ۇنەم ماسەلەسى ۇنەمى نازاردا بولماق
سارسەنبى كۇنى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ 2010 جىلى اتقارعان جۇمىس قورىتىندىلارى مەن بيىلعى جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق مىندەتتەرى تالقىلانعان كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا نەگىزگى باياندامانى اگەنتتىك توراعاسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ جاسادى.
اگەنتتىك جۇرگىزىپ وتىرعان تاريف ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ قاتارىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى كوتەرۋ تۇرسا, ەكىنشى رەتتە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن سۋدى ۇنەمدەۋ بولىپ تابىلادى. ال ءۇشىنشى ورىندا ەنەرگيانى ساقتاۋ تۇر.
ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىسىنىڭ (تمس) 30-ى 2010 جىلى ينۆەستيتسيالىق (ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى) تاريفتەر بويىنشا جۇمىس ىستەگەن. 2009 جىلى 21 تمس-قا ينۆەستيتسيالىق تاريفتەر بەكىتىلگەن بولسا, تمس-ءتىڭ ينۆەستيتسيالىق تاريفتەر ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە كوشۋى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريفتەردىڭ ورنىقتىلىعى مەن بولجامدىلىعىن, ينۆەستيتسيالاردى اكتيۆتەردى جاڭارتۋعا سالۋ ەسەبىنەن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتپەك.
ەلەكتر ەنەرگياسىن جانە سۋدى ۇنەمدەۋ جۇمىسىنىڭ شەڭبەرىندە اتالعان اگەنتتىك الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن پايدالانىلاتىن سارالانعان تاريفتەردىڭ ادىستەرىن قولدانعان. ەلەكتر ەنەرگياسىنا تۇتىنۋ كولەمىنە قاراي جانە تاۋلىك ايماقتارى بويىنشا سارالانعان تاريفتەردى قولدانۋ ناتيجەسىندە جىلىنا حالىق تۇتىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 2,3 پايىزىن قۇرايتىن 248 ملن. ك/ۆت ساعاتقا جۋىق ەلەكتر ەنەرگياسى, 62 مىڭ توننا كومىر جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ شامامەن 3 ملرد. تەڭگە قاراجاتى ۇنەمدەلگەن. سارالانعان تاريفتەردى قولدانۋ لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن تومەندەتۋگە ءجاردەمدەسكەن. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 2 دەڭگەيلى سارالاۋ جۇيەسى قولدانىلسا, 2011 جىلى اگەنتتىك ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ بويىنشا تاريفتەردى سارالاۋدىڭ 3-ءشى دەڭگەيىن ەنگىزبەك.
سۋمەن جابدىقتاۋعا تۇتىنۋشىلار توپتارى بويىنشا سارالانعان تاريفتەردى ەنگىزۋ ءناتيجەسىندە سۋدى ۇنەمدەۋ 12 پايىزدى نەمەسە 1,63 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, سۋ كاسىپورىندارى ءوز كەزەگىندە تابىستارىن 15,9 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايتقان.
بيىلدان باستاپ نەعۇرلىم كوپ تۇتىنساڭ, سوعۇرلىم كوپ تولەيسىڭ قاعيداتى بويىنشا سۋعا تۇتىنۋ كولەمىنە قاراي 2 دەڭگەيلى سارالاۋ تاريفتەرىن ەنگىزۋ باستاماق. تۇتىنۋشىلاردىڭ 20-40 پايىز اقشالاي قاراجاتتارى ەسەپتەۋ اسپاپتارىن پايدالانۋ ەسەبىنەن ۇنەمدەلمەك. 2010 جىلى سۋىق سۋدى ەسەپتەۋ اسپاپتارىمەن جاراقتاندىرۋ دەڭگەيى 82 پايىزدى, ىستىق سۋدى ەسەپتەۋ اسپاپتارى 83 پايىزدى, ال جىلۋ ەنەرگياسىن ەسەپتەۋ اسپاپتارى 38 پايىزدى قۇراعان.
2010 جىلى اگەنتتىك جۇرگىزگەن باقىلاۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە جانە زاڭنامانى بۇزۋعا جول بەرگەنى ءۇشىن 110 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسىنە تاريفتەر 3,28 ملرد. تەڭگەگە تومەندەتىلگەن.
وتىرىستا اگەنتتىك توراعاسى ن.الدابەرگەنوۆ بيىل سۋ تاريفتەرى 11-12 پايىزعا, ال جىلۋ تاريفتەرى 10-12 پايىزعا وسەتىندىگىن ايتتى. وسى رەتتە اتالعان اگەنتتىك 2011 جىلى سۋدى ۇنەمدەپ جۇمساۋعا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جوعارىدا ايتىلعان «نەعۇرلىم كوپ قولدانساڭ, سوعۇرلىم كوپ تولەيسىڭ» دەگەن قاعيدانى قولدانباق.
وسى وتىرىستا بايانداما جاساعان كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ازات بەكتۇروۆ قازاقستاندىق اۋەجايلار تابىستارىن نەگىزگى قىزمەتتەرىنەن ەمەس, اۋەجاي عيماراتىنداعى مەيرامحانالار, دۇكەندەر مەن وزگە دە كوممەرتسيالىق نىسانداردى دامىتۋدان تابادى دەپ جوسپارلانۋدا ەكەنىن, سونداي-اق ول 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تەمىر جول كولىكتەرى ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇككە تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنا قۇنى 317,8 ملرد. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى. ال «ENRC Kazakhstan» جشس قارجى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا پوپاندوپۋلو قازىرگى كەزدە تەمىر جول سالاسىنداعى تاريفتەردى رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا وتاندىق ۆاگون پاركىن ۇلعايتۋعا قاجەتتى قىرۋار قارجى جيناقتالىپ وتىرعانىن جانە ونى ءجىتى باقىلاۋعا الۋ قاجەت ەكەنىن كەلتىردى.
اگەنتتىكتىڭ 2011 جىلعا ارنالعان نەگىزگى مىندەتتەرى ينۆەستيتسيالىق تاريفتەر بويىنشا جۇمىس جاسايتىن تمس سانىن ۇلعايتۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تۇتىنۋ كولەمىنە قاراي تاريفتەردى سارالاۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ جانە بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ شەڭبەرىندە تەمىر جول تاسىمالىنا تاريفتەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ, رەتتەلەتىن قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ ينفلياتسياسىن ولاردىڭ شەكتى ۇلەسىنىڭ شەڭبەرىندە بەكىتۋ دە اگەنتتىك العا قويعان ماقساتتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىنداي مىندەتتەردى شەشۋ رەتتەلەتىن سۋبەكتىلەردىڭ ەكونوميكالىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەنەرگيانى ساقتاۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋعا, ەلەكتر ەنەرگياسىن جانە سۋدى ۇنەمدەۋگە, سونداي-اق رەتتەلەتىن قىزمەتتەرگە باعالاردىڭ نەگىزسىز ءوسۋىنەن تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋعا جاردەمدەسپەك.
وتىرىستى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تالاپقا ساي جۇزەگە اسىرا العانىن ايتا كەلە, اگەنتتىك وكىلدەرىنە وسى قارقىندى باسەڭدەتپەي, قايتا ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ ءوتتى.
– تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ سالاسىن رەفورمالاۋ مەن وسى سالانىڭ ينتەگراتسيالانۋ شارالارى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەردەن الدەقايدا جوعارى تۇر. بۇل, ارينە, كوڭىل قۋانتارلىق نارسە. ايتسە دە بىزگە ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. ءبىز 2012 جىلى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ەنەمىز. قازىرگى تاڭدا وسىعان قاجەتتى بارلىق بازالىق پرينتسيپتەر ناقتىلانعان, – دەگەن پرەمەر-مينيستر ۇستىمىزدەگى جىلى وسى جۇمىسقا بارىنشا دايىندالۋ كەرەك ەكەنىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
قۇرىلىس ىسىنە قۇنتتىلىق قاجەت
تاريح قويناۋىنا بەت العان 2010 جىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە بولعانى جاسىرىن ەمەس. وسى ورايدا جىلداعى ءداستۇر بويىنشا وزگە دە اگەنتتىكتەردىڭ قاتارىندا قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى مەن «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى» اق تا ءوز مىندەتتەرى مەن قىزمەتتەرىنىڭ قورىتىندىسىن جاريالادى. وعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىستى.
الدىمەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق-تىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قايرات ايتەكەنوۆ, «تۇرعىن-ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى زينۋللا قازيەۆ, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسى سەرىك نوكين باياندامالار جاسادى.
«سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق-تىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قايرات ايتەكەنوۆ قوردىڭ ۇلەسكەرلىك تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى بويىنشا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلەسكەرلىك قۇرىلىستى قولداۋ 3 مەحانيزم ارقىلى جۇزەگە اسۋدا ەكەن. 2010 جىلى بولىنگەن 200 ملرد. تەڭگەگە 164,4 ملرد. كەلىسىم-شارت جاسالىپ, 137,4 ملرد.تەڭگەسى يگەرىلگەن. بولىنگەن قارجى 52 نىسان قۇرىلىسىن اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە 11 870 ۇلەسكەر ماسەلەسى شەشىلىپ, حالىققا قوسىمشا 10 832 ءۇي سالىنعان. ونىڭ ىشىندەگى 3 مىڭعا جۋىعى جىلجىمايتىن م ۇلىك قورىنىڭ جالعا بەرۋ باعدارلاماسى اياسىندا بەرىلمەك. ال جىلجىمايتىن م ۇلىك سەكتورىندا قولدانىلعان شارالار سالانىڭ ورنىقتى دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپتى. وسىلايشا قور وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداپ, ۇلەسكەرلىك ماسەلەسىندەگى قوعامدىق قوبالجۋدىڭ الدىن الدى. قوردىڭ وتكەن جىلعى تازا كىرىسى 986 ملن.تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە جالعا الۋ ارقىلى كەيىن تولىق الۋعا بولاتىن ۇيلەردى ساتۋ باستالدى.
قايرات ايتەكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناعى جۇيەسى يپوتەكانى 100 پايىزعا الماستىرا المايدى. ءۇي ساتىپ الۋشى ساتىپ الۋ كەزىندە قارجىنىڭ 50 پايىزىن جينايدى, قالعان سوماسىن نەسيەگە الادى. الەمدىك تاجىريبەدە دە سولاي. ال شىعىسەۋروپالىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە ءسۇيەنسەك, قازىرگى قولدانىستاعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستىق جيناقتاۋ ءادىسى ۇيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدە عانا قولدانىلادى ەكەن. ءايتكەنمەن, قازاقستاندىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناعى جۇيەسى ەكونوميكادان ناقتى ورىن الادى, ال يپوتەكا جۇيەسى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسەگە تومەندەگەن. وسى ورايدا قايرات ايتەكەنوۆ «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن م ۇلىك قورىنىڭ ءوز وبەكتىلەرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا كۇش سالىپ جاتقاندىعىن ەسكەرتە كەلىپ, شارشى مەترىنە 120 مىڭ تەڭگەنىڭ تازا ارلەندىرىلگەن ءۇيدى بارىنشا جاساقتاپ سالىپ بەرۋگە, ءتىپتى بيزنەس-كلاستى پاتەر سالۋعا جەتكىلىكتى قاراجات ەكەنىن رەسمي تۇردە حابارلادى.
اگەنتتىك توراعاسى سەرىك نوكين ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قورىتىندىلادى. تۇرعىن ءۇيدىڭ شامامەن 19,6 ملن. شارشى مەترى, ونىڭ ىشىندە 2010 جىلى 6,4 ملن.شارشى مەترى پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل ساندار ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلامالارىنىڭ ارقاسىندا تۇرعىن ءۇيدىڭ جاڭا الاڭدارىن پايدالانۋعا بەرۋ كولەمىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە جول بەرىلمەگەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدى ودان ءارى دامىتۋعا نيەتتى ەكەنىن جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ قارقىنىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتىڭ ءبىرى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناقتارى جۇيەسىن دامىتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
القا ماجىلىسىنە قاتىسۋشىلار قۇرىلىسى اياقتالماعان وبەكتىلەردى اياقتاۋ ماسەلەسىن دە تالقىلادى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا قۇرىلىس سەكتورىندا داعدارىس باستالعان كەزدە 450 تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا قاراجاتتارىن سالعان 62 889 ۇلەسكەر ىشىنەن وتكەن كەزەڭدە 389 وبەكتىدەگى 53 مىڭ ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسى شەشىلگەن. قالعان ۇلەسكەرلەر ماسەلەسى اعىمداعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن شەشىلەتىن بولادى.
اگەنتتىك توراعاسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى جولداۋىنا سايكەس 2010 جىلى «جول كارتاسى -2009» جوسپارىمەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق وبەكتىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جانە جوندەۋ بويىنشا باستالعان جۇمىستار جالعاسىن تاپپاق.
اگەنتتىك الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەرمەن بىرگە قۇرىلىس سالاسىن تەحنيكالىق رەتتەۋ جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ دا جالعاسىن تابۋدا. اگەنتتىكتە 2010 جىلى جاڭا سمەتالىق-نورماتيۆتىك بازاعا ءوتۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. سەرىك نوكيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ورايدا 89 سمەتالىق-نورماتيۆتىك قۇجات ازىرلەنگەن كورىنەدى. سونداي-اق ەلدى مەكەندەردى باس جوسپارلارمەن قامتاماسىز ەتۋ مونيتورينگى جۇرگىزىلۋدە.
پرەمەر-مينيستر اگەنتتىك جۇمىسىن وڭ باعالاي كەلىپ, ەندى سالىناتىن جاڭا قۇرىلىستاردىڭ جاڭا ستاندارتتارعا ساي سالىنۋىن قاداعالاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ەسكى گوست سوڭعى پايدا بولعان تەحنولوگيالاردى ەسەپكە المايدى. ەگەر ءبىز بۇرىنعى نورمالاردى ساقتاپ قۇرىلىس سالاتىن بولساق, وندا ولار قازىرگى ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرمەيتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە بۇرىن سالىنعان ۇيلەردە ەنەرگيا ساقتاۋ مۇمكىندىگى جوق, دەدى ول.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى جاڭا تۇرعىدا دامي باستادى. اسىرەسە 2000 جىلدان كەيىن قۇرىلىس سالۋ قارقىنى وتە جوعارى بولعان-تىن. تاجىريبە كورسەتىپ بەرگەندەي, بۇل سالادا بارلىعى بىردەي ويلاعانداي شىقپاعان. پايدا بولعان كوپىرشىك مەملەكەتتىڭ وسى سالانى رەتتەۋدەن كوز جازباۋى قاجەتتىگىن جانە وعان مىندەتتى ەكەندىگىن تاعى دا كورسەتتى. ويتكەنى جەكە مەنشىك قۇرىلىس سالۋشى كومپانيالار, بانكتەر جانە ولاردىڭ ۇلەسكەرلەرى, ياعني يپوتەكا العاندار اراسىندا ماسەلە تۋىنداسا كىنالىنى انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. اينالىپ كەلگەندە ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىك كىنالى بولادى, دەدى ول. ال وعان جول بەرۋگە بولمايدى.
ۆەنەرا تۇگەلباي.
جول مۇراتى – جەتۋ
ەلىمىزدە بارلىعى 152600 شاقىرىمعا سوزىلعان اۆتوموبيل جولدارى بار, سونىڭ 23500 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق, 30500 شاقىرىمى وبلىستىق, 43600 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار. ءبىز رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى جولداردىڭ كۇتىمىن قامتاماسىز ەتەتىن «قازاقاۆتوجول» رمك باس ديرەكتورى مەرەكە پىشەمباەۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, ماڭىزدى جولداردىڭ ساقتالۋى جولىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردى بىلگەن ەدىك.
– ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىمىز ۇكىمەتتىڭ 2000 جىلعى 14 قازانداعى قاۋلىسىمەن قۇرىلعان. وداق ىدىراعان سوڭ بۇرىنعى «كازاۆتودور» الدىمەن مەملەكەتتىك كونتسەرن فورماسىنداعى اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ قۇرىلدى. ال وبلىستاعى جول باسقارمالارى اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ قالدى. اۆتوجولدار سول قوعامنىڭ بالانسىندا بولدى. 1996 جىلعا دەيىن وسى ءتارتىپ ساقتالدى. بىراق سودان كەيىن اۆتوجولداردى مەملەكەت ءوز قاراۋىنا الۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى, ويتكەنى اۆتوجولدار مەملەكەت مۇلكى, ولاردىڭ دۇرىس بولۋى سايىپ كەلگەندە مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ال اكتسيونەرلىك قوعام جارتىلاي جەكە مەنشىكتەگى كاسىپورىن, سوندىقتان ۇكىمەت سول كەزدەگى بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا قازىناشىلىق كاسىپورىندارىن اشىپ, سولاردىڭ قاراماعىنا اۆتوجولداردى بەردى. بىراق جولدار بەرىلگەنىمەن اكتسيونەرلىك قوعامدار قۇرال-جابدىقتاردى بولگەن كەزدە وزدەرىنە دۇرىستارىن الىپ قالىپ, قازىناشىلىق كاسىپورىندارىنا ەڭ ءبىر جارامسىزدارىن, قاڭقاسى قالعاندارىن بەرگەن ەدى. جاعداي وسىنداي بولعان سوڭ جاڭا كاسىپورىندار جولدى كۇتۋگە شامالارى كەلمەدى. وسىنداي تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن جولداردى جەكە مەنشىككە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ءبىراز جولدار جەكەشەلەندىرىلدى. ولاردى العان كاسىپكەرلەردىڭ دە جولدى كۇتۋگە شامالارى كەلمەدى, ويتكەنى ولاردىڭ قارجىلىق, تەحنيكالىق ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ءارى ءتاجىريبەلەرى جوق ەدى. وسىدان كەيىن بارلىق قازىناشىلىق كاسىپورىندار بىرىكتىرىلىپ, ءبىزدىڭ «قازاقاۆتوجول» رمك قۇرىلدى. ال مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋ فۋنكتسياسى ءارى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىن اتقارۋ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىندە جاڭادان قۇرىلعان اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنە جۇكتەلدى.
قازىناشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ قۇرامىنداعى جول جوندەۋ ۋچاسكەلكەلەرىن (ججۋ) قايتا قۇرىپ, ولارعا جاڭادان جابدىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. قازىر «قازاقاۆتوجولدىڭ» قۇرامىندا 80 ججۋ, 177 جول جوندەۋ پۋنكتتەرى, 7 اعاش وتىرعىزاتىن ۋچاسكەلەر بار. ولاردىڭ ءبارى 14 فيليالدىڭ قاراماعىنا بىرىكتىرىلگەن. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ قاراماعىمىزدا 1,7 مىڭ دانا تەحنيكا, سونىڭ ىشىندە كوپ فۋنكتسيالار اتقارا الاتىن قۇرامداستىرىلعان جول ءماشينەلەرى (قجم), اۆتوگرەيدەرلەر, شنەكوروتورلار, بۋلدوزەرلەر, جول تەگىستەيتىندەر, تيەۋ تەحنيكالارى جانە باسقا دا مەحانيزمدەر بار. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن كاسىپورىننىڭ ءوز قاراجاتىنا جاڭا تەحنيكالار الىنىپ تۇرادى.
ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردا قىسى-جازى, كۇندىز-ءتۇنى اۆتوموبيلدەردىڭ توقتاۋسىز جۇرۋىنە جاعداي جاساۋ. سونىڭ ىشىندە التى حالىقارالىق ءدالىز باسىم باعىتىمىز بولىپ ەسەپتەلەدى.
قىستا ءجيى بولىپ تۇراتىن بورانداردان كەيىن قار باسقان نەمەسە كوكتايعاق بولىپ قالعان جولداردى تازارتامىز. جاز ايلارىندا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. ورتا ەسەپپەن جىلىنا 1,5 ملن. شارشى مەتر شۇڭقىر تەگىستەلىپ, اسفالت جاڭارتىلادى. سونىمەن بىرگە 12 مىڭ دانا جول بەلگىلەرى قويىلىپ, 8 مىڭ شاقىرىمنىڭ جول ايرىقتارى بەلگىلەنەدى. ءبىز جول بەلگىلەرىن حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەستەندىرىپ ءوزىمىز جاسايمىز. وسىنداي ءونىمدەردى, سونىڭ ىشىندە دابىل تۇعىرلارىن, كەدەرگى بەلگىلەرىن جاساي الاتىن ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىس ورنىمىز دا بار.
جالپى, جولدى ۇزىنا بويىنا كۇندەلىكتى باقىلاۋ جاساپ وتىرۋ كەرەك, ويتكەنى, ونىڭ بويىندا نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بولىپ تۇرادى. ماسەلەن, قويىلعان جول بەلگىسىن سوعىپ كەتۋ, سىندىرىپ كەتۋ نەمەسە ونىڭ قاتتى جەلدەن بۇزىلىپ قالۋى سياقتى جايتتەر ءجيى بولادى. اۆتوكولىكتەردىڭ ەسكەرتۋ بەلگىسى بولماعان سوڭ اپاتقا ۇشىراپ قالۋى ءمۇمكىن. سوندىقتان ونى كۇندەلىكتى باقىلاپ وتىرامىز. وسى جۇمىستار كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق بەينەتى كوپ جۇمىستار. توتەنشە جاعدايلار مەن گيدرومەتەورتالىقتار جولدارداعى جاعدايلاردى كوبىنەسە ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردەن ءبىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, قىستا تجم استانادان 200 شاقىرىم جەردەگى اۋا رايىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلە المايدى عوي, ال ول جەردە قاتتى بوران تۇرۋى مۇمكىن. سوندىقتان, جول بويىندا ءجۇرگەن ءبىزدىڭ قىزمەتتەن احۋالدى ءبىلىپ وتىرادى. جولداعى جۇ_مىسكەرلەر بايلانىس قۇرالدارىمەن تولىق جابدىقتالعان. ايتا كەتەتىن ءجايت, ەندى توتەنشە جاعدايلار, جول ۋچاسكەلەرىنىڭ جابىلۋى تۋرالى اقپاراتتى ءوزىمىز دە حابارلاپ وتىراتىن بولدىق. ونى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ www.mtk.gov.kz جانە «قازاقاۆتوجولدىڭ» www.kazavtodor.kz سايتتارىنان الۋعا نەمەسە ءبىزدىڭ تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن ديسپەتچەرلىك قىزمەتىمىزدىڭ 44-46-85 جانە قالتافوندىق 8-777-537-46-14 تەلەفون نومىرلەرىنە حابارلاسىپ بىلۋگە بولادى.
– مەملەكەت تاراپىنان ءسىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزعا جىلىنا قانشا قاراجات بولىنەدى جانە ول كۇتىمدى, قالىپتى جاعدايدا اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرە مە؟
– مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بىزگە بيىل 7,5 ملرد. تەڭگەنىڭ تاپسىرىسى بەرىلدى. ال 23 500 شاقىرىم جولدى كۇتىپ, قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋ ءۇشىن نورماتيۆ بويىنشا 30 ملرد. تەڭگە ءبولىنۋى كەرەك, دەمەك ءبىز سونىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا الامىز. بىراق بۇل جولداردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا كۇتىلەدى دەگەن ءسوز ەمەس, قالعان سومانى ءبىز ءوز تاراپىمىزدان تابامىز. سونىڭ ىشىندە اكىمدىكتەر وتكىزگەن تەندەرلەرگە قاتىسىپ, تىكەلەي شارت بويىنشا سولاردىڭ جۇمىسىن ورىنداۋ مىندەتىن الامىز. سونىڭ ىشىندە ورتاشا جوندەۋ, كۇردەلى ءجوندەۋ, سونداي-اق جاڭا قۇرىلىستارعا دا قاتىسىپ, تەندەرلەردى ۇتىپ جاتامىز. ءبىزدىڭ ۇجىمعا اكىمدىكتەر سەنىم ارتادى, ويتكەنى ماماندانۋ الەۋەتىمىز باسقالارمەن سالىستىرعاندا جوعارى جانە سول جاڭا جولداردى ارتىنان كۇتىمگە الاتىن ءوزىمىز بولعاندىقتان جۇمىستاردى ساپالى اتقارۋعا تىرىسامىز. ۇكىمەت تاراپىنان تاپسىرىس سوماسى بيىل 13,5 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. جالپى ايتقاندا, 2010 جىلى 2 مىڭ شاقىرىمداي جول جوندەلدى.
– كادر ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ جاتىر, ەڭبەكاقى كولەمى ولاردى قاناعاتتاندىرا ما؟
– البەتتە, ءبىز ءوزىمىزدىڭ قاراجاتىمىزبەن كۇنى بۇگىن 32 جاس ماماندى وقىتىپ جاتىرمىز. ولارمەن شارت جاساسىپ, وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ بىرنەشە جىل مىندەتتى تۇردە بىزدە قىزمەت ىستەيدى. ولاردى الماتى جانە وسكەمەن قالالارىنداعى جول كۇتۋ ماماندارىن دايارلايتىن جوو-لاردا وقىتۋدامىز. سونداي-اق, باتىس قازاقستان مەن قوستانايداعى وقۋ ورىندارىندا قىزمەتكەرلەرىمىز تۇراقتى ءتۇردە ماماندىق جەتىلدىرۋدەن ءوتىپ وتىرادى. بۇگىنگى كۇنى «قازاقاۆتودوردا» جالپى سانى 3 600 ادام قىزمەت ەتەدى. كادرلار تۇراقتى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. جول جوندەۋ قىزمەتىندە تىكەلەي جۇرگەن مامانداردىڭ, مەحانيزاتورلاردىڭ ەڭبەكاقىلارى ورتا ەسەپپەن 80 مىڭ تەڭگە بولادى. ولاردىڭ كوبى اۋىلدىق جەرلەردىڭ تۇرعىندارى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ەڭبەكاقىنىڭ از ەمەستىگىن كورۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە بىزدە ەڭبەك وتىلىنە قاراي قوسىمشا اقى تولەنىپ تۇرادى. ونىڭ كولەمى كەيدە 50-60 پايىزعا جەتىپ جاتادى. وسىنداي جاعداي بولعان سوڭ جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىستان شىعىپ كەتۋى وتە سيرەك.
– تەحنيكامەن جابدىقتالۋ ءماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟ جاڭا جانە جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جۇمىستارى بار ما؟ شەتەلدىك فيرمالارمەن وسى ىستەر بويىنشا ىنتىماقتاسۋ ماسەلەلەرى قانداي دارەجەدە؟
– بۇل ماسەلەدە دە ايتارلىقتاي تابىسىمىز بار. جوعارىدا ايتتىم, قازىر ءبىزدىڭ 1710 دانا تەحنيكامىز بار. ءبىز جاڭا تەحنيكالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جانە ءوز قاراجاتىمىزدىڭ ەسەبىنەن الامىز. سوڭعى ءۇش جىلدا وسى ماقساتقا 2,7 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ, بارلىق فيليالدارىمىزعا جاڭا تەحنيكالار الىندى. ءبىز نەگىزىنەن تەحنيكالار مەن جابدىقتاردى قىتايدان الامىز, سونداي-اق رەسەيدەن جەتكىزەمىز. ايتا كەتەرلىگى سول, كەدەن وداعىنىڭ ارقاسىندا رەسەيلىك تەحنيكالار بۇرىنعىدان 25-30 پايىزعا ارزانداپ, بىزگە جاقسى بولدى. جول جوندەۋ جۇمىستارى سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالارمەن دە جۇمىس ىستەيمىز. ماسەلەن, كوكتايعاق جولداردى بىردەن ەرىتىپ جىبەرەتىن جوعارى ساپالى بيشافيت اتتى ۇنتاق بار, سونى سۋعا قوسىپ, ەرىتىندىسىن كوكتايعاق جەرگە قۇياتىن بولساق, اسفالتتى تاپ-تازا قىلادى. مۇندايدا بۇرىن تۇز سەبەتىن ەدىك, ال مىنا ۇنتاق ودان الدەقايدا ءتيىمدى. ويتكەنى, تۇز سياقتى جەلگە ۇشپايدى. قازىر ءبىز ونىڭ 20 تونناسىن ساتىپ الىپ قويدىق. سونىمەن قاتار قىستى كۇنگى شۇڭقىرلاردى بىتەۋدە ماك ۇنتاعىنىڭ نەگىزىندە دايىندالعان قوسپانى پايدالانامىز. ونى - 25 گرادۋستىق ايازداردا دا قولدانا بەرۋگە بولادى. ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتاتىن بولساق, ءوزىمىزدىڭ «جولكولىك» عزي جانە ت.ب. زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەيلىكتەرمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. ءبىزدىڭ جول ءجوندەۋ جۇمىستارىمىزدىڭ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي ەكەندىگى انىقتالىپ, يسو 9001-2001 ساپا سەرتيفيكاتى بەرىلگەن.
– رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ ىشىندە قانداي ۋچاسكەلەردىڭ قاۋپى زور؟
– وندايلار شامالى, دەگەنمەن ايتا كەتەتىن بولساق, قىستا وسكەمەن-زىريان جولىنىڭ بويىندا قار كوشكىنى قاۋپى بولىپ تۇرادى. الماتىدان شىعىپ, قىتايعا باراتىن جولداعى «ءۇشارال-دوستىق» ۋچاسكەسىنىڭ قاۋپى بار. سول جەرگە قاشان بارساڭىز اق بوران سوعادى دا تۇرادى. الماتى – وسكەمەن جولى دا ءجىتى باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. ال جازدا بۇل جولداردىڭ ەش قاۋپى جوق.
– ەلىمىزدە بولىپ جاتقان حالىقارالىق شارالار كەزىندە دە سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزدا دامىل بولمايتىن شىعار؟
– وعان ءسوز بار ما؟ ءبىز ەقىۇ ءسامميتى كەزىندە 10 كۇندەي تۇنەي جاتىپ جۇمىس ىستەدىك. سونىڭ ىشىندە استانا – بۋراباي جانە الماتى – قاراعاندى تراسسالارىنىڭ قاپىسىز بولۋىن قامتاماسىز ەتتىك. وسى ۋاقىتتاعى ءمىنسىز قىزمەتىمىز ءۇشىن بىرنەشە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىمىز بەن جۇمىسشىلارىمىز پرەزيدەنتتىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن جانە العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالدى. ەندى ازيادانىڭ قاپىسىز وتۋىنە ءوزىمىزدىڭ ۇلەسىمىزدى قوسامىز. بىزگە الماتى – ەسىك تاس جولىنداعى الماتىدان شىققانداعى 8-ءشى شاقىرىمنان تالعار قالاسىنا دەيىنگى 17 شاقىرىمدىق, الماتى – نارىنقول تراسساسىنداعى 9-شى شاقىرىمنان ارعى 19 شاقىرىمدىق جول بەكىتىلىپ بەرىلگەن. سونداي-اق, توباعانعا اپاراتىن 15 شاقىرىمدىق جولعا جاۋاپتىمىز. ولارعا قاجەتتى تەحنيكالار مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءبارىن دايىنداپ قويدىق.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.
ءار نارسەنىڭ ءساتى بار
ءوندىرىستى ءوڭىر مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدى قولعا الدى
سوناۋ نارىققا كوشكەننەن بەرى دە ءبارىنەن دە ەڭ اۋىر قيىندىقتى اۋىل شارۋاشىلىعى كورگەنى ءمالىم. «ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى, ەندى بۇگىن دالا تىنىسى كەڭەيىپ, الىسقا تاراپ, تانىلىپ جاتىر. ادەتتە كوزگە ءوندىرىستى ءوڭىر رەتىندە ەلەستەيتىن قاراعاندى ايماعىنىڭ قازىرگى ءبىر قۋات-تىرەگى قىر ءتوسكەيىندەگى ەڭبەكپەن ەڭسەلەنىپ, تىكتەلىپ كەلەدى.
بيىلعى جىل اۋىل جۇرتى ءۇشىن جاقسىلىق حابارمەن باستالدى. وزدەرى ءاردايىم ءۇمىت كۇتەتىن بۇعان دەيىنگى باعداردامالاردان ءجونى دە, ءمانى دە ماڭىزدىراق, قازاقى ءتىلمەن ايتقاندا, تايعا تاڭبا باسقانداي بەلگىلەنگەن «وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا جانە 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان تۇجىرىمداماسىنىڭ» جوباسى قابىلداندى. اۋىلعا دەگەن ىنتا-ىقىلاستىڭ, قامقورلىقتىڭ ۋاقىت تالابىنا سايكەس بارلىق مۇمكىندىگى ويلاستىرىلىپ, قاراستىرىلعان ونداعى ءىس-شارالار اۋقىمى ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىنىڭ قانشالىقتى نىعايعاندىعىن كورسەتەدى.
– جاڭا باعدارلامانىڭ نەگىزگى وزەگى – ۇدەمەلى دامىتۋ, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى ساپاسىن جاقسارتۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن ەكسپورتتىق وتىمدىلىكتى كوتەرۋ, ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ, وسى سالاداعى ءوندىرىستى وزىق تەحنولوگيامەن جەتكىلىكتى جاراقتاندىرۋ, ۇزدىك ءتاجىربيەلەردى كەڭىنەن قولدانۋدى ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى نيحانباي ومارحانوۆ.
سالانىڭ سان-الۋان قىرلارىنا قانىق ماماننىڭ ايتۋىنشا, باعدارلامانى دايىنداۋ بارىسىندا اۋدانداردىڭ جەر جاعدايلارى, اۋا رايى وزگەشەلىكتەرى, شارۋاشىلىقتىڭ قاي تۇرىمەن شۇعىلدانۋعا بەيىمدىلىكتەرى الدىن-الا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, سوعان بايلانىستى مامانداندىرۋ باعدارى ايقىندالعان. ماسەلەن, تابيعي جايىلىمى كەڭ, ءشوبى شۇيگىن, سۋى مول ۇلىتاۋ, شەت, اقتوعاي, قارقارالى ايماقتارى بىرىڭعاي مال ت ۇلىگىن وربىتۋمەن اينالىسسا, ال ەگىنشىلىك ءۇردىسى ابدەن قالىپتاسقان نۇرا, وساكاروۆ جاق استىق ءوندىرىسىن دامىتۋمەن, اباي مەن بۇقار جىراۋ اۋداندارى سونىمەن بىرگە كارتوپ, كوكونىس وسىرۋمەن شۇعىلدانادى.
ءسوز ورايىندا مال شارۋاشىلىعىن ساۋىقتىرۋعا باسىم كوڭىل ءبولىنۋىن اتاۋعا بولادى. مۇنىڭ سەبەبى دە بار. جەكەشەلەندىرۋدەن كەيىنگى جىلداردا وبلىس بويىنشا ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى 30 پايىزعا دەيىن ازايسا, ساپالىق قۇرامى مۇلدە الاڭدارلىق حالگە ۇشىراعان. اسىل تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ ۇلەس سالماعى – 0,6, قوي مەن ەشكى – 5,4, جىلقى 0,8 پايىز-اق بولۋى كۇيىنىشتى جايدىڭ ءبىرى. مۇنداي قالىپ تەز ءتۇزەتىلمەسە ءونىم وتىمدىلىگىنە ءۇمىت ارتۋ بوس قيال بولىپ قالا بەرمەك. ولاي بولماس ءۇشىن مال تۇقىمىن اسىلداندىراتىن 25 جاڭا شارۋاشىلىق قۇرۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ۇلەسىن 25 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلاردىڭ ەت ءونىمدەرىنە وسىڭكى سۇرانىسىنا سويكەس 12 مىڭ باس سيىر جانە وگىزدى بورداقىلاۋعا باعىتتالعان 8 شارۋاشىلىق قۇرىلادى. قازاقتىڭ اق باس, قىردىڭ قىزىل سيىرى, ەتتى اۋليەكول تۇقىمىن, قارعالى قويىن وسىرۋگە بەت بۇرىپ, سول باعىتتاعى شارۋاشىلىق ءمارتەبەسىن العان «نۇرشات», «ەسكەنە», «وتقانجار», «جانبولات» سياقتى ۇمتىلۋشى سەرىكتەستىكتەرگە ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلەدى. بيىل مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنگەن سۋبسيديانىڭ 45 پايىزى ءمۇيىزدى ءىرى قارانى, 25 پايىزى قوي, 3 پايىزى جىلقى ءوسىرۋشىلەرگە بەرىلەتىندىگى دە ولارعا زور كومەك.
جالپى, بۇل سالادا جىلدار بويىنا قوردالانىپ قالعان ءتۇيتكىل جايلار باعدارلامانى دايىنداۋ كەزىندە بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعا بەرگەندىگىن ايتپاسقا بولمايدى. كەزىندە 240 مىڭ گەكتاردى قامتىعان كوپ- جىلدىق شابىندىق القاپتارىنىڭ بۇگىندە 7-8 مىڭ گەكتارى عانا جارامدى بولۋى, مال باسىن يدەنتيفيكاتسيالاۋدىڭ نازاردان تىس قالۋى, ونىمدەرىن وتكىزۋدەگى قيىندىقتاردىڭ بەلەڭ الۋى, ۆەتەرينار, زووتەحنيك ماماندارىن دايارلاۋدىڭ ەسكەرلمەۋى سياقتى جايتتەر ءبارىنىڭ وسى جولى باعدارلاماعا ەنۋى ونىڭ ماڭىزدى ءبىر قىرى دەۋىمىز كەرەك.
تالاي جىلدان بەرى جىرعا اينالعان مال تەرىسى مەن ءجۇن ماسەلەسى دە اقىرى شەشىمىن تاباتىن بولدى. ەسەپ بويىنشا كادەگە اسپاي جاتقان 1700 توننا قىلشىقتى ءجۇن بار قازىر. وڭدەلۋگە ساتىپ الىنسا, قويشىلارعا قوسىمشا تابىس كوزى-اق شىركىن. «يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەمەكشى, بۇدان بىلاي قاراي سونداي كۇن تۋعالى تۇر. قارقارالى اۋدانىندا اشىلاتىن تسەحتىڭ قۋاتى جىلىنا 900 توننا ءجۇن وڭدەۋگە جەتپەك. ءوڭىر وڭدەلۋگە ءتيىستى ءجۇن جانە تەرى كولەمىن 56 پايىزعا قامتاماسىز ەتە الادى. قالعانى اقتوعاي, شەت, ۇلىتاۋ, جاڭاارقا, كورشى وبلىستارداعى باياناۋىل, اباي اۋداندارىنان جەتكىزىلەدى. قحر كاسىپكەرلەرى تاراپىنان وسىناۋ دايىن ءونىمدى تۇتىنۋعا تاپسىرىستار ءتۇسىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە فەرمەرلەر مال ءونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ قيىندىقتارىنان دا ارىلادى. ەتتى وڭدەۋدى مولايتۋ, سىرت جەردەن تاسىمالدانۋىن ازايتۋ ماقساتىندا بۇقار جىراۋ اۋدانىنداعى كوكپەكتى اۋىلىندا مال سويۋ مەن وڭدەۋدىڭ بۇكىل سانيتارلىق تالاپتارى ساقتالعان ءارى تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلگەن كەشەندى ورتالىق سالىنادى. ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگتە تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى, اۋدانداردا سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارى قۇرىلادى.
باعدارلاماداعى شارالاردىڭ ىسكە اسۋى, ەڭ الدىمەن, قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىندىگى بەلگىلى. بۇل جاعى دا مۇقيات ويلاستىرىلعانداي. رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان 130 ميلليارد تەڭگەگە قوسىمشا باسقا دا قارجى كوزدەرى الداعى ون جىلدا يگەرىلۋگە ءتيىس.
«ءار نارسەنىڭ ءساتى بار» دەيدى حالىق. جەرگىلىكتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جاسالعان جاڭا بەتبۇرىس سوعان سەندىرەدى. ەلىمىز بويىنشا ءمۇيىزدى ءىرى قارا سانى جاعىنان 7-ءشى, جىلقى 4-ءشى, قوي مەن ەشكىدەن 6-شى ورىندا تۇرعان وبلىستىڭ ت ۇلىكتەر ونىمدەرى تۇرلەرىمەن الداعى ۋاقىتتا ءوزىن-ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى بار.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.
دوستاستىقتا بالاماسى جوق زاۋىت
نە از بولسا سول قات دۇنيە بولاتىندىعى بەلگىلى. قولىنان كۇرەگى, كەتپەنى تۇسپەيتىن ءوڭتۇستىكتىڭ حالقى كوكتەم تۋا تىرتاڭداپ ءۇي سالىپ جاتادى. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستىڭ الەمنىڭ ەتەگىنەن تارتىپ جاتقانى ەسەپ ەمەس. بىلتىر شاڭىراق كوتەرگەن بالاسىنىڭ وتاۋىن كوتەرۋى كەرەك. كەلەسى كەلىن تۇسىرگەندە ءۇيى تارىلماس ءۇشىن. كۇيدىرگەن قىزىل قىش كەرەك دەمەيدى. قام كىرپىش قۇيادى. ەسىك-تەرەزە دە ونشالىقتى قىمبات ەمەس. قىمباتى – تسەمەنت.
ارزان تسەمەنت ىزدەپ سابىلىپ جۇرەر ەدى. كوكتەن تىلەگەنىن قۇداي جەردەن بەردى. وڭتۇستىكتە سەرىكجان سەيىتجانوۆ دەگەن كاسىپكەر ازامات بار. تاپقانىن قويىن-قونىشىنا تىعا بەرەتىن كوركەۋدە بايلاردىڭ قاتارىنان ەمەس. ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى شىلىككە مەكتەپ سالىپ بەرگەن. باسقا دا ايتۋلى ىستەرى بار.
سول سەرىكجان سەيىتجان ۇلى وسىدان بىرەر جىل بۇرىن سايرام اۋدانى, تاسساي اۋىل وكرۋگىنە قاراستى دوستىق اۋىلىنان تسەمەنت زاۋىتىن سالماق بولىپ تالاپتانىپ ەدى. سالىپ ءبىتتى. ۇكىمەتتىڭ “30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشى” باعدارلاماسىنا كىرگەن. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن يندۋستريالىق كارتاعا ەنگەن سەرپىندى جوبالاردىڭ ءبىرى.
الەمدىك ستاندارتتارعا لايىقتالعان الىپ زاۋىت 28 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. جىلىنا 1 ملن. توننا تسەمەنت وندىرەتىن زاۋىت م-400, م-500 ماركالارىنان باستاپ تامپوناجنىي تسەمەنتتى دايىندايدى. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باستىعى ن.التاەۆ “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” اۆتوماگيسترالىنا وسى “ستاندارت تسەمەنتتىڭ” ونىمدەرى عانا سايكەس كەلەتىندىگىن ايتقان.
– زاۋىتتىڭ جىلدىق ءونىم كولەمى 10,5 ملرد. تەڭگە. جوبالاۋ, قوندىرعىلاردى ورناتۋ, مونتاج جانە ىسكە قوسۋ جۇمىستارىن الەمدە وسى سالاعا ماماندانعان قىتايدىڭ ۇزدىك قۇرىلىس كومپانياسى “تياندزين تسەمەنت ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى” ءجۇزەگە اسىردى, – دەيدى زاۋىت ديرەكتورى باۋىرجان سەيىتجانوۆ. – ونىڭ ماماندارى كەلىسىم-شارت نەگىزىندە ءبىر جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ زاۋىتتا بولىپ, تەحنولوگيانى تولىق ىسكە قوسىلۋىن قاداعالايدى. قىتاي كومپانياسىنا تاڭداۋ سالعانىمىزدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, نەگىزگى ينۆەستيتسيا سول ەلدىڭ بانكىنەن الىندى.
زاۋىت ديرەكتورىنان ءوزىمىزدى قىزىقتىرعان ءبىراز ساۋالدارعا جاۋاپ العانبىز. وسى زاۋىت سالىنادى دەگەندە ەتەكتە وتىرعان تاسساي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى “توبەمىزدەن تسەمەنت جاۋعىزبايمىز” دەپ قارسىلىق كورسەتكەن ەدى. زاۋىت باسشىسى مۇنداي الاڭداۋشىلىققا نەگىز جوق ەكەنىن ايتادى. تسەمەنت “قۇرعاق ءادىس” تەحنولوگياسىمەن وڭدەلگەندىكتەن ەكولوگياعا اسەر ەتپەيدى ءارى ساپاسى جوعارى بولادى. سونىمەن قاتار, زاۋىت لابوروتورياسىنىڭ قوندىرعىلارى گەرمانيا, فرانتسيا جانە نورۆەگيا سياقتى مەملەكەتتەردەن اكەلىنگەن. سوندىقتان ونىڭ بالاماسى تمد ەلدەرىندە جوق دەسە دە بولادى.
زاۋىتتىڭ بوساتۋ باعاسى بازار نارقىنان 20-30 پايىز ءتومەن بولماق. قازىردىڭ وزىندە رەسەي, بەلورۋسسيا سياقتى مەملەكەتتەردەن تاپسىرىس ءتۇسىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, باسەكەگە قابىلەتتى دەگەن وسى شىعار. بىراق, زاۋىتتىڭ العاشقى ەكى-ءۇش جىلعى ءونىمى حالىقارالىق ماڭىزعا يە “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” اۆتوماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالماق.
قازىردىڭ وزىندە زاۋىتتا 650 ادام جۇمىس جاساپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 50 جاس مامان ءوندىرىس قارجىسى ەسەبىنەن تياندزين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا وپەراتور-مەحانيك ماماندىعىنا وقىپ قايتتى. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى قازاقستانعا كەرەك. ارينە, ونەركاسىپ تولىق قۋاتىمەن جۇمىس جاساعاندا اۋاعا لاس قالدىقتار تارالمايدى دەپ ايتۋ قيىن. وسىنى جەلەۋ ەتىپ كەيبىر باسىلىمدار ءوندىرىس ىسكە قوسىلماي جاتىپ جاۋ شاپتىلاپ, ايقايعا ءسۇرەن قوسىپ جاتادى. تالاي وركەنيەتتى ەلدەرگە جولىمىز ءتۇسىپ ءجۇر. سولارداعى مىڭداعان ادامدار جۇمىس جاسايتىن زاۋىتتار قالاي جابىلىپ قالماي جاتىر؟ ويتكەنى, ول زاۋىت, فابريكالار سول مەملەكەتتىڭ كۇنكورىس كوزى, ادامداردىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى. سول زاۋىت, فابريكالار بىزدەرگە دە كەرەك.
زاۋىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆ اتالى ءسوز ايتتى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە جىلىنا 25-30 ملن. تەڭگەدەي قارجى تولەيتىن ءوندىرىس ورنىنىڭ كەمەلدەنۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
ۇكىمەت بولگەن قارجىعا ءاركىم-اق جۇمىس جاسايدى. مىقتى بولساڭ ءوز كاسىبىڭنەن كىرىس كىرگىزىپ كور. وسىنى كوپ ايتىپ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋىنا تۇرتكى بولىپ جۇرگەن وبلىس باسشىسىنىڭ قۋانىشىن تۇسىنۋگە بولادى.
“ستاندارت-تسەمەنت” جشس زاۋىت سالدىم, وزگەسىندە جۇمىسىم جوق دەمەپتى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى شەڭبەرىندە №3 جىلۋ ورتالىعىنان 23 شاقىرىمدىق جوعارى قۋاتتى ەلەكتر جەلىسىن جۇرگىزگەن. تەمىر جول جەلىسىن تارتقان. جيىرما مەتر تەرەڭدىكتەن سۋ تارتاتىن قوندىرعى ورناتقان. بارىنەن بۇرىن تاسساي اۋىلدىق وكرۋگىنەن 240 ورىندىق جاڭا مەكتەپ سالىپ بەرگەنى ازاماتتىق بولدى. بۇعان دەيىن №96 مەكتەپتە ءۇش اۋىسىمدا وقىپ جۇرگەن وقۋشىلار ءوز ۇيلەرى جانىنان سالىنعان جاڭا مەكتەپ ءۇشىن قۋانىشتى.
باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
حالىقتى ريزا ەتكەن
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭا باعىتتارى ۇسىنىلىپ, «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىمەن جاڭا عيماراتتار قۇرىلىسى باستالعانىنا ءبىراز جىل بولدى. وسىلايشا قۇجاتتاردى رەسىمدەۋدەگى جۇرتشىلىقتىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋى مەن سابىلىپ ءجۇرۋى وڭ شەشىمىن تاپتى دەۋگە بولادى. قازىرگى كەزدە وڭىردە 19 ورتالىق فيليالدارى ءوز جۇمىستارىن بۇگىنگى كۇن تالابىمەن جۇرگىزۋدە. دەسەك تە, حالىق سانىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋى بۇل شارانى ۇدايى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
قاسكەلەڭ قالاسىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلىپ, جاڭاجىلدىق ۇلكەن سىي بولدى. جيىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى انسار مۇساحانوۆ مەملەكەتتىك زاڭدىلىقتى ساقتاۋ مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا قورعاپ, قاداعالاۋ وسىنداعى مامانداردىڭ باستى مىندەتى ەكەنىنە, حالىققا ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
جاڭا اشىلعان عيمارات وبلىستاعى 11-ءشى جاڭا ورتالىق قاتارىنان سانالىپ, 45 تەرەزەدەگى قىزمەتكەرلەر كەزەكتەگىلەردى قابىلدادى. از ۋاقىتتا حالىقتىڭ قاتارى سيرەپ, كورسەتىلگەن بايىپتى قىزمەتكە العىستارىن ايتىپ جاتتى. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى احاج بولىمىندە ومىرگە كەلگەن جاس نارەستە باتىر ماحامبەت ۇلىنىڭ اتا-اناسىنا تۋ تۋرالى كۋالىك تاپسىرىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتى بولۋىنا اعالىق تىلەك ايتىلىپ, اۋدان اكىمى ءلاززات تۇرلاشوۆ سىيلىقتار ۇسىندى.
قۇرىلىستىڭ ساپالى سالىنعانىنا دا كوپشىلىك نازار اۋدارىپ جاتتى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 300 ملن. تەڭگە تولىق يگەرىلىپ, ورتالىق وركەنيەتتى تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتىلعان. سونداي-اق 45 تەرەزەنىڭ التاۋى جەكە قۇجاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە, بەسەۋى قۇجات ازىرلەۋمەن اينالىسىپ, بار جۇمىس جۇيەلەنىپتى. ەندى ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرىپ قينالمايتىندىقتارىنا قاراسايلىقتار ريزا.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.
