تاستى-تالدى اۋىلىنىڭ گاحرەمەني ماسۋد حاسانى

وبلىس ورتالىعىنداعى جي­­نالىستاردىڭ بىرىنە كەلگەن جار­قايىڭ اۋ­­دانىنىڭ اكىمى اسقار­بەك ءۇي­­­­سىن­باەۆ بىزگە جاقسى جاڭالىق ايتقان. تاستى-تالدى اۋىلىنداعى جەلىلىك ەلەۆاتور جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن جۇمىسىن قايتا باستاپتى. جالپاق دالانىڭ جۇرەگى سانالاتىن استىق قويماسىنا جان بەرگەن يراننان كەلگەن ينۆەس­تورلار ەكەن. جاڭالىقتىڭ باستى ءنارى دە وسى. تورعاي ءوڭىرىنىڭ تاستى-تالدىسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, اۋدان ورتالىعى دەرجاۆينگە دەيىن 450 شاقىرىمداي ءجۇرۋ كەرەك. كوكشەتاۋدان شىققان جايلى اۆتوبۋس بىرقالىپتى تەربەلىس ۇستىندە. جانىمداعى جاس جىگىتتەر ىسكەر ازاماتتار بولسا كەرەك, كوپ ۇزاماي قالعي باستادى. «قولدارى تيە بەرمەيتىن شىعار, دەمالسىن» دەيمىن ىشتەي. مۇندايدا ادامدى قيال باسادى عوي. الگى يران كاسىپكەرلەرىن ويلايمىن. وسى باۋىرلاردىڭ تىرلىگى مەنىڭ بالالىق شاعىممەن ءبىرتۇرلى بايلانىستى سياقتى كورىنەدى. مەن سوناۋ ءبىر جىلدارعى قالىپ­پەن ونجىلدىقتى ءۇش مەكتەپتە وقىپ ءبىتىردىم. ءوزارا جالعاسىپ كەتەتىن اۋىلدار كوپ ەدى. قازىر دە سولاي. تەك جىبەك جولى, فرونتوعاي, جەمىستى, دەربىسەك, اقجار سياقتى بەلگى ۇستىندار شارتتى تۇردە ءبولىپ تۇراتىن. مۇنداي بەلگى قويىل­ماعان شىمشىق اۋىل, قۇمىرسقا, ارعىن اۋىل, قوجا اۋىل, يران اۋىلدار دا بار. وسى اۋىلدىڭ بالالارىمەن جاقسى ماعىناداعى الىسىپ-ج ۇلىسىپ, ويناپ-ك ۇلىپ وستىك. سىنىبىمىزدا تۇرىك تە, وزبەك تە, تاجىك تە, يران دا بولدى. بۇلاردىڭ ءبارى قازاق ەكەن دەپ ويلايتىنبىز. ءار اۋىلدا ءارتۇرلى توي بولىپ جاتادى. وسى ىنتىماعى جاراسقان ۇعىر-شۇعىر ۇيلەر سان ءتۇرلى ءان مەن بي اۋەزىمەن, دومبىرا, سىرناي, كەرنەي, داعارا, دۋتار ۇندەرىمەن تەربەلىپ تۇرادى. تۇرمىستىڭ كەلەڭسىز جاعدايلارىنا بايلانىستى سالت-داستۇرلەرگە دە ۇرشىقتاي مىعىم اۋىلدار تۇگەل ورتاقتاسادى. ءبارى ەڭبەكقور, جان-جاعىڭىز قىبىر-قىبىر تىرشىلىك. يران اۋىلىندا ۇلگى كوپ بولۋى كەرەك, اكەم مەنى كارتوشكانىڭ تۇقىمىن, قىزاناقتىڭ وسكىنىن الىپ كەلۋگە سوندا جۇمسايتىن. ءشامىل اتانىڭ ۇيىنە عانا بارامىن. قايران قالامىن. اياداي عانا اۋلاسىندا نە وسپەيدى دەيسىز. ەسەك ارباما ماۋە-شاۋەسىن ءتۇر-تۇرىمەن سالىپ بەرەدى. سول دوستىق قارىم-قاتىناس, باۋىرمالدىق, تاتۋلىق تۇتاستىعى استە سەيىلىپ كورگەن ەمەس. مىنا تاستى-تالدىداعى جاعداي ىنتىماق ءورىسىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭەيە تۇسكەنىن دالەلدەيدى. كۇن ەڭكەيە الىپ استىق قوي­م­اسىنىڭ كەڭسەسىنە كەلىپ جەتتىك. اينالا مۇنتازداي. الاڭ تورىندەگى ءۇش تۇعىرعا ءۇش تۋ ءىلىنىپتى. ەكەۋى قازاقستان مەن يراننىڭ مەملەكەتتىك تۋلارى, ءۇشىنشىسى «اگرو Hۇp ازيا-2014» كومپانياسىنىڭ فيرمالىق تۋى. باسشى ەسىك الدىنان قارسى الدى, وڭ قولىن جۇرەگىنە باسىپ امانداستى. قاتتى ريزا بولدىق. «سىرىن ۇعۋ الەمنىڭ – تۇزۋىمەن سالەمنىڭ» دەگەنىڭىز وسى. گاحرەمەني ماسۋد حاساننىڭ ۇستەلىندە شاي تۇرادى ەكەن. شى­عىس­تىق سىيلاستىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن سەزدىك. ەكىنشى شىنىاياقتان كەيىن «جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ «اگرو Hۇp ازيا-2014» دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟», دەپ سۇرادىم. ول تازا قازاقشا بولماعانىمەن تۇسىنىكتى تۇردە تەرەڭنەن قوزعاپ اڭگىمە ءوربىتتى. – ءبىزدىڭ يران يسلام رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني 2014 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىندا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, اقور­دادا قازاقستان رەس­­پۋب­­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەستى, – دە­دى ول. – بۇل مەملەكەتارالىق بايلانىستارداعى اسا ماڭىزدى وقيعا سانالادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ جانىندا ۇلكەن قۇرامداعى بيزنەسمەندەردىڭ بولۋى ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋ اۋقىمىن كەڭىتتى دەپ ويلايمىن. جالپى, بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار يران مەن تۇران ەلدەرىنىڭ قاتار ءومىر سۇرگەنىن جاقسى بىلەمىز. قازىرگى كۇنى دە كونەدەن كەلە جاتقان ەل الەمدىك ارەناداعى ءوز ورنىن ساق­تاپ قالىپ وتىر. يران ءوزىنىڭ مۇ­ناي قورى جونىنەن الەمدە ءۇشىن­­شى ورىن السا, گاز قورىنىڭ كولە­مى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇر. قازاق­ستاننىڭ وركەندەۋىنە وركە­نيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى, جوعارىدا ايتقانىمداي, ەجەلگى قارىم-قاتىناستارداعى ءبىزدىڭ مەملەكەت تە ەرەكشە تىلەكتەستىك نيەتتە. ال سەرىكتەستىكتىڭ اتاۋىن پرەزيدەنتتەر كەزدەسۋى بولعان 2014 جىلمەن بايلانىستىرا بەرىڭىز. حاسان باۋىرىمىزدىڭ ءسوز­دەرى­نە قايران قالدىم. ەلجاندىلىق­تىڭ, وتان­سۇيگىشتىك ماقتانىشتىڭ, نيەتتەس­­تىك پەن مۇددەلەستىكتىڭ ۇلگى­سى وسىن­داي-اق بولار! بۇل جەردە ينۆەس­تيتسيا قۇيىپ, قارجى ەسەلەۋدى دىتتەگەننىڭ وزىندە, ودان قىمباتىراق ماعىنا جاتقانىنا ريزا بولاسىڭ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2014 جىلعى 9 قىركۇيەكتەگى كەزدەسۋدە بىلاي دەگەن ەدى: «ءبىز يران كاسىپكەرلەرىن قازاق­ستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جوبالار­دى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋعا شا­قى­­رامىز. ولاردىڭ تاراپىنان قازىردىڭ وزىندە قىزىعۋشىلىق بار. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كولىك-ترانزيت سالاسىن دامىتۋ جايى. قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران باعىتىنداعى تەمىرجولدىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بيداي ەكسپورتىنىڭ كولەمى 5 ەسە ۇلعاياتىن بولادى. سونداي-اق, بۇل قاتىناس جولى 10 ميلليون توننا جۇك جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. وسى جول ارقىلى يران رەسەي مەن قىتاي نارىقتارىنا, ال ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز كەزەگىندە پارسى شىعاناعىنداعى بارلىق مەملەكەتتەرگە شىعۋعا مۇمكىندىك الادى. بيىلعى قاراشا ايىنىڭ باسىندا اشىلۋى جوس­پارلانىپ وتىرعان وسى ماگيسترال ەكىجاقتى جانە وڭىرلىك ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە زور سەرپىن بەرەدى... سالىنىپ ءبىتۋ­گە تاياعان «باتىس ەۋروپا – با­تىس قىتاي» كولىك ءدالىزىنىڭ ارتىق­شىلىقتارىن دا يران پايدالانا الادى, ونىڭ بۇل ەلگە قازاقستان ارقىلى قىتاي مەن رەسەي نارىقتارىنا شىعۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. يران تارا­پى­نىڭ قاتىسۋىمەن بىرقاتار ينۆەس­تيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى». مىنە, سول جوبالاردىڭ ءبىرى جار­­قايىڭ وڭىرىندەگى ءىرى ەلەۆا­­تور­دىڭ تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ قۇرى­لى­سى. گاحرەمەني ماسۋد حاسان بۇل جونىندە جەرگىلىكتى تۇرعىن, كاسىپ­ورىننىڭ اۋىسىم باسشىسى الەك­ساندر كيمنەن سۇراپ ءبىلۋىمىزدى ءجون كوردى. بۇل – ورىندى بايلام. – ءبىزدىڭ ەلەۆاتور تىڭ كوتەرۋ جىلدارى ىسكە قوسىلىپ, ديقان­دارعا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ تۇردى, – دەيدى ول. – مۇندا ۇلكەن كولەمدە استىق پەن جارما دا­قىل­دارى ساقتالىپ, قايتا وڭدە­لەتىن. بىراق, وداق ىدىراعان سوڭ ارىپتەستىك بايلانىستار ءۇزى­لىپ, كاسىپورىن بانكروتتىققا ۇشى­رادى. ودان كەيىن بىرنەشە قوجايىن اۋىسقانىمەن, بەلەڭ العان بەرەكەسىزدىك كاسىپورىننىڭ مۇشكىل ءحالىن ءتىپتى السىرەتتى. ما­ڭاي­داعى ەگىنشىلەر ماڭداي تەرمەن وسىرگەن استىعىن جۇزدەگەن شاقى­رىم­داعى استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا تاسىمالداپ, شى­عىن­عا باتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ ساياساتى­نىڭ ناتيجەسىندە قازىر ەلەۆاتورىمىز قايتا جاندانىپ, ەكىنشى تى­نى­سى اشىلدى. تاستى-تالدى تۇر­عىن­دارى عانا ەمەس, وڭىردەگى دي­قان­دار قاۋىمى يراندىق اعايىن­دى كاسىپ­كەرلەر ماسۋد جانە رەزا گاحرەمەني حاساندارعا العىستارىن ايتۋدا. شەتەلدىك ينۆەستورلار اس­­تىق قوي­ماسىن قالپىنا كەلتىرۋگە 1 ميل­­ليارد تەڭگەدەن استام قار­جى قۇ­يىپتى. قىسقا مەرزىمدە سۋمەن قامتۋ جانە كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر قايتا قۇرىلىپ, اكىمشىلىك كورپۋسى, زەرتحانا عيماراتى, ون استىق قويماسى تولىق جوندەلگەن. سونداي-اق, زامانالىق تالاپتاعى ەلەكتروندى اۆتوكولىك تارازىلارى قۋاتتاندىرىلىپ, ىسكە قوسىلدى. بۇعان قوسىمشا, 2 شاقىرىمدىق كىرمە تەمىرجول سالىنىپ, ۆاگون تارازىسى قۇراستىرىلىپ جاتقانىن بىلدىك. قازىر مۇندا اۋىلدىڭ 45 تۇرعىنى تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلعان. بولاشاقتا بۇل كورسەتكىش 150-گە جەتەدى دەپ جوسپارلانۋدا. سەنىمدى ينۆەستوردىڭ كەلۋى اۋىل ءومىرىن ارلەندىرگەنىن دە ايتۋ لازىم. بىلتىرعى جازدا اۋىلارالىق جولدار جوندەلىپ, اۋلالار تازارتىلدى جانە بەلگىسىز جاۋىنگەر ەسكەرتكىشى جاڭارتىلدى. «اگرو Hۇp ازيا-2014» جشس باسشىلىعى زەينەتكەرلەر­گە, مۇقتاج جاندارعا قامقورلىق جا­ساپ, مەرەكەلىك شارالارعا اقشا­لاي جانە ماتەريالدىق كومەك كور­سەتۋ­دە. جەرگىلىكتى مەكتەپ, اۋرۋحانا, با­لا­باق­شانى كۇتىپ ۇستاۋعا دا ين­ۆەس­تور­لار بەلسەنە اتسالىسادى ەكەن. قازىرگى كۇنى ماسۋد حاساننىڭ كومان­داسى توقتاپ قالعان ديىرمەندى, گاز جانە ديزەل وتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن استىق كەپتىرۋ قوندىرعىسىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارىن اتقارۋدا. كوكشەتاۋداعى «نوۆو-پەك» كاسىپ­ورنىمەن جاسالعان مامىلەگە سايكەس, استىقتى 10 توننالىق سيىم­­­دى­لىق­تاعى قاپتارعا تيەۋگە با­عىت­تالعان جاڭا جابدىقتار دا ساتىپ الىنىپتى. ەڭ باستىسى, تۇرعىن­داردىڭ ءوتى­نىشى بويىنشا ناۋبايحانا قايتا قۇ­رىلىپ, تاۋلىگىنە 500 بولكە نان شى­عارىلىپ, ارزان باعامەن ساتىلىپ جاتقانىنا جۇرتشىلىق ءدان ريزا.  باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, جارقايىڭ اۋدانى. سۋرەتتە: يراندىق ينۆەستور گاحرەمەني ماسۋد حاسان.