– دەيدى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ومىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ايرىقشا ورىن الاتىنى بارشاعا بەلگىلى. ونىڭ دامۋ دەڭگەيى ەلدىڭ, اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىك تۇرعىسىنداعى قاۋىپسىزدىگىن انىقتايدى. ال, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اگرارلىق عىلىمسىز العا باسپايتىنى بۇگىنگى كۇنى اقيقاتقا اينالىپ وتىر.
وسى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە وي ءبولىسۋ ماقساتىمەن ءبىز ءبۇگىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور اقىلبەك كۇرىشباەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى, ءوزىڭىز بىلەسىز, قازىرگى كۇنى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ – ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى قيىندىقتى شەشۋدە قانداي ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە يەك ارتۋعا بولادى؟
– قازىرگى كەزدە ۇكىمەت تاراپىنان جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان بۇل ءماسەلە بويىنشا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. بىراق, حالىقارالىق تاجىريبەگە كوز سالساق, دامىعان ەلدەردە بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا 0,2-0,7 پايىز بولدى. بۇل كورسەتكىش ءبىر جاعىنان سول ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتتىلىعىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان, بۇل مەملەكەتتەردە تاۋارلاردى ءتيىمدى وتكىزۋ جۇيەسىنىڭ جاقسى دامىعاندىعىن بىلدىرەدى. وسى ورايدا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج قالاسىنىڭ جانىندا «رانجيس» اتتى ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قۇرىلعان ۇلكەن لوگيستيكالىق ساۋدا ورتالىعى بار. سول ورتالىق فەرمەرلەرگە قاشان جانە قانداي باعامەن كوكونىس, جەمىس-جيدەك اكەلۋ تۋرالى حابار بەرىپ وتىرادى. ەۋروپا, فرانتسيا فەرمەرلەرى وزدەرى وندىرگەن جەمىس-جيدەك, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ەشقانداي دەلدالسىز ءوز باعاسىمەن تىكەلەي سول ورتالىققا جەتكىزەدى. سوسىن ورتالىق ونىمدەردى ۇساق بولىكتەرگە ءبولىپ مەيرامحانالارعا, دۇكەندەرگە, ساۋدا نۇكتەلەرىنە جىبەرەدى. ءسويتىپ, وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا ءپاريجدىڭ جانە پاريج ماڭىنداعى قالالاردىڭ 4 ميلليون حالقى ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جاقىندا ەلباسىمىز وڭتۇستىك قازاقستاندا جانە باسقا دا وبلىستاردا وسىنداي تەرمينالدار اشۋ كەرەكتىگى جونىندە تاپسىرما بەردى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, وڭتۇستىك وبلىستاردان استاناعا كەلەتىن قيار, قىزاناق سەكىلدى كوكونىستەردىڭ باعاسى تۇتىنۋشىلارعا جەتكەنشە 3-5 ەسە وسەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن, مەنىڭ ويىمشا, ءبىز دە پاريجدەگى سياقتى تەرمينالدار, لوگيستيكالىق ورتالىقتار اشۋىمىز كەرەك. ياعني, ارادا دەلدالدار بولمايدى...
ال بىزدە قالاي؟ بىزدە مۇلدە باسقاشا. تاۋار باعاسىنىڭ قىزىعىن جەمىس-جيدەكتى ماڭداي تەرىمەن وسىرگەن فەرمەرلەر ەمەس, ورتاداعى الىپساتارلار كورىپ وتىر. ءتىپتى, ولار تاۋار ءوندىرۋشىلەردى نارىققا دا كىرگىزبەيدى. بىزدە بۇل قازىر قالىپتاسقان قازىمىر جۇيەگە اينالدى. مىنە, وسى كەلەڭسىزدىكتى جاتپاي-تۇرماي جويۋىمىز كەرەك.
– اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ سالا قاناتى قايتسە جازىلادى؟
– مەنىڭ ويىمشا, ءدال قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەڭ كەرەگى – ينۆەستيتسيا. مىسالى, كانادا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا جىل سايىن 12 ملرد. اقش دوللارىنىڭ ينۆەستيتسياسىن قۇيادى. ءبىزدىڭ ەلدە ول بىلتىر 600 ميلليون دوللاردان ءسال عانا استى, ياعني, كولەمى – 20 ەسە تومەن. بيزنەس ءوز اقشاسىن اكەلۋ ءۇشىن سالانىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزۋ كەرەك. مىسالى, اۆستراليانىڭ استىقتى ايماقتارىندا جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى بىزگە قاراعاندا ەكى ەسە از, بىراق بيداي ءونىمى – ەكى ەسە جوعارى. نەگە؟ ءويتكەنى, ولاردا قۋاڭشىلىققا بەيىمدەلگەن سورتتار شىعارىلادى. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرگىم كەلەدى. ايتالىق, ءبىر سيىر كانادادا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10 مىڭ ليتر ءسۇت بەرسە, بىزدە ءارى كەتكەندە 2900 ليتردەن اسپايدى. بۇل دا عىلىمنىڭ دامۋىنا بايلانىستى. مەملەكەتكە قازىر جاڭا تاسىلدەردى بىلەتىن, جاڭا فورماتسياداعى گەنەتيكتەر, مولەكۋلالىق بيولوگيانى مەڭگەرگەن ماماندار كەرەك. ال ءبىزدە مۇنداي ماماندار جەتىسپەيدى.
ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ىرگەتاسى سانالاتىن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ. وكىنىشكە قاراي, قازىر اگرارلىق عىلىم دەڭگەيى – وتە تومەن. سوندىقتان, بۇل عىلىمدى دامىتپايىنشا كوسەگەمىز كوگەرمەيدى. يننوۆاتسيانى بىلەتىن, يننوۆاتسيانى وندىرىسكە ەندىرە الاتىن كاسىبي ماماندار دايارلاۋىمىز كەرەك.
قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ مىنا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سەلەكتسيونەر-عالىمدارى سورتتى باياعى ەسكى, 1936 جىلى شىققان «بۋدانداستىرۋ» ءتاسىلى ارقىلى جاسايدى. سورتتار ءالى كوز ءمولشەرىمەن سارالانادى. ال, شەتەلدە ماماندار سورتتى گەنەتيكالىق دەڭگەيدە شىعارادى.
شەتەلدىك عالىمدار قازاقستانعا كەلىپ, ءوندىرىسىمىزدى ساراپتاپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تانىسىپ, مىنانداي كەڭەس ايتتى: سىزدەر رەفورمانى كوپ جاسايسىزدار جانە تەك قانا باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتۋگە تىرىساسىزدار. بۇل دۇرىس ەمەس. ودان دا عالىمدارعا ءتيىستى ءناتيجە شىعارۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك, ياعني عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋلارىڭىز كەرەك, دەدى. جانى بار ءسوز. سوندىقتان, شەتەلدىك عالىمدارمەن جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ ءتاجىريبەسىن ۇيرەنەتىن كەز كەلدى.
وسىعان وراي ءبىز اقش, ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ دامىعان اگرارلىق عىلىم-ءبىلىم وردالارىن زەرتتەدىك. اگرارلىق-يننوۆاتسيالىق عىلىمدا دۇنيەجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الاتىن, الەم مويىنداعان ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتى تاپتىق. ول – اقش-تىڭ دەۆيس قالاسىنداعى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى. كەزىندە كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى ءچيليدىڭ, مالايزيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسۋىنە ۇلكەن كومەك كورسەتتى. قازىر ۆەتنام مەن قىتاي ەلدەرىنە كومەكتەسۋ ۇستىندە.
ءبىز وسىدان ەكى جارىم جىل بۇرىن كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنە ۇسىنىس جاسادىق. ولار ءبىزدىڭ تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان جاس دەموكراتيالىق مەملەكەتىمىزدى كورىپ, ەلباسىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى ءجانە سىرتقى ساياساتىنا وڭ باعا بەرىپ, كومەك قولىن سوزۋعا ءوز كەلىسىمىن بەردى. اقش-قا ءوزىم بارىپ, كەلىسىمشارتقا قول قويدىم. امەريكالىق ءارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باعدارلاماسىن ازىرلەدىك. ءسويتىپ, ولاردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن, ۇزدىك ءبىلىم جۇيەسىن وزىمىزگە ەنگىزەمىز دەپ وتىرمىز.
– ولاي بولسا, ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوسپاق؟ وقۋ ورنى وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر؟
– ءبىز ەندىگى جەردە كادرلاردى جاڭا تاسىلمەن دايارلاۋىمىز كەرەك. يننوۆاتسيانى بىلەتىن, ءوندىرىسكە يننوۆاتسيانى ەنگىزە الاتىن جاڭا تولقىن, جاڭاشا ويلاي بىلەتىن ماماندار قاجەت. سوعان بايلانىستى ءبىز قازىر عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋعا كىرىستىك. حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس وقۋ ورنىنىڭ ماگيسترلىك باعدارلاماسىن قايتا جاسادىق. ۋنيۆەرسيتەتتە كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ ءىسى جاقسى جولعا قويىلدى, ياعني, جاستارىمىز قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. ايتالىق, 2012-2013 وقۋ جىلىندا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋراعا ارنالعان 8 وقىتۋ باعدارلاماسىندا بار بولعانى 153 ادام وقىسا, 2015-2016 وقۋ جىلىنا ول 48 وقىتۋ باعدارلاماسىنا دەيىن ءوسىپ, كوپتىلدى باعدارلاما بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر سانى 974 ادامعا جەتتى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە 164 ماماندىق كوپتىلدى وقۋ باعدارلاماسىنا كوشتى. 2012 جىلدان بەرى ارنايى باعدارلاما اياسىندا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە 105 شەتەل عالىمى كەلىپ, ءدارىس وقىدى. ال وقىتۋشى-پروفەسسورلارىمىز اقش, سينگاپۋر, مالايزيا, ۆەنگريا ەلدەرىنەن كەلگەن فيلولوگ مامانداردان جىل سايىن اعىلشىن تىلىنەن ءدارىس الۋدا.
تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىعىمىز – بۇرىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە تاجىريبەدەن ءوتۋ مەرزىمى ءۇش-اق اي بولاتىن. ءۇش ايدىڭ ىشىندە بولاشاق اگرونوم نەمەسە مال دارىگەرى نە ۇيرەنەدى؟ ولار اگرارلىق ۇدەرىستەردىڭ ءبارىن ءوز كوزىمەن كورۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سوعان بايلانىستى قازىر تاجىريبە مەرزىمىن 7-8 ايعا دەيىن ۇزارتتىق. دامىعان ەلدەردە سولاي. ءبىز دە سول ءداستۇردى قابىلدادىق. 82 ماماندىق بويىنشا دۋالدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اۋىستىق. بۇل – ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ەنەرگەتيكا, اۋىلشارۋاشىلىق, تەحنيكالىق, ساۋلەت ونەرى, ەكونوميكالىق, ت.ب. ماماندىقتار بويىنشا تەك اۋديتوريادا ەمەس, ءوندىرىس ورىندارىنا بارىپ تا ساباق الادى دەگەن ءسوز. وقىتۋشىلارىمىزدى دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەردىك. ولار جاڭا تاسىلدەردى, جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ۇيرەنىپ كەلگەن سوڭ, ونى وزىمىزگە ەنگىزەدى. سوڭعى 3 جىل ىشىندە 60 وقىتۋشىمىز «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە بارىپ ءبىلىم الىپ كەلدى. ولار – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بولاشاعى. ەگەر وسى جارقىن جولدان اينىماساق, بۇيىرسا, 5 جىل ىشىندە جاقسى ماماندار دايارلاپ شىعاتىن مۇمكىندىگىمىز بولادى.
ەلباسى ارقاشان: «ۆەلوسيپەد ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق, شەتەلدە ونىڭ ءبارى جاسالعان. تەك سونى بىزگە اكەلىپ, بەيىمدەۋ كەرەك», دەيدى. جوعارىدا ايتقانداي, ءبىز ءوزىمىزدىڭ العاشقى سەرىكتەسىمىز – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ماڭدايالدى, الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءارى قاراي دا تىعىز قارىم-قاتىناستا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز.
– ءوزىڭىز قالاي ويلايسىز, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ, ەكونوميكامىزعا ەنگىزۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت قاجەت؟ جاستاردى شەتەلگە جىبەرگەندى قاشان قويامىز؟ سول وزىق تەحنولوگيالار مەن ءبىلىمدى ءوزىمىزگە قاشان ەنگىزىپ, قاشان قولدانامىز؟
– شەتەلدىك ارىپتەس-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, چيلي, سينگاپۋر, مالايزيا ەلدەرى كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا تىم كەنجەلەپ, بىزدەن دە كەيىن قالعان مەملەكەتتەر بولىپتى. سول ەلدەردىڭ قازىر قانداي دەڭگەيگە جەتكەنىن بارلىعىمىز بىلەمىز. وسى مەملەكەتتەرگە, مىنا قىتايعا دا سول دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى كومەكتەسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرىسقان. ولاردىڭ قازىر قانداي ماماندار شىعارىپ وتىرعانى بارشاعا ايان. سوندىقتان, بۇل جۇمىستى باستاۋىمىز قاجەت. ەندى تەك وسىعان ءتيىستى قاراجات قاراستىرىپ, كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ەگەر وسى باعىتپەن جۇرسەك, ونىڭ تابىستى بولارىنا ەشقانداي كۇمانىمىز جوق, بولاشاقتا ءبىز دە وسى دەڭگەيگە جەتەمىز.
– ايتقانىڭىز كەلسىن. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
– دەيدى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ومىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ايرىقشا ورىن الاتىنى بارشاعا بەلگىلى. ونىڭ دامۋ دەڭگەيى ەلدىڭ, اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىك تۇرعىسىنداعى قاۋىپسىزدىگىن انىقتايدى. ال, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اگرارلىق عىلىمسىز العا باسپايتىنى بۇگىنگى كۇنى اقيقاتقا اينالىپ وتىر.
وسى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە وي ءبولىسۋ ماقساتىمەن ءبىز ءبۇگىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور اقىلبەك كۇرىشباەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى, ءوزىڭىز بىلەسىز, قازىرگى كۇنى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ – ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى قيىندىقتى شەشۋدە قانداي ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە يەك ارتۋعا بولادى؟
– قازىرگى كەزدە ۇكىمەت تاراپىنان جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان بۇل ءماسەلە بويىنشا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. بىراق, حالىقارالىق تاجىريبەگە كوز سالساق, دامىعان ەلدەردە بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا 0,2-0,7 پايىز بولدى. بۇل كورسەتكىش ءبىر جاعىنان سول ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتتىلىعىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان, بۇل مەملەكەتتەردە تاۋارلاردى ءتيىمدى وتكىزۋ جۇيەسىنىڭ جاقسى دامىعاندىعىن بىلدىرەدى. وسى ورايدا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج قالاسىنىڭ جانىندا «رانجيس» اتتى ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قۇرىلعان ۇلكەن لوگيستيكالىق ساۋدا ورتالىعى بار. سول ورتالىق فەرمەرلەرگە قاشان جانە قانداي باعامەن كوكونىس, جەمىس-جيدەك اكەلۋ تۋرالى حابار بەرىپ وتىرادى. ەۋروپا, فرانتسيا فەرمەرلەرى وزدەرى وندىرگەن جەمىس-جيدەك, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ەشقانداي دەلدالسىز ءوز باعاسىمەن تىكەلەي سول ورتالىققا جەتكىزەدى. سوسىن ورتالىق ونىمدەردى ۇساق بولىكتەرگە ءبولىپ مەيرامحانالارعا, دۇكەندەرگە, ساۋدا نۇكتەلەرىنە جىبەرەدى. ءسويتىپ, وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا ءپاريجدىڭ جانە پاريج ماڭىنداعى قالالاردىڭ 4 ميلليون حالقى ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جاقىندا ەلباسىمىز وڭتۇستىك قازاقستاندا جانە باسقا دا وبلىستاردا وسىنداي تەرمينالدار اشۋ كەرەكتىگى جونىندە تاپسىرما بەردى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, وڭتۇستىك وبلىستاردان استاناعا كەلەتىن قيار, قىزاناق سەكىلدى كوكونىستەردىڭ باعاسى تۇتىنۋشىلارعا جەتكەنشە 3-5 ەسە وسەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن, مەنىڭ ويىمشا, ءبىز دە پاريجدەگى سياقتى تەرمينالدار, لوگيستيكالىق ورتالىقتار اشۋىمىز كەرەك. ياعني, ارادا دەلدالدار بولمايدى...
ال بىزدە قالاي؟ بىزدە مۇلدە باسقاشا. تاۋار باعاسىنىڭ قىزىعىن جەمىس-جيدەكتى ماڭداي تەرىمەن وسىرگەن فەرمەرلەر ەمەس, ورتاداعى الىپساتارلار كورىپ وتىر. ءتىپتى, ولار تاۋار ءوندىرۋشىلەردى نارىققا دا كىرگىزبەيدى. بىزدە بۇل قازىر قالىپتاسقان قازىمىر جۇيەگە اينالدى. مىنە, وسى كەلەڭسىزدىكتى جاتپاي-تۇرماي جويۋىمىز كەرەك.
– اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ سالا قاناتى قايتسە جازىلادى؟
– مەنىڭ ويىمشا, ءدال قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەڭ كەرەگى – ينۆەستيتسيا. مىسالى, كانادا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا جىل سايىن 12 ملرد. اقش دوللارىنىڭ ينۆەستيتسياسىن قۇيادى. ءبىزدىڭ ەلدە ول بىلتىر 600 ميلليون دوللاردان ءسال عانا استى, ياعني, كولەمى – 20 ەسە تومەن. بيزنەس ءوز اقشاسىن اكەلۋ ءۇشىن سالانىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزۋ كەرەك. مىسالى, اۆستراليانىڭ استىقتى ايماقتارىندا جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى بىزگە قاراعاندا ەكى ەسە از, بىراق بيداي ءونىمى – ەكى ەسە جوعارى. نەگە؟ ءويتكەنى, ولاردا قۋاڭشىلىققا بەيىمدەلگەن سورتتار شىعارىلادى. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرگىم كەلەدى. ايتالىق, ءبىر سيىر كانادادا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10 مىڭ ليتر ءسۇت بەرسە, بىزدە ءارى كەتكەندە 2900 ليتردەن اسپايدى. بۇل دا عىلىمنىڭ دامۋىنا بايلانىستى. مەملەكەتكە قازىر جاڭا تاسىلدەردى بىلەتىن, جاڭا فورماتسياداعى گەنەتيكتەر, مولەكۋلالىق بيولوگيانى مەڭگەرگەن ماماندار كەرەك. ال ءبىزدە مۇنداي ماماندار جەتىسپەيدى.
ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ىرگەتاسى سانالاتىن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ. وكىنىشكە قاراي, قازىر اگرارلىق عىلىم دەڭگەيى – وتە تومەن. سوندىقتان, بۇل عىلىمدى دامىتپايىنشا كوسەگەمىز كوگەرمەيدى. يننوۆاتسيانى بىلەتىن, يننوۆاتسيانى وندىرىسكە ەندىرە الاتىن كاسىبي ماماندار دايارلاۋىمىز كەرەك.
قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ مىنا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سەلەكتسيونەر-عالىمدارى سورتتى باياعى ەسكى, 1936 جىلى شىققان «بۋدانداستىرۋ» ءتاسىلى ارقىلى جاسايدى. سورتتار ءالى كوز ءمولشەرىمەن سارالانادى. ال, شەتەلدە ماماندار سورتتى گەنەتيكالىق دەڭگەيدە شىعارادى.
شەتەلدىك عالىمدار قازاقستانعا كەلىپ, ءوندىرىسىمىزدى ساراپتاپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تانىسىپ, مىنانداي كەڭەس ايتتى: سىزدەر رەفورمانى كوپ جاسايسىزدار جانە تەك قانا باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتۋگە تىرىساسىزدار. بۇل دۇرىس ەمەس. ودان دا عالىمدارعا ءتيىستى ءناتيجە شىعارۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك, ياعني عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋلارىڭىز كەرەك, دەدى. جانى بار ءسوز. سوندىقتان, شەتەلدىك عالىمدارمەن جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ ءتاجىريبەسىن ۇيرەنەتىن كەز كەلدى.
وسىعان وراي ءبىز اقش, ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ دامىعان اگرارلىق عىلىم-ءبىلىم وردالارىن زەرتتەدىك. اگرارلىق-يننوۆاتسيالىق عىلىمدا دۇنيەجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الاتىن, الەم مويىنداعان ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتى تاپتىق. ول – اقش-تىڭ دەۆيس قالاسىنداعى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى. كەزىندە كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى ءچيليدىڭ, مالايزيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسۋىنە ۇلكەن كومەك كورسەتتى. قازىر ۆەتنام مەن قىتاي ەلدەرىنە كومەكتەسۋ ۇستىندە.
ءبىز وسىدان ەكى جارىم جىل بۇرىن كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنە ۇسىنىس جاسادىق. ولار ءبىزدىڭ تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان جاس دەموكراتيالىق مەملەكەتىمىزدى كورىپ, ەلباسىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى ءجانە سىرتقى ساياساتىنا وڭ باعا بەرىپ, كومەك قولىن سوزۋعا ءوز كەلىسىمىن بەردى. اقش-قا ءوزىم بارىپ, كەلىسىمشارتقا قول قويدىم. امەريكالىق ءارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باعدارلاماسىن ازىرلەدىك. ءسويتىپ, ولاردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن, ۇزدىك ءبىلىم جۇيەسىن وزىمىزگە ەنگىزەمىز دەپ وتىرمىز.
– ولاي بولسا, ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوسپاق؟ وقۋ ورنى وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر؟
– ءبىز ەندىگى جەردە كادرلاردى جاڭا تاسىلمەن دايارلاۋىمىز كەرەك. يننوۆاتسيانى بىلەتىن, ءوندىرىسكە يننوۆاتسيانى ەنگىزە الاتىن جاڭا تولقىن, جاڭاشا ويلاي بىلەتىن ماماندار قاجەت. سوعان بايلانىستى ءبىز قازىر عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋعا كىرىستىك. حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس وقۋ ورنىنىڭ ماگيسترلىك باعدارلاماسىن قايتا جاسادىق. ۋنيۆەرسيتەتتە كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ ءىسى جاقسى جولعا قويىلدى, ياعني, جاستارىمىز قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. ايتالىق, 2012-2013 وقۋ جىلىندا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋراعا ارنالعان 8 وقىتۋ باعدارلاماسىندا بار بولعانى 153 ادام وقىسا, 2015-2016 وقۋ جىلىنا ول 48 وقىتۋ باعدارلاماسىنا دەيىن ءوسىپ, كوپتىلدى باعدارلاما بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر سانى 974 ادامعا جەتتى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە 164 ماماندىق كوپتىلدى وقۋ باعدارلاماسىنا كوشتى. 2012 جىلدان بەرى ارنايى باعدارلاما اياسىندا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە 105 شەتەل عالىمى كەلىپ, ءدارىس وقىدى. ال وقىتۋشى-پروفەسسورلارىمىز اقش, سينگاپۋر, مالايزيا, ۆەنگريا ەلدەرىنەن كەلگەن فيلولوگ مامانداردان جىل سايىن اعىلشىن تىلىنەن ءدارىس الۋدا.
تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىعىمىز – بۇرىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە تاجىريبەدەن ءوتۋ مەرزىمى ءۇش-اق اي بولاتىن. ءۇش ايدىڭ ىشىندە بولاشاق اگرونوم نەمەسە مال دارىگەرى نە ۇيرەنەدى؟ ولار اگرارلىق ۇدەرىستەردىڭ ءبارىن ءوز كوزىمەن كورۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سوعان بايلانىستى قازىر تاجىريبە مەرزىمىن 7-8 ايعا دەيىن ۇزارتتىق. دامىعان ەلدەردە سولاي. ءبىز دە سول ءداستۇردى قابىلدادىق. 82 ماماندىق بويىنشا دۋالدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اۋىستىق. بۇل – ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ەنەرگەتيكا, اۋىلشارۋاشىلىق, تەحنيكالىق, ساۋلەت ونەرى, ەكونوميكالىق, ت.ب. ماماندىقتار بويىنشا تەك اۋديتوريادا ەمەس, ءوندىرىس ورىندارىنا بارىپ تا ساباق الادى دەگەن ءسوز. وقىتۋشىلارىمىزدى دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەردىك. ولار جاڭا تاسىلدەردى, جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ۇيرەنىپ كەلگەن سوڭ, ونى وزىمىزگە ەنگىزەدى. سوڭعى 3 جىل ىشىندە 60 وقىتۋشىمىز «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە بارىپ ءبىلىم الىپ كەلدى. ولار – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بولاشاعى. ەگەر وسى جارقىن جولدان اينىماساق, بۇيىرسا, 5 جىل ىشىندە جاقسى ماماندار دايارلاپ شىعاتىن مۇمكىندىگىمىز بولادى.
ەلباسى ارقاشان: «ۆەلوسيپەد ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق, شەتەلدە ونىڭ ءبارى جاسالعان. تەك سونى بىزگە اكەلىپ, بەيىمدەۋ كەرەك», دەيدى. جوعارىدا ايتقانداي, ءبىز ءوزىمىزدىڭ العاشقى سەرىكتەسىمىز – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ماڭدايالدى, الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءارى قاراي دا تىعىز قارىم-قاتىناستا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز.
– ءوزىڭىز قالاي ويلايسىز, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ, ەكونوميكامىزعا ەنگىزۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت قاجەت؟ جاستاردى شەتەلگە جىبەرگەندى قاشان قويامىز؟ سول وزىق تەحنولوگيالار مەن ءبىلىمدى ءوزىمىزگە قاشان ەنگىزىپ, قاشان قولدانامىز؟
– شەتەلدىك ارىپتەس-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, چيلي, سينگاپۋر, مالايزيا ەلدەرى كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا تىم كەنجەلەپ, بىزدەن دە كەيىن قالعان مەملەكەتتەر بولىپتى. سول ەلدەردىڭ قازىر قانداي دەڭگەيگە جەتكەنىن بارلىعىمىز بىلەمىز. وسى مەملەكەتتەرگە, مىنا قىتايعا دا سول دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى كومەكتەسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرىسقان. ولاردىڭ قازىر قانداي ماماندار شىعارىپ وتىرعانى بارشاعا ايان. سوندىقتان, بۇل جۇمىستى باستاۋىمىز قاجەت. ەندى تەك وسىعان ءتيىستى قاراجات قاراستىرىپ, كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ەگەر وسى باعىتپەن جۇرسەك, ونىڭ تابىستى بولارىنا ەشقانداي كۇمانىمىز جوق, بولاشاقتا ءبىز دە وسى دەڭگەيگە جەتەمىز.
– ايتقانىڭىز كەلسىن. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
كەنشىلەرگە بەرىلەتىن وتەماقى قالاي وزگەرەدى؟
قوعام • كەشە
