ماحامبەت بەينەسىن تۇڭعىش سومداۋشى

ىعىلمان شورەك ۇلىنىڭ تۋعانىنا 140 جىل ابايعا دەيىنگى جىر ولكەسىندە شوقتىعى بيىك اقىن ماحامبەتتىڭ بەينەسىن ولەڭمەن ءورىپ, سومداۋعا وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ىلكى قادام جاساعان ءسوز سۇلەيى ىعىلمان شورەك ۇلى ەدى. ول كىشى ءجۇز اۋماعىن تۇگەل قامتىعان اتىشۋلى كوتەرىلىس وقيعالارى بولعان كەزەڭنەن كەيىن كەنجەلەپ تۋسا دا, قۇلاقتارىنا يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان ساربازداردىڭ ات تۇياقتارىنىڭ دۇرسىلدەرى سىڭگەن, قيان-كەسكى ۇرىستارعا كۋا بولعانداردىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ جەلىلەرىن ۇزبەي جەتكىزگەن كىسىلەردىڭ بارىراق ۋاقىتىندا ەستىگەندەرىن جادىندا توقي بەرگەن. زەردەسىندە سول ۇيالاعانداردى, كوتەرىلىستىڭ ەكى حاتشىسىنىڭ ءبىرى بولعان اكەسى شورەك قۇجاتتاعان دەرەكتەردى, زيالى جەرلەسى حالەل دوسمۇحامەدوۆ بەرگەن جۇيەلى كەڭەستەردى كوكەيدە قورىتا كەلە جازعان ىعىلمان ءوزىنىڭ «يساتاي – ماحامبەت» داستانىندا باتىر, اقىن ماحامبەتكە وقتا-تەكتە ورالىپ سوعىپ, ءار قىرىنان كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن. دۇرىسىندا, داستان تولىقتاي دەرلىك يساتاي تايمان ۇلىنىڭ ەرلىگىن, ورلىگىن, كوسەم­دىگىن, شەشەندىگىن, كىسىلىگىن, كىشى­لىگىن, كەسكىن-كەلبەتىن, قيمىل-قاراكەت­تەرىن كوتەرىلىستىڭ وربۋىمەن قيۋلاستىرا وتىرىپ, جىر تىلىندە بايان ەتۋگە قۇرىلعان. ال ماحامبەت شىعارماداعى ەكىنشى كەيىپكەر. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن, بايىتاتىن ادەبي بەينەلەر. مۇنداي ۇردىستەر ەپوستىق جىرلاردا اۋەلدەن بار. ماسەلەن, ەر تارعىن, قوبىلاندى, الپامىس, قامبار, سايىن, شورا, ەدىگە جانە تاعى باسقا باتىرلار ەرلىكتەرىن جىرلاۋ بارىسىندا وسى ءتاسىل قولدانىلعان. ءتىپتى, بەرىدەگى نىسانبايدىڭ «كەنەسارى–ناۋرىزباي» داستانىنىڭ وزىندە كەنەسارى باستى تۇلعا بولىپ ورىلەدى دە, ال ناۋرىز­باي ودان كەيىن­گى ەكىنشى كىسى, حان كەنەنىڭ سۇيەنىشى, سەرىگى. ەپوستىق جىرلاردا باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرىن اسىرا دارىپتەۋ, ەرتەگىدەگىدەي ەتىپ اسەرلەۋ جاعى باسىم بولسا, ىعىل­مان داستانىندا يساتاي مەن ماحام­بەتتىڭ شايقاستارداعى ارەكەتتەرى مەن وجەتتىكتەرىن شىندىق شەڭبەرىنەن الىس­قا اكەتپەگەن, نەگىزىنەن وقيعالاردى بولعاندارىن بولعان كۇيىندە جىرلاعان. سولاي بولا تۇرسا دا, ەپوستىق جىرلاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە داستاننىڭ تەرەزەسى تەڭ. ادىلىنە كەلگەندە, كوبىنە ورەسى بيىك, شىنشىلدىعىمەن شىرايلى. داستاننىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىنىڭ باسقى تۇسىندا ماحامبەتتى يگى جاقسىلاردىڭ قاتارىندا اتاپ, نارىنعا قالاي قونىس تەپكەندىكتەرىنەن حابار بەرىپ الىپ, وقيعانى شيرىقتىرىپ اكەلىپ ىعىلمان: …سول قورلىققا كۇيىنىپ, سيازعا قازاق جيىلىپ, يساتاي مەن ماحامبەت حانعا قارسى كورىندى كەتكەن سوڭ اسىپ شامادان, – دەپ كوتەرىلىسكە باستاۋ بولعان سەبەپ-سالداردى, سوعان ورايعى ىلكى باس قوسۋ جيىنىن ءسوز ەتەدى. حالىقتىڭ الدىندا ماحامبەتتىڭ الداسپانداي وتكىر ولەڭدەرى­مەن العاشقى جارقىراي كورىنۋى وسى تۇسپەن سايكەس كەلەتىنى حاق. داستاننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تىكەلەي ىقپالى تيگەن, مۇرىندىق بولعان عالىم, پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەدوۆ «تاي­مان ۇلى يساتايدىڭ قوزعالىسى تۋرا­سىندا قىسقاشا ماعلۇمات» دەگەن ەڭبەگىنىڭ «ماحامبەت باتىر» اتتى تاراۋىندا «ماحام­­بەتتىڭ ءوزى باتىر ءارى جىراۋ, ءارى دوم­­بىر­ا­شى بولعان. وتە قىزۋلى ادام ەكەن. ءادىس, شەبەرلىككە كەم بولسا كەرەك. باعىت العان جاعىنان تايىنبايتىن قارىس­پا ەر ەكەن. يساتاي جۇرتتى اقىلمەن, دالەل­­مەن, ءتۇرلى ادىسپەن سوڭىنا ەرتكەن ادام بولسا, ماحامبەت كوپتى قىزدىرىپ, كوڭىلىن اۋدارىپ ەرىتەتىن ادامنىڭ ءتۇرى بولعان…» دەپ سيپاتتاعانىنداي, ورىس بي­لەۋ­شىلەرىنە ارقا سۇيەگەن جاڭگىر حان­عا, ونىڭ جاندايشاپتارىنا قارسى باس كوتەرگەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءاپ دەگەن باستاپقى قوزعالىسىنان باستاپ ماحامبەت ەشتەڭەدەن تايسالماي كوش باستاعان قىزۋ قاندى, ەرجۇرەك ازامات. …ايت پەن تويدىڭ ساۋمالىن, ساپىرتىپ ءىشىپ شاراعا, ەل ارالاپ جۇرە المان. يساتاي مەن ماحامبەت, بايباقتى, ءجۇنىس, قابىلانباي, قىزدىرىپ قانىن ايتقان سوڭ قالمادى قازاق ۇراننان. – حان ورداسىن شابام! – دەپ, ءبىر مىڭداي كىسى قول بولىپ, ارلاندى بۇعان ەل بولىپ. وسى ءۇزىندى ارقىلى ىعىلمان اتالعان ەرلەرمەن بىرگە ماحامبەتتىڭ دە حالىققا ءسوزىن وتكىزگەن كۇرەسكەر ەكەنىن ايقىنداپ بەرەدى. ەر ەتىكپەن سۋ كەشكەن داۋرەندە ساۋمال قىمىزدى شارا اياققا تولتىرا ءىشىپ, ەل ارالاپ, ايت پەن توي قۋالاپ جۇرە المايتىن, ناعىز قارانىڭ قامىن جەگەن ورەننىڭ ءوزى ەكەنى كورىنەدى. وسىدان كەيىنگى ءبىر تولعانىستا ونىڭ ساداقپەن اتقىش, سارجامەن قارداي بوراتاتىن مەرگەن ەكەنىن تاعى تانيمىز. ءۇبى, تاڭاتارلارمەن بىرگە ماحامبەتتىڭ نارىنعا تىكە باعىتتاپ, ورداعا قول باستاپ بارا جاتقانى دا اسەرلى سۋرەتتەلەدى. ارينە, ولاردىڭ قارسىلاسى دا وسال جاۋ ەمەس. جامانات حاباردى ەستىگەن حان دا قاراپ قالعان جوق. اسكەرىن جيىپ قارسى شىقتى, تۇرىسار جەردە تۇرىستى, ۇرىسار جەردە ۇرىستى. سول ارادا ماحامبەت شايقاستىڭ باستاپقى كەزەڭىندە بولماي قالادى. نامىسقوي, ارشىل باتىر ءوز قولدارىنىڭ دۇشپاندارىن جاپىرىپ, كەرى قايتارماي تۇرعاندارىنا اشۋلانادى. ونى ىعىلمان داستاندا: كەيىندە قالعان ماحامبەت كوكىرەگى دەمىگىپ, بويىنا سىڭگەن قاشاننان دەمىكپەسى تۇزەلىپ, توردا قالعان سۇڭقارداي سوعىسقا باتىر بوسانعان. مىنگەنى بايگە تارلان-دى, كەيىندە قالىپ ارمان-دى. قاشىرماي جاۋدى تۇرعانعا قاتتى جامان ارلاندى, – دەپ كوز الدىمىزعا اكەلەدى. اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ «قازاق ەپوسى مەن ادەبيەت تاريحىنىڭ ماسە­لەلەرى» دەگەن عىلىمي ەڭبەگىندە: «ماحام­بەت قولباسى باتىر بولۋىمەن قاتار, كوتەرى­لىسشىلەردىڭ جالىندى ۇگىتشىسى ءارى كوتەرىلىسكە رۋح بەرۋشى ءسوز شەبەرى, زور تا­لانت­تى اقىنى», دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ما­حام­بەتتىڭ قالىڭ قولعا ۇران تاستاعان شاعىن: – بۇگىنگە دەيىن تۇردىرىپ, وسىنشا قولدى قىردىرىپ, تۇرعانىڭ, ەرلەر, قالاي؟! – دەپ كەلە باتىر زارلاندى. بايگە تارلان استىندا جاڭعىز ايىل توسىنەن اتا ارۋاعىن قوزدىرىپ, ايىرىلدى باتىر ەسىنەن. تۇرا المادى ءدات تۇتىپ كەزدەسكەن سوڭ وشىمەن. «اعاتايلاپ» ات قويدى, – ايبىنسىن ەندى نەسىنەن؟! – دەپ ىعىلمان دا ادەمى جەتكىزەدى. داستان­نىڭ دەلەبەنى قوزدىرار, نامىستى وياتار ءساتى. وقىپ وتىرعاندا ءوزىڭ دە ۇرىسقا بىرگە كىرىسىپ كەتكەندەي كۇيگە ۇرىناسىڭ. بۇل – اقىننىڭ شەبەرلىگى. ماحامبەتتىڭ قاسىنداعى ەرلەردى ىلەس­تىرىپ جاۋمەن ايقاسقا تۇسكەن كەزىن ىعىل­مان شورەك ۇلى بىلايشا ورنەكتەيدى: ...اسكەردىڭ ءتۇستى الدىنا-اي! قامالعا بارىپ سوقتىعىپ, ويراندى جاۋعا سالدىڭ-اي! جاياۋ مەرگەن جانشىلىپ, ات استىندا قالدىڭ-اي. قاشۋعا قاراپ بەت الدى, تۇرا الماي ءتوزىپ حاندىق-اي… ء…الى دە بولسا ەرلەردىڭ ارۋاعى جاۋدان باسىم-دى – قاستاسقان دۇشپان قاڭعىدى-اي. قىم-قۋىت, قيان-كەسكى سوعىس, جان بەرىپ, جان الىسار ۋاقىت. ماحامبەتتىڭ قورىق­پاس قولباسشىلىعىن, بەرىسپەس باتىر­لىعىن ايگىلەيتىن كورىنىس. مۇنداي كورىنىستەر داستاننىڭ ءون بويىندا از كەزدەسپەيدى. كوبى­نە يساتايدىڭ ەرلىگىن كورسە­تۋگە قاتىس­تىلارى باسىمىراق. ءبى­راق كوتەرىلىس باس­شىسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, وڭ قولى ماحام­بەتتىڭ ونىڭ قاتىس­قان ۇرىستارىنىڭ قاي-قايسىنان دا تىسقارى قالماعانى اقيقات نارسە. ونى تاريحي دەرەكتەر الدەقاشان ايقىنداپ بەرگەن. دەمەك, يساتاي جىرلانعان جەردە ماحامبەت تە ءجۇر دەگەن ءسوز. وزدەرى باستاعان ءىستىڭ ماقساتىنا جەتۋىن ويلاعاندا ماحامبەت قارا باسىن دا ۇمىت­قان, تۋعانىنا دا قايىرىلماعان. كوتەرى­لىسشىلەر حان ورداسىن قاماپ تۇر­عان­دا جاڭگىردىڭ باستىعى بالقى ەتىپ, قاسىنا ماحامبەتتىڭ تۋعانى بەك­ماعام­بەتتى ەرتىپ, شىمان تورەنى ەلشىلىككە جىبە­رەتىن, ويلانۋعا ون كۇن مۇرسات سۇراي­تىن كەزى بار عوي. يساتاي اتى­نان سويلەيتىن ماحامبەتتىڭ «ءاي, ماحامبەت, جولداسىم» دەگەن ولەڭىندەگى: كوك بەدەۋدى باۋىرلاپ, شابامىن دەپ سەن تۇردىڭ. يساتاي باسشى ءبىلسىن دەپ, اۋىر اسكەر قول تۇردى, – دەيتىن كۇنى. الايدا, يساتاي باتىر ءبىتىم­گە كەلگەندەردىڭ ايتقانىنا, حاننىڭ ۋادە­سى­نە يلانىپ, دەگەنىنە كونىپ قالادى, اڭ­قاۋ­لىققا سالىنادى. وعان ماحامبەت ءوز ءۋاجىن ايتىپ, الداپ جۇرگەندىكتەرىن دالەلدەپ, قارسىلىق بىلدىرسە دە, يساتايدى كوندىرۋگە قانشا تىرىسسا دا ونى العان بەتىنەن قايتارا المايدى. داستاندا سول قىسىلتاياڭ مەزگىلدەگى ماحامبەتتىڭ ۇستا­عان باعىتىن ىعىلمان اقىن: حان ەلشىسى كەلگەندە, ماحامبەت ايتتى باتىرعا: «وسىنىڭ ءبارىن ءولتىرىپ, كالدەسىن, – دەدى, – قيالىق. وسىلار ءبىزدى الداپ ءجۇر, ەندىگى ءتىلدى تيالىق. بەكماعامبەت تۋعانىم, ولتىرەم دەسەڭ ماعان حوش, جۇرمەڭىز مەنەن ۇيالىپ… …تۋعانىم دەپ سەنبەيمىن, حاننىڭ ءىسىن قولداپ ءجۇر. ءتىلىمدى باتىر الماساڭ, باستىعى بالقى قان قىلىپ, اق قۇربانداي شالماساڭ, حان ورىسقا بىرىكسە, ماقساتى جاۋدىڭ بولعان ءبىل», – دەپ تولعايدى. وكىنىشكە وراي, ماحام­بەتتىڭ بەرگەن اقىلى يساتاي تاراپىنان جەردە قالدىرىلىپ, ارتىنىڭ قالاي ءساتسىز­دىكپەن بىتكەنى بارشا جۇرتقا ايان. بۇل – ماحامبەتتىڭ اقىلگويلىگىن بايقاتاتىن جايتتاردىڭ ءبىر پاراسى. تاريحشى-عالىم يساتاي كەنجاليەۆ ءوزىنىڭ «يساتاي-ماحامبەت» اتتى كىتابىندا ورىس عالىمى, جازۋشى, ساياحاتشى ەگور كوۆالەۆسكيدىڭ «قۇرلىقتار مەن تەڭىزدەردى كەزۋشى» دەگەن كىتابىنان ءۇزىندى كەلتىرىپتى. وندا ە.كوۆالەۆسكي ماحامبەت تۋرالى: «ءبىز بورسىق قۇمىنداعى اۋىلداردا بولعان كەزىمىزدە ءوز حالقىنىڭ ىشىندە-اق تاماشا قىرعىزدى (قازاقتى – ي.ك.) كەزدەستىردىك», دەي كەلىپ, ول «از ۋاقىتتىڭ ىشىندە-اق ءوزىنىڭ اقىلدىلىعىن دا, شەشەندىگىن دە تانىتتى» («سترانستۆوۆاتەل پو سۋشام ي موريام», سپب, 1843 گ. 1-يا كنيگا, ستر.-81) دەپ ءارى قاراي جالعاستىرعان. وسىلايشا تالاي مىقتىلاردى مويىنداتقان ماحام­بەت وتەمىس ۇلىن ءوز داستانىندا اقىن ىعىلمان شورەك ۇلى دا ءوز مانىندە, وزىندىك ورنەكتەرىمەن كورسەتەدى. ول جەڭىلىس تاپقانداردىڭ قاتارىندا جايىقتىڭ شىعىس جاق بەتىنە ءبىر قاشقىنشىعا ءجۇز قۋعىنشى كەلىپ, ىعىسىپ ءوتىپ بارا جاتقان جولىنىڭ وزىندە دە قايمىقپاي, جول­داستارىنا قايرات, جىگەر بەرىپ ءسوي­لەيتىن ارۋاقتى اقىن, جابىققاندارعا رۋح, دەم بەرۋشى. ىعىلمان ءوز كەيىپكەرى ماحام­بەتتىڭ سول قاسيەتىن باسقا ءبىر اقىن تولەگەن­مەن سالىستىرا جىرلاپ, ۇتىرلى جول تاپقان. جايىق ەدى تولەگەن اڭگىمە توپتا قوزعاعان. شەشەندىككە كەلگەندە التى الاشتىڭ بالاسى الدىنا ءتۇسىپ وزباعان. اللا دەپ اۋىز اشقاندا, تاسىعان سۋداي جىلىستاپ, ءبىر سوزدەن ءبىر ءسوز قوزداعان. وزدەرىڭىز اڭعارعانداي, تولەگەن التى الاشتىڭ بالاسى الدىنا تۇسپەگەن جۇيرىك­تىڭ ءوزى. ونىسىن مويىنداپ وتىر, بۇكپەسىز بايانداپ, دارىپتەپ وتىر. سويتسە دە, ول ماحامبەتتەي بولا المايدى. ويتكەنى, تولەگەن باسقا قيىندىق تۇسكەن شاقتا: قاماۋدا قالعان ەلدى ايتىپ, ۇيرەنگەن جاستان جەردى ايتىپ, بوتالى نارداي بوزداعان. ماحامبەت باتىر سەكىلدى قايرات بەرىپ ءسوز ايتپاي, قايعى دا سالىپ سويلەدى, قالدى دەپ نەمىز توزباعان؟! – دەيتىن سارىۋايىمشىل, بوركەمىك اقىن. وعان كەرىسىنشە, ماحامبەت ءوزى ايتقانداي, ءتۇن قاتىپ ءجۇرىپ, ءتۇس قاشقان كۇندەردە دە ەڭسەسىن تومەندەتپەي, مويى­ماي سەرىك­تەرى­نىڭ جىرمەن كوڭىلىن كوتەرىپ, ولارعا سەرپىن بەرۋشى. ءتۇن ورتاسى بولعانشا تاماقتانىپ جايلاندى. تاماقتانىپ بولعانسىن ءسوز مەرەكە جاساتىپ, كوڭىلدىڭ دەرتىن بوساتىپ, ءبىر-ەكى ساعات اينالدى. ماحامبەت سىندى باتىردىڭ قايراپ ايتقان سوزىنەن جابىققان ەرلەر پايدا الدى, – دەۋى ورىس تاريحشىسى الەكساندر ريازانوۆ­تىڭ «يساتاي تاي­مانوۆ كوتەرىلىسى» دەگەن كىتابىنداعى: «…ماحامبەت وتەمىسوۆ جالىندى ۇگىتى­مەن بۇقارا اراسىندا جاڭادان ورشىگەن ۇشقىندى تەز-اق ۇرلەپ جىبەردى» («قازاق­ستان» باسپاسى, الماتى, 1996 ج., 146-بەت­تە) دەگەن پىكىرىمەن ۇندەس كەلەدى. ءسويتىپ, جەتى جىل حانمەن داۋلاسىپ, ەكى جىلداي جاۋلاسىپ, – جۇرگەن ەرەن ەر, ايبارلى اقىن, كوشەلى كۇيشى ماحامبەت وتەمىس ۇلى قايدا جۇرسە دە قارانىڭ قامىن ويلاپ, جوعىن جوقتا­دى, بو­دان­دىققا بۇعاۋ تاستاتپادى, تەڭسىز­دىك­كە مو­يىن­سۇنبادى, داستاندا ءتۇيىن جاسالعانداي: ەرىكسىز نارسە المادى, ەلگە زيان سالمادى. ءوزىنىڭ پاتشانى تىتىركەندىرىپ, حاندى قالتىراتقان, قازاقتىڭ قالىڭ بۇقاراسىن ازاتتىق جولعا شاقىرعان قاھارلى, قايسار جىرلارىمەن ەلدى سوڭىنا ەرتتى. ەگەر ماحامبەتتىڭ كۇيشىلىك ونەرىن, سازگەرلىك قابىلەتىن ءوز كەزىندە بىلگەن بولسا, ىعىلمان اقىن ءوز داستانىنا تاعى دا تىڭ شۋماقتار قوسارى ءسوزسىز ەدى. كورنەكتى عالىم, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى قابيبوللا سىديىقوۆتىڭ سوزىمەن ايت­قاندا: «…قازاقستاننىڭ باتىس ايما­عىندا ەرلىك جىرلارىن دامىتا جىرلايتىن, ءوز جانىنان باتىرلىق داستاندار تولعايتىن ادەبي ورتانىڭ كورنەكتى وكىلى» ىعىلمان شورە­ك ۇلى ءوزىنىڭ تاريحي داستانىندا ما­حام­بەتتەي ۇلى تۇلعانىڭ پوەتيكالىق بەي­نەسىن تۇڭعىش جاساۋشى, ول جونىندە وزىنەن كەيىنگى تولقىنعا ءىزاشار بولعان اقىن. بەرتىن كەلە ماحامبەت جايلى ولەڭ­مەن دە, قارا سوزبەن دە جازىپ, قاداۋ-قاداۋ شىعارمالار تۋىن­داتۋشىلار كوبەيىپ كەلەدى. بىراق ىعىل­مان اقىن سولاردىڭ ءبارىنىڭ كوش باس­تاۋشىسى, ءبىر-بىرىنەن ايىرىپ, ءبولىپ قاراۋ­عا بولمايتىن قوس باتىر يساتاي مەن ما­حام­بەت تۋرالى اڭگى­مە­لەردى ۋىز شا­عىن­دا جىرلاۋشى. وسى اقي­قات قاشان دا ۇمى­تىلماعانى ابزال. تولەگەن جاڭاباي ۇلى, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. اتىراۋ.