وتكەن جىلدىڭ جەتىستىكتەرىن جاريالاۋ مەن باستالعان جىلعا قويىلار مىندەتتەرمەن تانىستىرۋ كەزەگى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ (مونوپولياعا قارسى) اگەنتتىگىنە دە كەلدى. سارسەنبىدە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە ءماجيت ەسەنباەۆ باستاعان اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرى وتكەن جىلدى قورىتىندىلاپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ەسەپ بەردى.
القا ماجىلىسىندەگى نەگىزگى باياندامالاردى اگەنتتىك توراعاسى ءماجيت ەسەنباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترى ساقتاش حاسەنوۆ «اتامەكەن» وداعى” ۇەپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەكاتەرينا نيكيتينسكايا, “قازاقستان تۇتىنۋشىلار ليگاسى” قاۋىمداستىعى ءتورايىمى سۆەتلانا رومانوۆسكايا جاسادى. بايانداماشىلار ءوز سالالارى بويىنشا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىمەن تانىستىرىپ, سونداي-اق الداعى جىلعا ارتىپ وتىرعان ۇمىتتەرىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى.
جالپى, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ (مونوپولياعا قارسى) اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنا تاۋار رىنوكتارىنا تالداۋ-ساراپتاما جۇرگىزۋ كىرەدى. مۇنداي ساراپتامالار ناتيجەسىندە رىنوكتاعى باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيى جانە دامۋ دەڭگەيىمەن تانىسۋعا بولادى, سونداي-اق باسەكەلەستىكتى شەكتەيتىن جانە مونوپوليستىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن دومينانت سۋبەكتىلەر مەن مونوپوليستەردى انىقتاپ, ولاردى اۋىزدىقتاۋعا بايلانىستى شارالاردى ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرادى. وسى قىزمەتىنە وراي اگەنتتىك وتكەن جىلى 78 تاۋار توبىنىڭ 29 تاۋار رىنوگىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ءماجيت ەسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر نەگىزىندە اگەنتتىك شىعارعان شەشىمنىڭ ەڭ باستىسى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, تەمىر جول كولىگى, تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە باسقا دا سالالارداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى بولىپ وتىرعان كورىنەدى.
اگەنتتىك جۇرگىزگەن تەكسەرىستەر ىشىندە تۇتىنۋشىلارعا سەزىلگەن ەڭ ناتيجەلىسى ەلىمىزدەگى ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا قاتىستى تەكسەرۋ جۇمىستارى ەكەن. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا رەسەيدىڭ مونوپولياعا قارسى قىزمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءىرى بايلانىس وپەراتورلارىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر اياقتالعان بولاتىن. قازىر ولاردىڭ ءىسى حالىقارالىق روۋمينگ قىزمەتتەرىنە باعانى جوعارى بەلگىلەۋگە باعىتتالعان مونوپوليالىق جاعدايدى اسىرا پايدالانۋ رەتىندە قاراستىرىلۋدا. تەرگەۋ ءىسقاعازدارى الماتى قالاسىنداعى ارنايى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنا بەرىلدى. قازاقستاندىق ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر شەڭبەرىندە وزدەرى ۇسىناتىن قىزمەتتەرگە تاريفتەردى ءوز ەرىكتەرىمەن تومەندەتكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك, دەدى سالا باسشىسى. بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرلەسە اتقارعان جۇمىستار ناتيجەسىندە باسىمدىعى جوعارى ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ينتەركوننەكت تاريفتەرىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 20% ازايتۋ نيەتتەرىن حابارلاپ وتىر. اگەنتتىك بولاشاقتا ۇيالى بايلانىس تاريفتەرىن ودان ءارى تومەندەتۋگە بولجام جاساۋدا.
بۇدان وزگە ينتەرنەت جەلىسىنە باستاپقى قول جەتكىزۋ رىنوگىندا ۇستەمدىككە يە وپەراتورلار ۇكىمەت باقىلايتىن مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىلدى. بۇل بايلانىس سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگانعا باستاپقى پروۆايدەرلەردىڭ كوتەرمە ساۋدا تاريفتەرىن رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, سوڭعى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن عالامتور قىزمەتىنە تاريفتەردى تومەندەتۋگە اكەلەدى.
دارىلىك زاتتار رىنوگىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر بارىسىندا سالاداعى باعا ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى انىقتالىپتى. تەكسەرۋ قورىتىندىسى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا العىشارت بولىپ, دارىلىك زاتتاردى يمپورتتايتىن باستاپقى 23 دومينانت سۋبەكتىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىلۋى اگەنتتىككە كۇز-قىس كەزەڭىندە باعا شارىقتاماۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
اگەنتتىكتىڭ باسەكەلەستىككە قارسى ءىسارەكەتتەردى انىقتاۋ مەن ولاردىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان قىزمەتى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردى تەجەۋگە دە وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. اگەنتتىك تاراپىنان الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى رىنوكتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىنداعى جاعدايدى ورنىقتىرۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. بۇل ورايدا ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنىڭ 255 سۋبەكتىنىڭ قىزمەتى تەكسەرىلىپتى. باعانى ءوزارا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى كوتەرۋ جانە رىنوكتاعى ۇستەمدىك جاعدايىن اسىرا پايدالانۋ فاكتىلەرىنە (ۇن, نان, وسىمدىك مايىن, قاراقۇمىق جارماسى, قۇس ەتىن جەتكىزۋشىلەر جانە ءوندىرۋشىلەر) قاتىستى 59 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. 2010 جىلى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر جەكەلەگەن رىنوك سۋبەكتىلەرىندە باعانى وسىرۋگە وبەكتيۆتى سەبەپتىڭ جوق ەكەندىگىن, ونىڭ ءوسۋى نەگىزسىز, الىپساتارلىق جولمەن بولعاندىعىن انىقتاپ بەردى, دەدى م.ەسەنباەۆ.
قانتتى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا وتكىزۋ, ەت وتكىزۋ رىنوكتارىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس ناتيجەسىندە وسى ونىمدەرگە باعانىڭ وسۋىنە, قانتقا ىقتيمال تاپشىلىققا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى رىنوكتاعى ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە سۋبەكتىلەر مەملەكەتتىك تىزىلىمگە ەنگىزىلدى, ەندىگى جەردە ولاردىڭ باعانى نەگىزسىز كوتەرگەن ءىس-ارەكەتتەرى ءوز ۇستەمدىگىن اسىرا پايدالانۋ رەتىندە قاراستىرىلاتىن بولدى.
2010 جىلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا جۇمىس توبىنا باسشىلىق ەتكەن اگەنتتىك اتالمىش رىنوكتاعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا جەدەل ءارى جۇيەلى شارالار قابىلداعان.
القا ماجىلىسىندە اگەنتتىكتىڭ قۇزىرىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن تارتىپكە كەلتىرۋ جونىندەگى قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسى دا ءسوز بولدى. ءماجيت ەسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اگەنتتىك مەملەكەت قاتىساتىن تاۋار رىنوكتارىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسى باسەكەلەستىكتى شەكتەۋ تۋرالى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ءتيىمسىز باسقارۋدى كۋالاندىراتىن بىرقاتار ماسەلەلەردى انىقتاعان. “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى» زاڭدا باسەكەلەستىككە قارسى نورما بار ەكەندىگىن مالىمدەدى. مەمورگانداردىڭ تاۋاردى ءونىم شىعاراتىن جەرلەردەن ساتىپ الۋ كەزىندە ولاردى رىنوكتىق باعادان الدەقايدا جوعارى باعامەن ساتىپ الۋى “جاسىرىن مونوپوليانىڭ” بەلەڭ الۋىنا جول بەرگەن.
وتكەن جىلى مونوپولياعا قارسى ارەكەتتەرگە قاتىستى 131 تەرگەۋ ءىسى اياقتالىپ, ايىپپۇل سانكتسيالارىنىڭ نەگىزىندە بيۋدجەت پايداسىنا 270 ملن.تەڭگە ءوندىرىلىپتى.
ۇكىمەت باسشىسى اگەنتتىك توراعاسى ءماجيت ەسەنباەۆتىڭ ەسەبىن تىڭداي كەلە, ەلىمىز الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتى قايتالاپ ەسكەرتتى. قازاقستاننىڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنان تابىلۋى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس. “ەلباسى قويعان مىندەتتەرگە ءار سالا ءوز كورسەتكىشتەرى بويىنشا قول جەتكىزۋى كەرەك. قازىرگى كەزەڭنىڭ باستى مىندەتى باسەكەگە قابىلەتتى ورتامەن قامتاماسىز ەتۋ. ويتكەنى ونسىز دامۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ماسەلەسى وتكىر تۇر. بولجامدار بويىنشا بۇل اۋقىمدى قاتەر بولماق. وسىعان وراي اگەنتتىكتىڭ الدىنا 2011 جىلعا قويىلاتىن باستى تالاپ – ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جانە باقىلاناتىن ينفلياتسيا”, دەدى ك.ءماسىموۆ.
القا ءماجىلىسىنىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ باسەكەلەستىكتى قورعاۋ (مونوپولياعا قارسى) اگەنتتىگى اتقارعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسىنا وڭ باعا بەرىپ, اگەنتتىك الدىنا قويىلاتىن 2011 جىلدىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارى مەن كورسەتكىشتەردىڭ ورىندالۋىنا مىندەتتەيتىن مەموراندۋمعا قول قويدى.
ۆەنەرا تۇگەلباي.
اگەنتتىك جۇرگىزگەن تەكسەرىستەر ىشىندە تۇتىنۋشىلارعا سەزىلگەن ەڭ ناتيجەلىسى ەلىمىزدەگى ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا قاتىستى تەكسەرۋ جۇمىستارى ەكەن. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا رەسەيدىڭ مونوپولياعا قارسى قىزمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءىرى بايلانىس وپەراتورلارىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر اياقتالعان بولاتىن. قازىر ولاردىڭ ءىسى حالىقارالىق روۋمينگ قىزمەتتەرىنە باعانى جوعارى بەلگىلەۋگە باعىتتالعان مونوپوليالىق جاعدايدى اسىرا پايدالانۋ رەتىندە قاراستىرىلۋدا. تەرگەۋ ءىسقاعازدارى الماتى قالاسىنداعى ارنايى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنا بەرىلدى. قازاقستاندىق ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر شەڭبەرىندە وزدەرى ۇسىناتىن قىزمەتتەرگە تاريفتەردى ءوز ەرىكتەرىمەن تومەندەتكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك, دەدى سالا باسشىسى. بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرلەسە اتقارعان جۇمىستار ناتيجەسىندە باسىمدىعى جوعارى ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ينتەركوننەكت تاريفتەرىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 20% ازايتۋ نيەتتەرىن حابارلاپ وتىر. اگەنتتىك بولاشاقتا ۇيالى بايلانىس تاريفتەرىن ودان ءارى تومەندەتۋگە بولجام جاساۋدا.
بۇدان وزگە ينتەرنەت جەلىسىنە باستاپقى قول جەتكىزۋ رىنوگىندا ۇستەمدىككە يە وپەراتورلار ۇكىمەت باقىلايتىن مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىلدى. بۇل بايلانىس سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگانعا باستاپقى پروۆايدەرلەردىڭ كوتەرمە ساۋدا تاريفتەرىن رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, سوڭعى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن عالامتور قىزمەتىنە تاريفتەردى تومەندەتۋگە اكەلەدى.
دارىلىك زاتتار رىنوگىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر بارىسىندا سالاداعى باعا ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى انىقتالىپتى. تەكسەرۋ قورىتىندىسى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا العىشارت بولىپ, دارىلىك زاتتاردى يمپورتتايتىن باستاپقى 23 دومينانت سۋبەكتىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىلۋى اگەنتتىككە كۇز-قىس كەزەڭىندە باعا شارىقتاماۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
اگەنتتىكتىڭ باسەكەلەستىككە قارسى ءىسارەكەتتەردى انىقتاۋ مەن ولاردىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان قىزمەتى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردى تەجەۋگە دە وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. اگەنتتىك تاراپىنان الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى رىنوكتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىنداعى جاعدايدى ورنىقتىرۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. بۇل ورايدا ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنىڭ 255 سۋبەكتىنىڭ قىزمەتى تەكسەرىلىپتى. باعانى ءوزارا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى كوتەرۋ جانە رىنوكتاعى ۇستەمدىك جاعدايىن اسىرا پايدالانۋ فاكتىلەرىنە (ۇن, نان, وسىمدىك مايىن, قاراقۇمىق جارماسى, قۇس ەتىن جەتكىزۋشىلەر جانە ءوندىرۋشىلەر) قاتىستى 59 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. 2010 جىلى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر جەكەلەگەن رىنوك سۋبەكتىلەرىندە باعانى وسىرۋگە وبەكتيۆتى سەبەپتىڭ جوق ەكەندىگىن, ونىڭ ءوسۋى نەگىزسىز, الىپساتارلىق جولمەن بولعاندىعىن انىقتاپ بەردى, دەدى م.ەسەنباەۆ.
قانتتى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا وتكىزۋ, ەت وتكىزۋ رىنوكتارىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس ناتيجەسىندە وسى ونىمدەرگە باعانىڭ وسۋىنە, قانتقا ىقتيمال تاپشىلىققا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى رىنوكتاعى ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە سۋبەكتىلەر مەملەكەتتىك تىزىلىمگە ەنگىزىلدى, ەندىگى جەردە ولاردىڭ باعانى نەگىزسىز كوتەرگەن ءىس-ارەكەتتەرى ءوز ۇستەمدىگىن اسىرا پايدالانۋ رەتىندە قاراستىرىلاتىن بولدى.
2010 جىلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا جۇمىس توبىنا باسشىلىق ەتكەن اگەنتتىك اتالمىش رىنوكتاعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا جەدەل ءارى جۇيەلى شارالار قابىلداعان.
القا ماجىلىسىندە اگەنتتىكتىڭ قۇزىرىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن تارتىپكە كەلتىرۋ جونىندەگى قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسى دا ءسوز بولدى. ءماجيت ەسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اگەنتتىك مەملەكەت قاتىساتىن تاۋار رىنوكتارىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسى باسەكەلەستىكتى شەكتەۋ تۋرالى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ءتيىمسىز باسقارۋدى كۋالاندىراتىن بىرقاتار ماسەلەلەردى انىقتاعان. “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى» زاڭدا باسەكەلەستىككە قارسى نورما بار ەكەندىگىن مالىمدەدى. مەمورگانداردىڭ تاۋاردى ءونىم شىعاراتىن جەرلەردەن ساتىپ الۋ كەزىندە ولاردى رىنوكتىق باعادان الدەقايدا جوعارى باعامەن ساتىپ الۋى “جاسىرىن مونوپوليانىڭ” بەلەڭ الۋىنا جول بەرگەن.
وتكەن جىلى مونوپولياعا قارسى ارەكەتتەرگە قاتىستى 131 تەرگەۋ ءىسى اياقتالىپ, ايىپپۇل سانكتسيالارىنىڭ نەگىزىندە بيۋدجەت پايداسىنا 270 ملن.تەڭگە ءوندىرىلىپتى.
ۇكىمەت باسشىسى اگەنتتىك توراعاسى ءماجيت ەسەنباەۆتىڭ ەسەبىن تىڭداي كەلە, ەلىمىز الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتى قايتالاپ ەسكەرتتى. قازاقستاننىڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنان تابىلۋى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس. “ەلباسى قويعان مىندەتتەرگە ءار سالا ءوز كورسەتكىشتەرى بويىنشا قول جەتكىزۋى كەرەك. قازىرگى كەزەڭنىڭ باستى مىندەتى باسەكەگە قابىلەتتى ورتامەن قامتاماسىز ەتۋ. ويتكەنى ونسىز دامۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ماسەلەسى وتكىر تۇر. بولجامدار بويىنشا بۇل اۋقىمدى قاتەر بولماق. وسىعان وراي اگەنتتىكتىڭ الدىنا 2011 جىلعا قويىلاتىن باستى تالاپ – ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جانە باقىلاناتىن ينفلياتسيا”, دەدى ك.ءماسىموۆ.
القا ءماجىلىسىنىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ باسەكەلەستىكتى قورعاۋ (مونوپولياعا قارسى) اگەنتتىگى اتقارعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسىنا وڭ باعا بەرىپ, اگەنتتىك الدىنا قويىلاتىن 2011 جىلدىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارى مەن كورسەتكىشتەردىڭ ورىندالۋىنا مىندەتتەيتىن مەموراندۋمعا قول قويدى.
ۆەنەرا تۇگەلباي.
