبىر ماسەلە تاربيەنىڭ جاي-كۇيى بولىپ وتىر. بىزدەگى ەتيكالىق-پەداگوگيكالىق نورمالاردىڭ كەمشىندىگى بايقالادى. تاياۋدا ءبىر مەكتەپتەگى مۇعالىمنىڭ ءبىر بالانىڭ باسقا ءتۇستى شالبار كيىپ كەلگەنىن سىنىپ بالالارىنىڭ الدىندا ءسوز ەتىپ, بالانى ۇيالتىپ, ءتىپتى, ونىمەن قويماي سول بالانى جەتەكتەپ, باسقا سىنىپتارعا الىپ بارىپ, وقۋشىلاردىڭ كوزىنشە قانداي شالبار كيىپ كەلگەنىن كۇلكى ەتكەن ادەپسىزدىك قىلىعى ءسوز بولدى. بالانىڭ نامىسىنا ءتيدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ول بالا مەكتەپكە قايتىپ ورالمادى.
مەكتەپ بالاسىنىڭ مەكتەپ فورماسىنا سايكەس ەمەس كيىم كيىپ كەلگەنىن بالامەن وڭاشا سويلەسىپ, ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ كەرەك ەدى. ونىڭ وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگىنەن بولدى ما ەكەن؟ وسىنىڭ انىعىنا جەتپەي, سىنىبىندا جەر-جەبىرىنە جەتىپ ۇيالتقانىمەن قويماي, باسقا سىنىپتاردى جاعالاتىپ, بالانىڭ نامىسىنا ءتيىپ, پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە تۇسۋىنە مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ قانداي قازىمىرلىق تانىتقانىن تەلەديداردان دا كورسەتتى. مۇنداي جاعداي وقۋشىلاردىڭ ۇستازعا دەگەن رەنىشىن تۋدىرادى. بۇل – مۇعالىمنىڭ قانداي پەداگوگيكالىق تاربيەسىنە جاتادى؟
مۇعالىم بارلىق ۋاقىتتا بالانىڭ وي-ءورىسىن, دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ, ءبىلىمىن تەرەڭ بەرىپ, ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋى ءتيىس ەمەس پە؟ اتا-انا بالاسىن مەكتەپكە بەرگەندە, ءبىلىم مەن تاربيە الىپ بولاشاقتا ەلىنە, اتا-اناسىنا, اينالاسىنا قادىرمەندى ازامات بولادى دەپ ۇمىتتەنەدى.
جاسىراتىنى جوق, قازىر مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسى, ولاردىڭ ءبىلىمى مەن دۇنيەتانىمدىق وي-ءورىسى جات قىلىقتارعا, قاتىگەزدىككە بوي الدىرۋدا. مۇنداي جەكەلەگەن قۇبىلىستاردى باسقا سىنىپتارعا مىسال بولسىن دەگەن نيەتپەن كورسەتكەنمەن, ونىڭ پەداگوگيكالىق ادەپكە جاتپايتىنىن ول مۇعالىم ەسكەرۋى كەرەك ەدى. كەيدە باتىس ەلدەرىندە مەكتەپتەگى كەلەڭسىز وقيعالار اشىق كورسەتىلىپ جاتادى. سودان اۋىسقان ادەت بولۋ كەرەك. بىزدەگى وقىتۋشى ۇزاق جىلدار بويى وقۋشىسىن ايالاپ, الپەشتەپ تاربيەلەۋشى ەدى عوي.
ايتا كەتەتىن جايت, بارلىق مەكتەپتەردە وقۋشى فورمالارىنىڭ قانداي بولۋى كوپتەن اڭگىمە بولۋدا. مينيسترلىكتىڭ ارالاسۋىمەن بۇل ماسەلە ەندى عانا شەشىلىپ جاتقان سەكىلدى.
قاي ايماقتا, قاي اۋداندا بولماسىن, سول جەردىڭ اكىمدەرى مەكتەپتە بولىپ جاتقان جاعدايعا مەكتەپ باسشىسىمەن بىردەي جاناشىر ءارى جاۋاپتى بولۋ كەرەك.
قازىرگى بارشىلىق زاماندا بالالاردىڭ ءتاني ءوسىپ-جەتىلۋى كليماتتىق ەرەكشەلىككە دە بايلانىستى. ءبىزدەگى كليماتتىق جاعداي بالالاردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە قولداسادى. ونىڭ ءۇستىنە ارنايى اقپاراتتىڭ كوبەيۋىن, تەلەديدارداعى «بوستاندىق» دەگەن سىلتاۋمەن جوعارعى سىنىپ جاستارىنىڭ ويىنا كەلگەنىن جاسايتىنىن ەسكەرەيىك. وسىنى اتا-انا, مۇعالىم ىجداعاتتى باقىلاپ, ۇل مەن قىزدى جۇمساق مىنەزدى كىسىلىككە, بولاشاق تۇلعا رەتىندە ولاردىڭ وي-ءورىسىن, دامۋىن باعدارلاي وتىرىپ, الداعى ومىرگە باۋلۋى كەرەك.
جاسىراتىنى جوق, كوپتەگەن جاستار اراسىندا قاتىگەزدىك, قىزداردىڭ جۇكتى بولۋى, باسقا دا كەلەڭسىز جاعدايعا, ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىنۋى بۇگىندە كوبەيىپ كەتتى. وعان كىم جاۋاپتى؟ ارينە, اتا-انا, مۇعالىم.
جامبىل وبلىسىندا بولعان وقيعادا كولىكتىڭ ىشىندە بوسانعان قىزدىڭ اناسى سول نارەستەنى كولىكتىڭ ەسىگىن اشىپ جولعا لاقتىرىپ كەتكەن. «انا» بولعانىڭا بولايىن-اي! ۇيدەگى قىز بالامەن سىرلاسپاعان, بولاشاعىن بۇلدىر ەتكەن مۇنداي انالارىمىز دا «انا» اتالىپ ءجۇر.
دارەتحاناعا, قۇدىققا جاڭا تۋىلعان بالالاردى تاستاپ كەتۋ تۋرالى اقپاراتتار تەلەديداردا ءجيى ايتىلۋدا. بۇل كوتەرىلىپ وتىرعان تۇيتكىلدى جايلار قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا زيان كەلتىرەتىن ماسەلە ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. اتا-انا, مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورلارىمەن بىرگە اكىمدەر دە بۇل ىسكە جاۋاپتى. ءارى-بەرىدەن سوڭ بۇل بۇكىل قوعامىمىزعا تاڭبا, ۇيات ءىس. ادام تاعدىرى قانداي جاعدايدا بولماسىن, قاي جەردە بولماسىن ءبىرىنشى ورىندا بولۋ كەرەك.
ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – جاستار. ولاردىڭ ءبارى بىردەي وسىنداي مىسالعا ارقاۋ بولماي, تەلەديداردان جەتىستىكتى كوبىرەك كورسەتسەك ءبىر عانيبەت. اتا-انا, مەكتەپ باسشىلارى مۇنداي ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك. ناق وسىنداي ءتالىمدى ءتاربيە ىسىنەن ۇلت بولاشاعىنا جاۋاپتى ماماندار, ياعني پەداگوگ كادرلار دايارلاپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدىڭ رەكتورلارىنان باستاپ, بۇكىل پروفەسسور, دوتسەنت, ۇلاعاتتى ۇستاز وقىتۋشىلار قاۋىمى دا تىس قالماسىن, ءوز مويىندارىنا ىزگىلىكتى پارىز جۇكتەسىن دەگىم كەلەدى.
ءاليا بەيسەنوۆا,
ۇعا اكادەميگى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
