قازىردىڭ وزىندە «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن الەمنىڭ 75 مەملەكەتى مەن 14 حالىقارالىق ۇيىمى راستادى. ونىڭ ىشىندە 43 حالىقارالىق قاتىسۋشىمەن قول قويىلدى. تومەندە ەلورداداعى كورمەگە قاتىساتىن مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى تانىستىرۋ ءۇردىسىن جالعاستىرامىز.
ۆانۋاتۋ رەسپۋبليكاسى – مەلانەزياداعى تىنىقمۇحيتتىق مەملەكەت. ول سولتۇستىگىندە سولومون ارالدارىنىڭ تەرريتوريالىق سۋلارىمەن, باتىسىندا اۆستراليانىڭ ەكونوميكالىق ايماقتارىمەن, وڭتۇستىك-باتىسىندا جاڭا كالەدونيانىڭ تەرريتوريالىق سۋلارىمەن, شىعىسىندا ءفيدجيدىڭ تەرريتوريالىق سۋلارىمەن شەكارالاسادى. نەگىزىنەن ۆانۋاتۋ رەسپۋبليكاسى جاڭا گەبريد ارحيپەلاگىنا كىرەتىن 83 ارالدان تۇرادى. ەلدىڭ جاعالاۋلىق شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى 2528 شاقىرىمدى قۇراسا, جالپى قۇرلىق كولەمى 12 190 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. ۆانۋاتۋ حالقىنىڭ سانى – 234 023 (2009) ادام. ەل استاناسى – پورت-ۆيلا قالاسى.
1606 جىلى يسپاندىق تەڭىزشى پەدرو فەرناندەس كيروس العاش رەت ەسپيريتۋ-سانتو ارالىن اشىپ, ونى «وڭتۇستىكتەگى بەلگىسىز جەرلەر» دەپ اتادى. 1906 جىلدان باستاپ بۇل ارالدار «جاڭا گەبريدتەر» دەگەن اتاۋمەن بريتانيانىڭ جانە فرانتسيانىڭ كوندومينيۋمى بولىپ ەسەپتەلىندى. تەك 1980 جىلعى 30 شىلدەدە بۇل ارالدار العاش رەت تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ۆانۋاتۋ رەسپۋبليكاسى اتاندى. ۆانۋاتۋ – بۇۇ مۇشەسى, سونىمەن ءبىرگە, تىنىقمۇحيتتىق ارالدار فورۋمى, وڭتۇستىكتىنىقمۇحيتتىق كوميسسيا, ۇلتتار دوستاستىعى جانە باسقا ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. 2012 جىلدان باستاپ ۆانۋاتۋ رەسپۋبليكاسى دسۇ-عا مۇشە بولدى.
ەسپيريتۋ-سانتو ارالىن 1606 جىلى يسپاندىق تەڭىزشى پەدرو فەرناندەس كيروس اشقانىمەن, 1768 جىلعا دەيىن مۇندا ەشبىر ەۋروپالىقتىڭ تابانى ءتيىپ كورگەن جوق. تەك 1768 جىلى فرانتسۋز تەڭىزشىسى لۋي انتۋان دە بۋگەنۆيل بۇل ارالداردى قايتادان اشىپ, ەۋروپالىقتاردىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتتى. 1774 جىلى كاپيتان دجەيمس كۋك بۇل ارالدارعا «جاڭا گەبريدتەر» دەگەن اتاۋ بەردى. 1825 جىلى پيتەر ديللون دەگەن ساۋداگەر ەرومانگا ارالىندا ساندال اعاشىن دايىنداۋ ءوندىرىسىن جولعا قويدى. 1860 جىلدان باستاپ ەۋروپالىقتار ونداعان پلانتاتسيالاردا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قۇلدىققا سالدى. «قارا شىمشىقتاردى اۋلاۋ ءداۋىرى» دەپ اتالعان وسى كەزەڭدە ۆانۋاتۋ ارالدارىنداعى ەركەك كىندىكتىلەردىڭ ءبارى پلانتاتسيالارداعى قۇلدىق قامىتىن كيدى. وسى كەزەڭدە بۇل ارالدارداعى حالىق سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دارەجەدە ازايدى. ياعني, ەۋروپالىقتار جەرگىلىكتى حالىقتاردى قويشا قىردى. بۇل ارالداردىڭ حالقى ۇزاق جىلدار بويى ازاتتىق جولىنداعى بىتىسپەس ايقاستى باستان وتكەردى. تەك 1980 جىلدىڭ 30 ءشىلدەسىندە ارالدار ازاتتىق الىپ, ۆانۋاتۋ رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.
ۆانۋاتۋ – پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ ەسەپتەلىنەدى. مۇندا ءۇش مەملەكەتتىك ءتىل – اعىلشىن, فرانتسۋز ءجانە بيسلاما ءتىلى قولدانىلادى. سونىمەن بىرگە, مۇندا 109 جەرگىلىكتى ءتىلدەر قولدانىلادى. ۆانۋاتۋ – دەربەس ۋنيتارلىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا. بۇل ەل نەگىزىنەن اگرارلىق مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ۆانۋاتۋدىڭ ۇلتتىق ەكسپورتىنىڭ 75 پايىزىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرى قۇرايدى. نەگىزىنەن ۆانۋاتۋ رەسپۋبليكاسى سىرتتان تاسىپ اكەلىنەتىن تۇتىنۋ تاۋارلارىنا تاۋەلدى. ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – ۆاتۋ 1983 جىلى اينالىمعا ەنگىزىلدى. رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسىندا تۋريزم ەلەۋلى ورىن الادى. سونىمەن بىرگە, بۇل ەلدە سپورت ءبىرشاما جاقسى دامىعان.
ماجارستان (ۆەنگريا رەسپۋبليكاسى) – ەۋروپانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان مەملەكەت. ول نەگىزىنەن اۆستريا, سلوۆاكيا, ۋكراينا, رۋمىنيا جانە حورۆاتيا ەلدەرىمەن شەكارالاسادى. ماجارستاننىڭ جەر كولەمى – 93 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇراسا, حالقى 10,1 ميلليون ادام (2007). استاناسى – بۋداپەشت. حالقىنىڭ 90 پايىزدان استامى ماجارلار, سونىمەن بىرگە, المان, سەرب, حورۆات, رۋمىن, ەۆرەي جانە باسقا حالىق وكىلدەرى تۇرادى. مەملەكەتتىك ءتىلى – ماجار (ماديار) ءتىلى. تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى حريستيان ءدىنىنىڭ كاتوليك (70%) جانە پروتەستانتتىق (25%) تارماعىن ۇستانادى. ماجارستان پرەزيدەنت باسقاراتىن پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ تابىلادى. زاڭ شىعارۋشى ورگانى – ءبىر پالاتالى مەملەكەتتىك جينالىس.
دۋناي وزەنى ماجارستاندى ءدال ورتاسىنان ەكىگە ءبولىپ اعادى. ونىڭ شىعىس بولىگىن تاعى ءبىر اتاقتى وزەن – تيسا سۋى نارلەندىرەدى. ورتا دۋناي جازىعىندا ورنالاسقاندىقتان بۇل ەلدەگى جەردىڭ 60 پايىزى جازىق, قالعان بولىگى تاۋلى قىرات بولىپ كەلەدى. مۇندا دۇنيەجۇزىنە ايگىلى كۋرورتتى ايماق – بالاتون كولى ورنالاسقان. ماجارستانداعى ەڭ بيىك تاۋ – كەكەش (1015 مەتر). بۇگىنگى ماجارستاندى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءى مىڭجىلدىقتا ساقتار, كەلت, يلليري, فراكيا جانە باسقا تايپالار مەكەندەگەن. كەيىنىرەك عۇن, اۆار, گەرمان, تايپالارى كەلىپ باتىس ريم يمپەرياسىنا شابۋىلداعان. بۇل وڭىردە 430 جىلى اتتيلا (ەدىل) پاتشا باستاعان باتىس عۇن مەملەكەتى قۇرىلىپ, ول ىدىراعاننان كەيىن بايان حان باستاعان اۆارلار بيلىگى سالتانات قۇردى. ماجارلاردىڭ العاشقى كورولى يشتۆان-1 مىقتى كورولدىك قۇردى. كورولدىك 300 جىل ءومىر ءسۇردى. تەك شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى سالدارىنان السىرەدى. شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى كەزىندە كوپتەگەن قىپشاق تايپالارى ماجارستانعا كەلىپ قونىستاندى. 1521 جىلى ماجارستاندى تۇرىكتەر تىزە بۇكتىردى. 1526-1686 جىلدارى مۇندا وسمان سۇلتاندىعىنىڭ بيلىگى ورنادى. 1683 جىلى تۇرىكتەر ۆەنا قالاسى تۇبىندە جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن ماجارستان پولشا, ۆەنەتسيا مەملەكەتتەرىمەن «قاسيەتتى وداققا» بىرىگىپ, 1686 جىلى ەلدى ازات ەتتى. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا ەلدەگى بيلىك باسىنا اۆستريالىق گابسبۋرگتەر كورولدىك ءۇيى كەلدى. ودان 150 جىل وتكەننەن كەيىن اۆستريا جانە ۆەنگريا ءبىر يمپەراتورعا باعىناتىن ءوز الدىنا جەكە كورولدىك قۇردى. 1867 جىلى اۆستريا-ۆەنگريا يمپەرياسى قۇرىلدى. سول جىلدان باستاپ ماجارستان دەربەس پارلامەنتى, كونستيتۋتسياسى بار ەلگە اينالىپ, ەكونوميكالىق جاعىنان تەز دامي باستادى. 1919 جىلى ماجارستاندا ۋاقىتشا كەڭەس وكىمەتى قۇرىلدى. ونى حورتي باستاعان مونارحيالىق توپ كۇشپەن باسىپ, كورول ۇكىمەتىن قالپىنا كەلتىردى. بۇل ۇكىمەت حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ گەرمانيا مەن يتاليانىڭ ىقپالىندا بولىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا گەرمانيانىڭ وداقتاسىنا اينالدى. سوعىستان كەيىن ماجارستان كەڭەس وداعىنىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىندا قالىپ, وكىمەت باسىنا كوممۋنيستەر كەلدى. شىعىس ەۋروپاداعى ساياسي وزگەرىستەرگە بايلانىستى 1989 جىلدىڭ اياعىندا كوممۋنيستەر بيلىك باسىنان كەتىپ, ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق دەموكراتيالىق كۇشتەر كەلدى. ماجارستان ەۋروپالىق وداققا اسسوتسياتسيالانعان مۇشە, ال 1999 جىلى ناتو-عا مۇشە بولىپ قابىلداندى.
ماجارستان ورتاشا دامىعان يندۋستريالى-اگرارلى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالالارى: ماشينا جاساۋ, ستانوك شىعارۋ, حيميا, ءدارى-دارمەك, مەتاللۋرگيا, جيھاز جاساۋ جانە باسقا. ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جاقسى دامىعان. ءاسىرەسە, قۇس شارۋاشىلىعى مەن شاراپ ءوندىرىسى وزىق تەحنولوگيالار بويىنشا وركەندەگەن.
ماجارستان وكىمەتى 1991 جىلى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىدى. نەگىزىنەن ماديارلار قازاقستاندى وزدەرىنىڭ اتاجۇرتى دەپ سانايدى. يشتۆان ماندوكي قوڭىردىڭ دالەلدەۋى بويىنشا ماجارستاندا قىپشاق ءتىلى ءحVىى عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن ساقتالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماجارستانداعى دۋناي مەن تيسا اراسى – كيشكۋنشاك (كىشى قىپشاق جەرى), شىعىسى – نادكۋنشاك ( ۇلى قىپشاق) دەگەن اتاۋلارعا يە. 2006 جىلى اندروش بيرو باستاعان عالىمدار قوستاناي وبلىسىندا قازاق-ماجار بىرلەسكەن انتروپولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن قۇرىپ, تورعاي وڭىرىندە تۇراتىن قازاقتار مەن ماديار رۋى وكىلدەرى اراسىنداعى گەنەولوگيالىق زەرتتەۋلەر, انتروپولوگيالىق ولشەمدەر جاسادى. ناتيجەسىندە ماجارلىق ماديارلار مەن قازاقتاردىڭ اراسىنداعى تۋىستىق قاتىناس تولىعىمەن دالەلدەندى. ماجارستاندا تۋريزم ەرەكشە جوعارى دامىعان. «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن راستاي وتىرىپ, ماجارستان وكىمەتى قازاقستانداعى تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا جانە بالامالى قۋات كوزدەرىن جاڭعىرتۋعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ, تاجىريبە الماسۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
