تۇلعانىڭ ورالۋى

كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان «قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاسوۆ جانە قا­زاقستان وتانشىلدىعى: ەلدىك مۇرات پەن جاۋاپكەرشىلىك» اتتى رەسپۋبليكالىق عى­لىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. وتكەن جىلى الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى سما­عۇل سادۋاقاسوۆتىڭ تۋعانىنا –110, ال قايتىس بولعانىنا 77 جىل تولۋىنا وراي ءتۇرلى دەڭگەيدە ءىس-شارالار وتكەنى جۇرتشىلىققا ايان. سوعان بايلانىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردى تىلگە تيەك ەتكەن ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىس جانە ستراتەگيالىق دامۋ ءجو­نىن­دەگى پرورەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى ديحان قامزابەك ۇلى ءوز ءسوزىن سول جۇمىس­تاردىڭ جالعاسى ناقتى قانداي شارالارمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن بايانداۋدان باستادى. سو­نىڭ كۇللى ءيسى قازاقتىڭ جانىن مۇزداي قاريتىنى – الاش ازاماتىنىڭ ورتەنگەن سۇيەگىنىڭ ك ۇلى قانشاما جىل ماسكەۋدەگى «دون زيراتى» قورى­مىندا ارنايى ىدىسقا سالىنعان كۇيىندە قويى­لىپ كەلگەنى بولاتىن. ءومىر بويى قازاعىنىڭ مۇڭىن جوقتاپ, جوعىن جىرلاپ وتكەن الاشتىڭ ارداقتى پەرزەنتىنە تۋعان حالقى مۇنان بىلايعى كەزەكتە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىپ, اتامەكەنىنەن قۇنارلى توپىراق بۇيىرتىپ, تاعزىم ەتكىسى كەلەتىنىن, بۇل ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە سابىر قاسىموۆ باستاعان ءبىر توپ زيالى قاۋىم ناقتى ىسكە كىرىسىپ جاتقانىن, ال ماسكەۋ مەرياسى قابىردى تۋعان وتا­نىنا قايتارۋعا بىلتىر جەلتوقساننىڭ اياعىندا شەشىم قابىلداعانىن حابارلاپ, وسىناۋ تۇلعا­نىڭ رۋحى اتا-بابا داستۇرىمەن ەلورداعا اكەلىنىپ جاتسا, مۇنى ءوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قازاق ەلى تاريحىنداعى ايتۋلى ءبىر وقيعا رەتىندە قالاتىنىن جەتكىزگەن. اكادەميك عاريفوللا ەسىم كەشە مەن بۇگىن­نىڭ, وتكەن ۇرپاق پەن قازىرگى بۋىننىڭ ءوزارا سا­باقتاستىعى تۇرعىسىنان وي ءوربىتتى. ودان بۇگىنگى جاس ۇرپاق كوپ نارسەنى ۇيرەنۋى كەرەك. جالپى «تۇلعا» دەگەنىمىز – ۇرپاقتاردى جالعاستىراتىن كوپىر. وعان قۇرمەتپەن قاراۋ ءلازىم, الاش كەزە­ڭىنەن دوس, جاۋ ىزدەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ اۋرەشىلىگى بولماق دەي كەلىپ, مۇنىڭ ءالى دە تالاي تامىرعا ءنار بولا بەرەتىن كەشەندى تاقىرىپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جازۋشى الدان سمايىل پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا جولداعان حاتىن وقىپ بەرسە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكى­مى­نىڭ ورىنباسارى فارحاد قۋانعانوۆ وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى. ول تۋعان جەرى – اقجار اۋدانى, تالشىق اۋى­لىن­داعى تۇلعانى ۇلىقتاۋ جۇمىستارىنا توقتالىپ, قۇرمەت پەن ىزەت كورسەتۋ ۇلگىلەرى وبلىس ورتا­لىعىندا جالعاسىن تابا بەرەتىنىن ايتتى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ ونى «ساياساتتا اعىپ وتكەن ءبىر جارىق جۇلدىز» دەپ اتادى. عالىم قايراتكەردىڭ ساياسي كەسكىن-كەلبەتىنە كەڭىرەك توقتالىپ, كەي ادام­داردىڭ «بىزدە ۇلتتىق يدەولوگيا جوق» دەپ ايتىپ جۇرگەنىنە قارسى دايەكتى العا توستى. ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەنىمىز بار, ول مىنە, وسى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ازاتتىقتى اڭساپ, ارمانداپ وتكەن كەشەگى ساۋلەلى ىزدەرى دەپ تۇجىردى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ديحان قامزابەك ۇلى س.سادۋاقاسوۆتىڭ سوڭىندا قالعان ادەبي مۇرالا­رىن بۇگىنگى كۇن ۇنىمەن تۇيىندەدى. بىلىممەن سۋسىنداۋىنا سول كەزدەرى قول ۇشىن بەرگەن ءداۋ­لەتتى ادامداردىڭ ادامگەرشىلىگى جايىندا بۇ­رىن-سوڭدى جۇرت كوپ قانىعا قويماعان قىزىقتى دەرەكتەردى العا تارتىپ, وسى كوپشىلىكتىڭ كومەگى مەن قولداۋى زايا كەتپەگەنى, بۇل كەيىن سول جۇرت­تىڭ وزىنە س.سادۋاقاسوۆتىڭ ادال قىزمەت ەتۋىمەن قايتارىلعانى بۇگىنگى ۇرپاققا ونەگە ەكەنى, ونىڭ ورىمدەي شاعىندا جازعان اڭگىمە, روماندارىنان ۇلكەن ءبىر ءومىر مەكتەبىنەن وتكەن ادامنىڭ ءۇنى سەزىلەتىنى ءسوز بولدى. بەلگىلى عالىم تالاس وماربەكوۆ الاش ارداقتىسىنا بىرجاقتى عانا باعا بەرىپ قويۋ قاتە دەدى. ول العاشقى ۋاقىتتا كەڭەس يدەو­لوگياسىنا سەندى. ماعجاننىڭ لەنيندى اۋدارعا­نى, جۇسىپبەكتىڭ «ينتەرناتسيونالدى» ءتارجىما­لا­عانى سەكىلدى سماعۇل دا سونداي كەزدەن ءوتىپ بارىپ, ۇلتتىق مۇددە جولىندا كۇرەستى. ونىڭ جازعان ادەبي سىندارى وتكىرلىگىمەن ەرەكشەلەنسە: «ءتاۋ­ەلسىز قازاق ادەبيەتىنە ءدال قازىر وسىنداي سىن­شىل­دىق رۋحى جەتپەي جاتىر-اۋ دەگەن ويعا قالا­سىز», دەدى. جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي تەرگەۋ ءمالى­مەتتەرى نەگىزىندەگى قۇندى دەرەكتەرمەن قا­نىق­تىرسا, عالىم داناگۇل ماحات قايراتكەردى ساياسي ايىپتاۋ تۇرعىسىنان ءسوز ەتتى. جارىسسوزگە شىعىپ ءسوز سويلەگەن بەلگىلى قالامگەرلەر الدان سمايىل, جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, بۇركىت اياعان, بەيبىت قويشىباەۆ, سە­رىك نەگيموۆ, ت.ب. الاش ارداقتىسىن ءار قىرى­نان زەردەلەپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تويى اياسىندا تاريحي ادىلەتتى­لىك­تىڭ قالپىنا كەلىپ جاتقانىنا قولداۋ ءبىلدىردى. سونىمەن, سماعۇل سادۋاقاسوۆ دەنەسىنىڭ ك ۇلى سالىنعان قوراپ ماسكەۋدەگى «دون زيراتىندا» جاتىر. قالا مەرياسى ونى قازاقستانعا الىپ كەتۋگە كەلىسىمىن بەرىپ وتىر. باسقوسۋدا الاش ارداگەرىنىڭ ك ۇلىن تۋعان جەرگە جەتكىزۋ كەرەكتىگى جونىندە ءبىراۋىزدى توقتام جاسالدى دەۋگە دە بولادى. بار ماسەلە – قاشان, قايدا, قالاي قويۋ؟ ءبىر پىكىر ايتادى: قالا ورتاسىندا, «جاستار» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان مۇسىلمان زيرا­تى­نا جەرلەگەن ءجون دەپ. ءبىر پىكىر ايتادى: قالا سىرتىندا «قابانباي باتىر بەيىتى جاقتان ۇلت­تىق پانتەون اشىپ, س.سادۋاقاسوۆ سۇيەگىنىڭ كۇ­لىن سوندا قويۋ كەرەك» دەپ. وسى ەكى پىكىردىڭ قارا­لۋى, ماسەلەنىڭ شەشىلۋى ۇزاققا سوزىلىپ كەتسە نە بولماق؟ «جەتى جارعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇر­عاراەۆ بىزگە: «وسىلاي جۇرگەنىمىزدە ماسكەۋ­دە­گى كۇل قورابىنان دا ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن, ونداعىلار وزگە ءدىن ادامىنىڭ ك ۇلى مۇندا تۇرماعان ءجون دەگەندى دە ايتىپ جاتقان كورىنەدى. سوندىقتان ەرتە جارىقتا سماعۇل سادۋاقاسوۆ ءمايىتىنىڭ ك ۇلىن تۋعان ەلگە جەتكىزىپ العان ءجون. قايدا, قالاي تۇپكىلىكتى قويۋدى كەڭىنەن اقىلداسا وتىرىپ, شەشەرمىز», دەدى. وسى وي كوكەيگە قونادى. قاراشاش توقسانباي, استانا.