بۇگىن كەلىسىم بەرەدى دە ەرتەسىنە اينىپ شىعا كەلەدى: ء«ابدىلدانىڭ العىسوز جازۋىنا قارسىمىن», دەپ تەلەفون سوعادى. بىلگەندەردىڭ ايتۋىنشا, حيزمەت ابدۋللين اراعا ءجۇرىپ, تەرىس پىكىر تاراتىپ, جەڭگەمىزدى نىلدەي بۇزىپ, ازعىرىپ, ابدەن تيتىعىمىزعا جەتتى. زىليحا جەڭگەمىزدىڭ ۇيىنە ءۇش رەت باردىم. سوڭعى رەت بارعانىمدا: – الدىڭىزدان ءۇش رەت ءوتتىم. ماعجان حالىقتىڭ ادامى. ءوزىڭىز ءبىلىڭىز! كىتاپ ۇكىمەتتىڭ قارجىسىنا شىعىپ جاتىر. كەلىسسەڭىز دە, كەلىسپەسەڭىز دە, العىسوزدى كىمگە جازدىرۋدى ورتالىق كوميتەت ءوزى شەشەدى, العىسوزدى ابدىلداعا جازدىرامىز, – دەدىم. زىليحا جەڭگەي امالسىز كوندى. ەرتەسىنە ءابدىلدا اعامىزدىڭ ۇيىنە باردىم. بولعان وقيعانى تۇگەل جايىپ سالدىم. ول كىسى تاياعىن الدىنا ۇستاپ, قوس قولىن تىرەي ءۇڭىلىپ, ۇزاق ويلانىپ وتىرىپ قالدى. ءبىرازداسىن: – ءبارىمىز دە ول كەزەڭدە ۋاقىتتىڭ ق ۇلى بولدىق قوي. بيلىكتىڭ ايتقانىنان شىعا المادىق. باسشىلاردىڭ باسى قالاي قيسايسا – سولاي بۇرىلدىق. ماعجانعا قارسى سىن ولەڭىن جازعانىم راس. سول كۇنامنەن قاشان ارىلامىن دەپ ءتۇن ۇيقىمدى ءتورت بولەمىن. سول كۇن تۋسا كانى! اقىن الدىنداعى, ار الدىنداعى كۇنامنان ارىلاتىن كۇندى اڭسايمىن, – دەپ تەبىرەنىپ, تولقىپ سويلەدى. ەكى-ءۇش كۇن مەرزىمدە اقىن ءوز ىشىنە ءوزى ءۇڭىلىپ, كۇڭىرەنگەندەي بولىپ وتىرىپ العىسوزدى جازىپ شىقتى. كوپ ۇزاماي ماعجاننىڭ تولىق جيناعى جارىق كوردى. قاراڭىز: «جازۋشى» باسپاسى 1989 جىل, العىسوز سوڭىندا: «1927 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالانعان ماعجان ولەڭى – «توقساننىڭ توبى» وسىعان كەپىل. ول: جۇزدەن توقسان ساداعا, مەن توقسانمەن بىرگەمىن, – دەدى. بۇل ونىڭ سوۆەتتىك قازاق حالقىنا اعىنان جارىلىپ شىنىن ايتقانى, ءوز كۇناسىن مويىنداعانى ەدى. بىراق ءبىز وعان سەنبەدىك. سول كەزدەگى ون سەگىزدەگى بالا, مەن, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى عابباس توعجانوۆتىڭ تاپسىرۋى بويىنشا «توقساننىڭ جىرىن توقساننىڭ ءوز ۇلى جىرلايدى» دەگەن ولەڭمەن جاۋاپ جازدىم. «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە ول دا باسىلىپ شىقتى. بۇل مەنىڭ دە, مەنى تاربيەلەپ سويلەتكەن اعالارىمنىڭ دا تاريح الدىنداعى كەشىرىلمەيتىن كۇناسى ەدى», دەپ اعىنان جارىلادى اقىن. مۇنى نەگە بايانداپ وتىرمىن؟ ءبىزدىڭ قازاق بارىنشا اقكوڭىل, كەڭقولتىق, اقىن مىنەزدى حالىق. ايتسە دە عاسىرلار بويعى بوداندىق ەزگىنىڭ سالدارىنان – زاماننىڭ اعىمىنا, باسشىلاردىڭ قاباعىنا كوپ قاراعىش. زامانا جەلى قالاي سوقسا – كۇنباعىس سەكىلدى سولاي ىعىپ قويا بەرەدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدار اياعىندا ەل باسىنا بوتەن ۇلتتىڭ وكىلى كەلىپ, ىزعارىن توگىپ, توسىن مىنەز تانىتا باستاعاندا دا قازاق سول باياعى جالپاقشەشەي مىنەزىنە باسىپ جەلقايىقتاي تەڭسەلىپ قويا بەردى. نە باسىنا كۇن تۋاتىنىن قايدام, سۇيەككە سىڭگەن ادەت پە, كىم ءبىلسىن, وسى كۇندەرى دە قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءبىرازى جاعا جىرتىسپاسا جۇرە المايتىن, ءبىرىن-ءبىرى تۇرتپەسە تىنىش وتىرا المايتىن دەرتكە شالدىقتى. دوپتاي دوڭگەلەنىپ, تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسكەن, ساياساتتىڭ قۇبانى بولعان, وپىق جەپ, پۇشايمان بولعان اسىل اعالارىمنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ءابدىلدا تاجىباەۆ ەدى. تابيعاتىندا اقىن قازاق حالقىنىڭ قۇت قوينىنان كۇمىس قوڭىراۋ نەبىر بۇلبۇل انشىلەر, اپتالاپ, ايلاپ ايتسا – جاعى تالماعان جەزتاڭداي جىرشى, جىراۋلار تۋعانى ءمالىم. وسى ءبىر اقىنگەرلىك ونەر زامان اسقان سايىن جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ, جاڭاشا قۇلپىرىپ, قىرانداي تۇلەپ, وزگە ءمان-ماعىنا, مازمۇنعا يە بولىپ, الەمدىك جىرعا ءوز ورنەگىن سالدى. سول ماۋەلى جىر باعىنىڭ بەل ورتاسىنان نازىك سىرشىل, ءارى ويشىل ليريك, ءارى تاكاپپار ەپيك, بۇتاعىن كەڭ جايعان بايتەرەك سەكىلدى قازاق اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆتى تانيمىز. ءوز باسىم ابەكەڭنىڭ اقىندىعىن بالا جاسىمنان, وڭگە وزىق ونەرلەرىن بەرىرەكتە, ادەبيەتشى بولعان شاعىمنان بىلەمىن. بەرتىندە ارالاسا كەلە قامقورشى اكەمىزدەي بولعان ءازيز اعانى شار بولاتتاي سىنبايتىن, تاپ اسىلدىڭ وزىندەي توت باسپايتىن ونەر قۇدىرەتىنىڭ وكىلى رەتىندە تانىدىم. ول تولاسسىز اعىپ جاتقان جىر-داريا سەكىلدى زاماننىڭ تالاي ونەر بايگەسىنىڭ الدىن بەرمەگەن جىر ءدۇلد ۇلى. اقىن جاستىقتىڭ سۇلۋ سازدارىن ابدەن ەسەيىپ, مارقايعان شاعىندا دا قىسقا ايتىپ, كوپ اڭعارتاتىن تەرەڭ, ويشىل, شىعىس داستۇرىندەگى دانالىق فيلوسوفيالىق ليريكاعا اسەم ۇشتاستىرىپ جىرلادى. قايتالانبايتىن سازبەن وزىنە ءتان ۇناسىمىن, جاراسىمىن تاپتى.
اقىن شىعارماشىلىعىن تالاي كۇن, تالاي اي, تالاي جىل شام تۇبىندە كوزدىڭ مايىن تاۋىسىپ, تەسىلە, قادالا وتىرىپ زەرتتەسە بولار ەدى. ويتكەنى, ول ءمولدىر سۋدى شىڭىراۋدان تارتقان قۇدىقشىداي, مارجاندى مۇحيت تۇبىنەن الاتىن ىزدەۋشىدەي, اسىل جىردى تەرەڭنەن عانا تارتاتىن جىر قۇدىرەتىمىزدىڭ ءبىرى. كەزىندە ابەكەڭنىڭ اقىندىعى, دراماتۋرگياسى تۋرالى ءبىراز ماقالا جازسام-داعى, تۇيىندەپ تۇجىرىم جاساي الماي ۋاقىت وزدىرىپپىن. وسىناۋ ەستەلىك ەسسەدە ول كىسىمەن بىرگە بولعان قىمبات ساتتەردىڭ ءبازبىرىن ەسكە تۇسىرگەندى ءجون كوردىم. تاريحقا, سىرعا, جىرعا تولى سىردىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلگەن ءابدىلدا ەس بىلە ايمانكۇلدەي اقىن انانىڭ تاربيەسىندە, ولەڭ-جىردىڭ قۇنداعىندا ءوستى. جاستايىنان جوقشىلىقتىڭ, ازاپ-مەحناتتىڭ ءبارىن كەشتى. جاڭا تالاپ, جاس اقىن شۋ دەگەننەن بالعىن جىرلارىن بايگەگە قوستى. كوپتى كوردىم, كوپ جاسادىم, كوردىم ساكەن, بەيىمبەتتى. قاتار تۇرىپ جىر قاشادىم, مەنى ولار دا قۇرمەت ەتتى, – دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, «جاڭا ىرعاقتان» باستاپ «كونە قوڭىراۋدىڭ» ارالىعىندا كول-كوسىر جىر جازدى. ساكەن سەيفۋللين, مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, تايىر جاروكوۆ ءتارىزدى ءسوز الىپتارىمەن قاتار ءجۇرىپ, جاڭا ادەبيەتتىڭ ىرگەسىن قالاستى. ءمولدىر ليريكادان باستاعان اقىندىق جولى كۇندەي كۇركىرەپ, تەڭىزدەي تولقىعان «كۇي اتاسى», «ابىل» ءتارىزدى ەپيكالىق داستاندارعا ۇلاستى. ءابدىلدا تاجىباەۆ دراماتۋرگياعا دا اقىندىق قۋاتپەن كەلدى. مۇنىڭ كۋاسى رەتىندە «اقىن», «قىز بەن سولدات», «مايرا» ءتارىزدى پوەمالىق درامالاردى; «كوتەرىلگەن كۇمبەز», «جومارتتىڭ كىلەمى», «دۋباي شۋباەۆيچ», «جالعىز اعاش ورمان ەمەس», «توي بولاردا» سەكىلدى پەسا, دراما, كومەديالاردى اتاۋعا بولادى. ولارعا «اققايىڭ» (م.اۋەزوۆپەن بىرىگىپ جازىلعان), «جومارتتىڭ كىلەمى» (گ.روشالمەن بىرىگىپ جازىلعان), «جامبىل» (ن.پوگودينمەن بىرىگىپ جازىلعان) سياقتى كينوستسەناريلەرىن قوسساق, جازۋشىنىڭ دراماتۋرگياداعى ۇلەسى قوماقتانا, كۇردەلەنە تۇسەدى. ءبىر اڭگىمەسىندە ابەكەڭ: ء«بىر كەزدە ا.پ.چەحوۆتى دراماتۋرگ رەتىندە قاداعالاي وقىعانىم بار ەدى, بۇل كۇندە پروزاسىنا دەن قويدىم», – دەگەنى ەسىمدە. «ەسىمدەگىلەر», «مايرا», «ويلار, جىلداردان» باستاپ, جازۋشىنىڭ ساليقالى, سالماقتى پروزاعا دا باتىل بەت بۇرعانىنىڭ ايقىن ايعاعى ەدى. اقىن جازعان پروزا جىلىكتىڭ مايىنداي ءارى ءنارلى, ءارى جۇرەككە جەتىپ جاتادى. جۇرتشىلىق ءابدىلدا تاجىباەۆتى نەگىزىنەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ابىز اقىنى رەتىندە تانىدى. قاشاندا ەر, قايسار, ءادىل, جىرعا جومارت, دوسقا – كول, جاعىمپازعا – ءشول مىنەز ابەكەڭدى وزگە ءسوز قايراتكەرلەرىنەن كوپ وقشاۋلايدى. اقىن ومىرىندە دە, ونەرىندە دە تەك شىندىقتى عانا دارىپتەدى. ونىڭ جىرلارىنان ەپيكالىق شىعارمالارىمىزداعى قايسارلىقتى, وجەتتىكتى, باتىرلىقتى كوردىك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ابەكەڭ شىعارماشىلىعى ۇلكەن ءبىر تاجىريبە مەكتەبىنە ۇقسايدى: يىلمە, جاس, ءيىمپازدار يگەنگە, كۇنشىلدەرگە سەن دە كۇش ايت, يمەنبە. بۇگىن ۇيرەن جالاڭاياق شوق باسىپ, ەرتەڭ ورتكە لاقتىرسا دا كۇيمەۋگە. ءومىردىڭ سان ازابىن جاسىنان كورىپ وسكەن اقىن وزىنەن كەيىنگى جاس ۇرپاقتى باتىل, قايسار, وجەت بولۋعا باۋليدى. ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ اتالى جىرلارى بەرتىندە «كونە قوڭىراۋ», «قۇرداستار» سەكىلدى ويعا, ناقىلعا تولى اسا قىمبات جىر جيناقتارىمەن مولىقتى. «كونە قوڭىراۋدا» حالقىمىزدىڭ عىلىم-ءبىلىمىن, مادەنيەتىن ىلگەرى دامىتقان, زامانىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ, مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ كەسەك تۇلعاسىمەن, جارقىن كەلبەتىمەن جۇزدەسەمىز. «اعالار» دەپ اتالاتىن داستاندا قوعامىمىزدىڭ اسا ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ تولىمدى وبرازى ساقاعا قۇيعان قورعاسىنداي سومدالعان. ساناڭىزعا سالماقتى وي دارىتادى. ءابدىلدا تاجىباەۆ ءوزى اقىن بولعان سوڭ اقىندار تۋرالى شەشىلە, كوسىلە, تەبىرەنە جازادى. «اقىندار» دەپ اتالاتىن شابىتتى, تاماشا پوەمادا ۇزاق ومىرلەرى جىر بولىپ وتكەن, قازاق پوەزياسىن بايتاق مۇراعا كەنەلتكەن وت اۋىزدى, اسقاق ءۇندى جىر ساڭلاقتارىن اسا ءبىر ىلتيپاتپەن سۋرەتتەيدى. اسىرەسە, كۇنى كەشە عانا ءوزى قولتىعىنان دەمەپ, عاجايىپ تالانتىنا باس يگەن الىپ جامبىل تۋرالى جازىلعان جولدار وقۋشىنى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. بيىك ويعا جەتەلەيدى. جامبىلدىڭ اقىندىق ورتاسى, جىر ارناسى, ونەر مەكتەبى تۋرالى ابەكەڭ جىرلاۋشى عانا ەمەس, اقىن اتاسىنىڭ حالىق پوەزياسىن دامىتۋداعى تەڭدەسى جوق ءرولىن عىلىمي نەگىزدە دالەلدەپ شىققان ۇلكەن عالىمدىق ويدىڭ بۇلاعى. بۋىرقانعان تۇجىرىمدى توعىسى. ابەكەڭنىڭ عالىمدىق بولمىسى دا ايتارلىقتاي. قازاق پوەزياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ول قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ تاريحىن, قالىپتاسۋ جولىن, زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن الدى. زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدىڭ جەمىسى رەتىندە قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگىن, كوكجيەگىن كەڭەيتىپ ء«ومىر جانە پوەزيا», «قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ كەزەڭدەرى» دەگەن قۇندى ەڭبەكتەردى بەردى. عالىمنىڭ حالىق پوەزياسى جانە ونىڭ جاساۋشىلارى تۋرالى ويلارى حالىق پوەزياسىن زەرتتەۋدىڭ ۇلكەن تابىسى ەدى. جامبىل جاباەۆ, نۇرپەيىس بايعانين, كەنەن ازىرباەۆ, نارتاي بەكەجانوۆ, تاعى باسقا حالىق اقىندارىنىڭ قازاق پوەزياسىنداعى ەپيكالىق ءداستۇردى بۇگىنگى ۇرپاققا اكەپ جالعاستىرعان ءرولىن ءدال اشتى. ابەكەڭمەن كەزدەسكەن, سۇحباتتاسقان سايىن ول كىسىنىڭ قازاق جىرىنىڭ تاريحىن اسا جەتىك بىلەتىنىنە, حالىق اقىندارىن شەكسىز سۇيەتىندىگىنە ءتانتى بولۋشى ەدىم. 1972 جىلى جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلكەن زالىندا اقىندار اتاسىنىڭ وسى سالتاناتىنا ارنالعان ۇلكەن ءماجىلىس ءوتتى. سول جيىندا ابەكەڭ حالىق پوەزياسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تۇگەل اقتارىپ, جامبىل تۋرالى شىن شەشىلىپ, تەرەڭ ءارى ۇزاق سويلەدى. سول جولى حالىق اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىندا عانا كەزدەسەتىن جەلى, قۇلاق كۇيى ءتارىزدى اسا ءبىر قىزىقتى تىڭ ويلار ايتتى. – حالىق اقىندارى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى توبەدەن تۇسكەندەي, توتەسىنەن ايتا سالمايدى. ولار ءوزى ايتقالى وتىرعان بولاشاق بايتاق جىرعا كەلۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى ابدەن باپتاپ, ويدان-قىردان جىر تولعاپ, ءسويتىپ بارىپ نەگىزگى مازمۇنىنا كوشەدى. «قوبىلاندى», «كورۇعلى», «الپامىس» سياقتى ەپوستار وسىلاي تۋادى. مۇنى جەلى دەيدى. كۇيشىلەر دە تاپ سونداي. جاڭا كۇي شىعارۋ ءۇشىن ولار دا ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگىندەي اينىماس اۋەندەرىن ۇزاق قايتارىپ وتىرىپ, سودان كەيىن شەشىلە كۇي تولعايدى. مۇنى قۇلاق كۇيى دەپ اتايدى, – دەگەن ەدى. بۇل ايتىلعان ويلار قازاق فولكلورىنىڭ بەرتىندەگى زەرتتەۋلەرىندە تولىق راستالدى. ابەكەڭ دۇنيەدەن وتكەن حالىق اقىندارىنىڭ ارۋاعىن ارداقتاپ, ەسىمدەرىن اسقاقتاتىپ, كوزى تىرىلەرىنە ۇنەمى قامقورشى بولىپ ءجۇردى. 1974 جىلى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى كونەنىڭ كوزى, ەسكىنىڭ جۇرناعى, داڭقتى ءانشى ءارى كومپوزيتور كەنەن ازىرباەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا قىزۋ دايىندىققا كىرىستى. ءوز باسىم كەنەكەڭنىڭ «الاتاۋ شىڭى» دەگەن اتپەن تاڭدامالى جيناعىن دايىندادىم. ول «جازۋشى» باسپاسىنان كىتاپ بولىپ شىقتى. ءابدىلدا تاجىباەۆ, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇماباەۆ تورتەۋىمىز ءالى بوياۋى كەپپەگەن جىر كىتابىن تابىس ەتۋگە, ءارى تويىنا قۇتتى بولسىن ايتۋعا كەنەكەڭنىڭ اۋىلىنا كەلدىك. الدىن الا حابارلاپ قويعانبىز. اقىن اتامىز كۇتىپ وتىر ەكەن. ەسىكتەن كىرە ابەكەڭدى قۇشاقتاپ, اقىن ىنىسىنە ارناپ ولەڭمەن ءبىراز جىلى سوزدەر ايتتى. كونە دومبىراسىن كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىنە سۇيەپ قويىپ: – الماتىدا شاقىرتپاي باراتىن ءۇش ءۇيىم بار: ءبىرى – ءسابيتتىڭ ءۇيى, ءبىرى – ەرزاكوۆيچتىڭ ءۇيى, ءبىرى – وسى ءابدىلدا ءىنىمنىڭ ءۇيى. قات-قابات جۇمىسىڭ بولا تۇرسا دا ۋاقىت تاۋىپ, كوڭىل ءبولىپ كەلگەنىڭە ريزامىن, – دەپ قارت اقىن ءىنىسىن تاعى دا ىستىق قۇشاعىنا العان ەدى. كارىلىگى, الدەبىر وتكەن سۇرەڭسىز ءومىرى ەسىنە ءتۇستى مە, كەنەكەڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ, الگىندە عانا بىزدەر الا كەلگەن كىتابىن پاراقتاپ ءبىراز ءۇنسىز قالعان ەدى. – كەنەكە, دەنساۋلىعىڭىز, حال-كۇيىڭىز قالاي؟ تويعا دايىن وتىرسىز با؟ – دەگەن ابەكەڭنىڭ سۇراعىنا: – شىراقتارىم, تويحاناعا مەنىڭ جاڭا كىتابىمدى الىپ كەلگەندەرىڭە العىس ايتامىن. كارىلىك كەلىپ, قارعا ادىم جەر ءجۇرۋ مۇڭ بولىپ وتىرىسىم مىناۋ. وزىمنەن قايرات جوق. حالىقتىڭ, ەلدىڭ ارقاسىندا تويدىڭ دايىندىعى ويداعىداي ءتارىزدى. جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, توي باسىنا 250 ءۇي تىگىلىپ, ۇلان-بايتاق ەلىمنەن نەبىر زيالى ازاماتتار, ارداگەرلەر كەلەدى بىلەم. قازاقتا نەبىر ايتۋلى اس بەرىلگەن عوي. بىراق مۇنداي توي ءالى قازاقتا بولعان جوق. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ارقاسى, ازاماتتاردىڭ ارقاسى. حالقىما مىڭ العىس ايتىپ, شۇكىرشىلىك قىلىپ وتىرمىن, – دەپ تولقىدى. ايتسا ايتقانداي, بۇرىن-سوڭدى بولماعان توي وتكىزىلدى. كەنەكەڭە ءبىز ساۋلىق, ءالى دە ۇزاق ءومىر تىلەپ, الماتىعا اتتاندىق. ەكى جىلدان كەيىن كەنەكەڭ دۇنيە سالدى. بۇل جولى دا اقىن اعاسىنىڭ باسىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ تەبىرەنە ءسوز سويلەدى. ءوزىنىڭ وقۋشىسىن تاپقان جازۋشى – باقىتتى جازۋشى. ءابدىلدا تاجىباەۆ – ابىز اقىن, حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن ۇلكەن عالىم, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى. اۋزى دۋالى باتاگوي ەدى. ابەكەڭ ولە-ولگەنشە اقىندىق جورعاسىنان جاڭىلعان جوق, جاڭا شىعارمالارىن جازىپ ءجۇرىپ كوز جۇمدى. ادەبيەتىمىزدىڭ ارى, تازالىعى ءۇشىن كۇرەستى. ىلگەرىسىنە ۇمىتپەن قاراپ, كەلەشەگىنە كوز تاستاپ, شەكسىز قامقورلىق جاسادى. قانشاما تالانتتار مەن تارلانداردىڭ باعىن اشىپ, تۇساۋىن كەسكەنىن جاقسى بىلەمىز. مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزا-ءالى, مۇحتار شاحانوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, كۇلاش احمەتوۆا تۋرالى جازعاندارى ءوز الدىنا ۇلكەن اڭگىمە. مۇرشامنىڭ كەلگەنىنشە ابەكەڭمەن ءجيى كەزدەسۋدى اڭساپ تۇراتىن, جاقسى كورەتىن ءىنىسىنىڭ ءبىرى ەدىم. جازىسقان حاتتارىمىز دا از ەمەس. 1977 جىلى جازدا ابەكەڭدى, مۇحامەتجان قاراتاەۆ اعامىز بەن جەڭگەمىز مارحۋمانى, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتى تالدىقورعانعا قوناققا شاقىردىم. ول كەزدە ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورىمىن. جاعدايىمىز بار, شۇكىرشىلىك, ەل ىشىندە سىيسىز ەمەسپىز. ول كىسىلەردى ەل كورسىن, جەر كورسىن دەدىم. ارقالى اقىن ءابدىلدا, سىنشى مۇحامەتجان, جازۋشى ءازىلحان اعالارىمىز – جەڭگەلەرىمىزدى ىلەستىرە كەلىپ, ءبىر اپتاداي جەتىسۋدى ەركىن ارالادى. حالىقپەن قاۋىشىپ, جاستارمەن كەزدەسكەن سوڭ, جەر ءجانناتىنىڭ سۇلۋ تابيعاتى, كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتى اسەر ەتتى مە – ابەكەڭ از كۇندە عاجايىپ جىرلار جازىپ تاستادى. سول جولعى مارحۋما جەڭگەمىزدىڭ مۇحامەتجان اعامىزدىڭ قالاي يتجەككەنگە ايدالعانىن, بالالارىن ەلگە قالدىرىپ جاس كەلىنشەكتىڭ قيىندىققا ءتوزىپ, اتا-باباسى كورمەگەن يت ايداعان الىسقا جۇبايىن ىزدەپ بارعانىن, باستان كەشكەن حيكمەتىن ەرتەگىدەي عىپ بايانداعانى ءالى ەسىمدە. جەڭگەمىزدىڭ كوزىنەن جاسى اعىپ وتىردى, ءبىز تىرپ ەتپەي وتىرىپ تىڭدادىق. جاسىمىزدى ىشىمىزگە جۇتامىز. قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن زوبالاڭى كوپ. قايبىر قىزىق اڭگىمە دەيسىز. ايتەۋىر جەڭگەمىز جىرداي قىلىپ جەتكىزدى. اعالارىمىزدىڭ وسى اڭگىمەنى نەشە رەت ەستىپ وتىرعانىن كىم ءبىلسىن. ءبىز ءماريا ەكەۋمىز ءبىرىنشى رەت ۇيىپ تىڭدادىق. وسىنشاما اڭگىمەشىل ايەل زاتىن ءبىرىنشى رەت كەزدەستىرگەن ەدىم. ول كىسى اڭگىمە ايتقاندا – ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەت, ەر باسىنا كەلگەن ازاپ, مەحنات, جالا, قاتالدىق, اياۋسىزدىق, قازاق ايەلدەرىنىڭ جارعا ادال, قايسار مىنەزى كوز الدىمنان ەكرانداعىداي تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتتى. تۇلا بويىمىز تۇرشىكتى. ءبارىمىز دە ءبىراز ۋاقىت ءۇن-ءتۇنسىز وشارىلىپ وتىرىپ قالدىق. سول كەزدە ابەكەڭنىڭ: – مەنىڭ جىرلاپ جۇرگەن مارحۋمام وسى, – دەگەن ءسوزى ءبارىمىزدى ۇيقىدان وياتىپ, ەسىمىزدى جيدىرعانداي بولىپ ەدى. 1987 جىلدىڭ كۇزىندە مەن وقۋ ءمينيسترى بولىپ الماتىعا قىزمەتكە اۋىستىم. كوپ كەشىكپەي ابەكەڭنەن حات الدىم. «مىرزاتاي, سەن «اسىل ارنالار» دەيتىن عاجاپ كىتاپ جازعان ەكەنسىڭ. مەن ونى بىرەۋدەن الىپ وقىدىم. تاماشا. بۇل ەڭبەگىڭ تۋرالى ماقالا جازباق ويدامىن» – دەپ جازىپتى. اپىرماي, ءبىر قالادا تۇرىپ حات جازعانى نەسى, تەلەفون سوعا سالسا نە قىلادى دەپ تاڭقالدىم. كەيىننەن ءبىلدىم, الماتى كەڭسەلەرىندە باسشىلاردىڭ حاتشىلارى, كومەكشىلەرى: «اندا كەتتى, مۇندا كەتتى, اندا ءماجىلىس, مۇندا ءماجىلىس» دەپ تەلەفوندى قوسپايدى ەكەن عوي. حاتتى تەلەفونمەن تىلدەسە الماعان سوڭ جازعان ەكەن. حاتىندا «اسىل ارنالار» كىتابىم جايلى الگىندەي ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىرىپتى. كوپ كەشىكپەي ءابدىلدا اعا مەنىڭ «اسىل ارنالار» دەگەن كىتابىم تۋرالى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە كولەمدى ماقالا جازدى. اسقار الاتاۋداي باسىمەن مەنىڭ كىتابىما سونشاما جوعارى باعا بەرگەنىنە ىشتەي ريزا بولدىم. كوپ ۇزاماي ۇيىنە بارىپ, العىسىمدى اۋىزبا-اۋىز جەتكىزدىم. سوندا ابەكەڭ: – مىرزاتاي, اكىمدىگىڭدى قايدام, سەن ادەبيەتكە كەرەك ادامسىڭ. قىزمەت – قولدىڭ كىرى, بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق. ونىڭ ۇستىنە سەن جازا الاتىن كىسىسىڭ, جازعاندا قانداي, كەۋلەپ, تەرەڭدەپ, وپىرىپ جازادى ەكەنسىڭ. كۇنىنە ءبىر پاراقتان جازىپ وتىرساڭ-داعى ءبىر جىلدا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياڭدى اياقتايسىڭ, – دەگەن ەدى. ۋادەنى بەرۋىن بەرگەنمەن, پەندە ەمەسپىز بە, سول ديسسەرتاتسيانى توقسان ءۇشتىڭ ناۋرىزىندا عانا قورعادىم. شەت ەلدە ەلشى بولىپ جۇرگەندە, ءجيى-ءجيى حابارلاسا بەرۋدىڭ رەتى كەلمەيدى. ۇنەمى قولىڭ تيە بەرە مە, قولىڭ تيسە دە – رەتى كەلە بەرمەيدى, اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ, ابەكەڭمەن توقسان التىنىڭ جازىندا كەزدەستىم. – سەنىڭ ءسوزىڭ دە ادەمى, ءوزىڭ دە ادەمىسىڭ, ساعىندىم, – دەپ كوزىنە جاس الدى. كەزىندە بۋراداي شايناپ, ارشىنداپ, اسقاقتاپ سويلەيتىن اسىل اعامنىڭ ينەنىڭ جاسۋىنداي كوزىنىڭ تەسىلىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرىپ, قايران, ءومىر-اي دەپ مەن دە جىلادىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى. قيىن كەزەڭ. قيىن زاماندا جاستار جاعالاسىپ ءجۇرىپ كۇنىن كورەر-اۋ, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ارداگەر, زيالى اعالاردىڭ, ابىزداردىڭ احۋالى – سول كەزدە قابىرعاما قاتتى باتتى. قالاي بولار ەكەن دەپ قاتتى الاڭدادىم. كەزىندە جامبىلدى, كەنەندى قولتىقتاپ وسكەن ءىنىسى ەدى. قايران ابەكەمە سولاردىڭ جاسىن بەرسىن, توقسانعا جەتىپ, دۇرىلدەتە توي جاسايىق دەپ ىشتەي تىلەدىم. اسىل اعا توقسانعا جاقىنداپ دۇنيەدەن ءوتتى. وزىمەن بىرگە ءبىر عاسىردى, عاسىردى ەمەس-اۋ, تۇتاس ءبىر ءداۋىردى الىپ كەتكەندەي بولدى. ساعى سىنباعان سىن ساردارى مۇحامەتجان قاراتاەۆ بىزگە «ادەبيەت سىنىنان» ءدارىس وقىدى. كوپ بىلەتىن, ومىردەن توقىعانى مول اعامىز كوبىنە كافەدرا ماجىلىسىندە تۇجىرىمداپ سويلەيتىن, دالەلمەن, دايەكپەن, ساقاعا قورعاسىن قۇيعانداي عىپ, الاقانعا سالعانداي عىپ ايتاتىن. بۇلتارتقىزبايتىن. بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز. جاقىندا «تۇركىستان» گازەتىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسى مۇحامەتجان قاراتاەۆتىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان, ءومىرىنىڭ سوڭىندا كەيىنگى ۇرپاققا امانات قىپ جازعان ەستەلىگى جارىق كوردى. بۇل ەستەلىكتى سىنشىنىڭ وتباسىلىق مۇراعات قورىنان قالامگەردىڭ كەلىنى ءجاميلا قاراتاەۆا تاۋىپ جاريالاپتى. «اتام ءوزىنىڭ اتا-اناسى, تۋعان جەرى, قىس قىستاۋى, جاز جايلاۋدان تۇراتىن كوشپەلى اۋىلى, بالالىق شاعى, التىن ۇيا مەكتەبى, ارمان-ماقساتى, زيالى ورتاسى تۋرالى «كورگەنىم مەن كوڭىلدەگىم» دەگەن ەڭبەگىندە جانە باسقا دا ەڭبەكتەرىندە جازعانى كوپشىلىككە بەلگىلى. اتا-ەنەمنىڭ ونەگەلى ومىرىنەن ءابدىلدا تاجىباەۆ اتانىڭ «مارحۋما» پوەماسى مەن «سوزدەر» تسيكلىنان «مۇحامەتجان قاراتاەۆ» اتتى اتاقتى ولەڭى, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ اعانىڭ «مۇحامەتجان-مارحۋما حيكاياسى», بەيسەنوۆا ءشاربانۋدىڭ ء«بىر ماحاببات بايانى» حيكاياتتارى, مازەن اجەمىز بەن ەنەمنىڭ دەرەكتەۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن ەستەلىكتەردى اتاي كەتكىم كەلەدى. اتامىز سوزگە ساراڭ, ويلى كىسى ەدى. ەستەلىككە ارقاۋ بولىپ وتىرعان كەزەڭدەگى وتكەن ءومىرى تۋرالى ءسوز بولعان جاعدايدا – كوپ سوزباي, قىسقا عانا ء«ۇزىلىس بولدى عوي» دەي سالاتىن. ايتۋعا وڭاي 17 جىلدىق ءۇزىلىستىڭ قيامەت-قايىمىن اتام 12 پاراققا سىيعىزىپ, امانات قالدىرعانىنا بۇگىنگى كۇنى كۋاگەر بولىپ وتىرمىز», – دەپتى كەلىنى ءجاميلا. سول ەستەلىكتەن شاعىن ءۇزىندى وقيىق. « ...1937 جىلدىڭ جازىندا قازاقستان كومپارتياسى پلەنۋمىنان كەيىن, جاز ورتاسىندا ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن عابباس توعجانوۆ ۇستالىپتى. ول كەزدە بۇلاردىڭ نە كىناسى بار ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى, ۇستالسا بولعانى – «جاۋ» اتانادى. سولاي اتانىپ جاتتى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ماۋسىم ايىندا وتكەن سەزى جۇرتتى حالىق جاۋلارىمەن كۇرەسكە شاقىرىپ, سونىڭ ىشىندە جازۋشىلار ورتاسىن جاۋلارمەن كۇرەس جوق دەگەن جەلەۋمەن ءزابىر سىنعا الدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پارتيا ۇيىمى ءبارىمىزدى جيىلىستا قىراعىلىققا شاقىرىپ, جاۋلارمەن كۇرەسۋدە بەلسەندىلىك جاساۋعا مىندەتتەپ, تاپسىرما بەردى. سول تاپسىرما بويىنشا مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى رەتىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1937 جىلعى 29/8 نومىرىنە ماقالا جازۋعا ءماجبۇر بولدىم. ماقالانىڭ اتى: «قازاق ادەبيەتىنىڭ اۆەرباحشىلدىق قالدىعىن تولىق جويۋ كەرەك». اۆەرباح دەگەن ءسوزدىڭ قازاق جاعدايىنا قاتىسى جوق. ول – ماسكەۋدە قاتتى سىنعا ۇشىراعان راپپ ۇيىمىنىڭ جاۋ سانالعان باسشىسى. وزىمشە ول كەزدە پارتياعا ءۇن قوستىم دەپ بىلگەن بۇل ماقالا, شىندىق تۇرعىسىنان جالپى قاراعاندا, ءشىپ-شيكى قاتە ەكەن. بىراق ونىڭ سول كەزدە سوراقى قاتە ەكەنىن كىم بىلگەن؟! كىم بىلگەن كەشە عانا ءپىر تۇتىپ, سيىنىپ جۇرگەن جاناشىر ءىلياس اعا جانسۇگىروۆ پەن سىنشى توعجانوۆتىڭ ەندى اياق استىنان جاۋ اتاناتىنىن؟! 1956 جىلعى كپسس حح سەزىنەن كەيىن عانا بىلدىك قوي ولاردىڭ مۇلتىكسىز اق, ادال ەكەنىن, اشىق تا باتىل ايتا الاتىنىمىزدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. (جالعاسى بار)
