حالىق پەن سالىق

بۇگىنگى كۇننىڭ كوكجيەگىنەن قاراعاندا الەم احۋالىن جانە قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن ءدوپ باسقان قۇجاتتار – پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى مەن «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناق­تى احۋال­دا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» جولداۋى. ەلىمىزدىڭ دامۋى تىعىرىققا تىرەلمەي, ەكونوميكاسى داعدارىسقا دەس بەر­­مەيتىن قارقىنمەن جالعاسۋى ءۇشىن جاريا­­لانعان وسى قۇجاتتاردا مەملەكەت باسشىسى سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ بىرقاتار جاڭا باعىتتارىن بەلگىلەدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقان­دا, «اياق استىنان كەلمەگەن بۇل داعدارىسقا» ءبىزدىڭ قارسى قويار قارۋىمىز وسى باعدارلامالار. ءبىر-ءبىرىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ كەلەتىن ين­نو­ۆا­تسيالىق-ين­دۋستريالىق دامۋ بەس­جىلدىقتارى, «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسى, «100 ناقتى قادام» ەكونوميكانىڭ ءار سالا­سىنىڭ ءبىر باعىتتى بەتكە الىپ, ءبىر بيىكتى باعىندىرۋعا جاسالعان سىزبا سياقتى. «نۇرلى جول» ينفراقۇرى­لىمدىق باعدارلاماسى تۇسىندا اۋقىمدى قۇرىلىستار ءجۇرىپ, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىن توقتاتپادى, قايتا العا جەتەلەدى. جانە ول كەزدە ۇلتتىق قور قارجىسى پايدالانىلدى. الايدا, ەلباسى تاپسىرعانداي, «ءبىز ۇلتتىق قور ەسەبىنەن ەمەس, قارجىلىق مۇمكىندىگىمىز شەك­تەۋلى كەزدە دە ەكونوميكانى دامىتا ءبىلۋىمىز كەرەك». قازىردە قازاق­ستان­دىق كاسىپورىندارمەن بىرلە­سىپ جۇمىس جاساۋعا ىنتالى شەتەل­دىك سەرىكتەستەرمەن بىرىككەن ينۆەس­تيتسيالىق جوبالار باستاۋ الۋدا. قىزىلوردا وبلىسىندا 2015 جىلى وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا قۇنى 2,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 5 جوبا ىسكە قوسىلدى (كاسىپورىندار تولىق قۋاتتىلىققا شىققاندا 253 جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى). ولار: قۇراماجەم زاۋىتى, كەراميكالىق, كۇيدىرىلگەن كىرپىش زاۋىتتارى, جارىقتاندىرۋ شامدارىن قۇراستىرۋ ءوندىرىسى جانە ءۇي قۇرىلىس كومبيناتى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىن­شى بەسجىلدىعى اياسىندا وبلىس اۋماعىندا جالپى قۇنى 467 ملرد. تەڭگەنىڭ 41 جوباسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. سونىڭ ىشىندە, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اساتىن «قىزىلوردا قالاسىنداعى شىنى زاۋىتىنىڭ» قۇرىلىسىن ايتۋعا بولادى. كوكتەمنىڭ اياعىنا قاراي زاۋىتقا قاجەتتى قوندىرعىلار مەن جابدىقتار كەلە باستايدى دەپ كۇتىلۋدە. وندىرىسكە قوسىلۋى 2017 جىلعا جوسپارلانعان بۇل زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى – تاۋلىگىنە 600 توننا دايىن ءونىم شىعارۋ. جانە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كۆارتس قۇمى, اكتاس سياقتى قاجەتتى شيكىزاتتىڭ 95 پايىزى ءوز وبلىسىمىزدا ءون­دىرىلەدى. سونىمەن قاتار, ارال قالاسىندا كالتسيلەندىرىلگەن سودا شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالماقشى, ياعني شىنى ءوندى­رىسىنە قاجەتتى تاعى ءبىر ماڭىز­­دى كومپونەنت ءوز وڭىرىمىزدە ءوندىرى­لە­تىن بولادى. 2016 جىلى ينۆەستيتسيا كولەمى 500,4 ملن. تەڭگە قۇرايتىن 4 جوبا­نىڭ ىسكە قوسىلۋى كۇتىلۋدە. ولار: قىزىلوردا قالاسىندا گازبەن جابدىقتاۋ ستانساسى, سىرداريا اۋدانىندا «داۋلەت» كىرپىش زاۋىتى, ارال اۋدانىندا «ەت جانە ەت ونىمدەرى, تۇشپارا تسەحى», شيەلى اۋدانىندا «قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ زاۋىتى». ءدال وسى ورايدا جەتىلدىرىلۋى كۇن تارتىبىنەن تۇراقتى ورىن الاتىن بىردەن-ءبىر باعىت – بيزنەستىڭ دامۋى مەن سالىق تولەۋى ءۇشىن قولاي­لى دا ءتيىمدى جاعداي جاساۋ. مەملەكەت تابىسىنىڭ باستى كوزى بولىپ تابىلاتىن سالىقتى ساپالى باسقارا ءبىلۋ تالاپ ەتىلەدى. دەمەك, سالىقتىق باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ ارقىلى كولەڭكەلى ەكونوميكامەن, سالىقتان جالتارۋشىلارمەن جانە جالعان كاسىپكەرلىكپەن كۇرەسەمىز. ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي زالال كەلتىرىپ وتىرعان زاڭسىز­دىق­تاردىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى – جالعان كاسىپكەرلىكپەن بايلانىستى. بۇل دەگەنىڭىز – قىرۋار قاراجاتتى زاڭ­سىز اينالىمعا شىعارىپ وتىر­عان جۇيە. دەپارتامەنتتىڭ ەكونو­ميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى وتكەن 2015 جىلى وسى ساناتتاعى 64 قىل­مىستى انىقتادى, ولاردىڭ 32-ءسى تەرگەۋ وندىرىسىمەن اياقتالدى, ياعني قيسىندى سوڭىنا جەتكىزىلدى. جالعان كاسىپورىنداردىڭ قىز­مەتى ارقىلى مەملەكەت بيۋدجەتىنە 7,4 ملرد. تەڭگە كولە­مىندە زالال كەل­تىرىلگەن. سالىق­تان جالتارۋ باعى­تىندا كەلتىرىلگەن 4,4 ملرد. تەڭگە زالال قالپىنا كەلتىرىلدى. سوت ۇكىمىمەن جالعان كاسىپورىنداردىڭ كونتراگەنتتەرىنەن 228 ملن. تەڭگە سالىقتار بيۋدجەتكە ءوندىرىلىپ, 19 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن تاۋارلار مەملەكەت پايداسىنا تاركىلەندى. سوت شەشىمىمەن 20 تۇلعا 2 جىلدان 4 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدەرگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 4 تۇلعا جالپى سوماسى 16 ملن. تەڭگەنىڭ ايىپپ ۇلىنا جازالاندى. سونىمەن قاتار, ەسەپشوت جازىپ بەرۋ كەزىندە, ياعني قىلمىس بارىسىندا 2 تۇلعا ۇستالىپ, سوتتالدى. سالىق – بۇل جازا ەمەس. مال-مۇلكى ءۇشىن, شابىندىق جانە جايىلىم جەرى ءۇشىن, كەرۋەن ارتىپ جاسا­عان ساۋداسى ءۇشىن سالىق پەن باج تولەۋ بۇرىنعى زاماننان بار زاڭ. قازىرگى كامەرالدىق باقىلاۋ, سالىق تولەۋشىنىڭ ەرىكتى تۇردە, كەم كورسەتكەن تابىس كولەمى ءۇشىن سالىعىن تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الدىمەن باقىلاۋ بارىسىندا كورىنگەن كەم ءتۇسىم سالىق تولەۋشىگە حابارلانادى, ورىندالماعان جاعدايدا عانا تەكسەرۋ تاعايىندالادى. مىسالى: وتكەن جىلى 275 كەشەندى جانە تاقىرىپتىق تەكسەرۋلەر بويىنشا 15,7 ملرد.تەڭگە سالىقتار مەن تولەمدەر قوسىمشا ەسەپتەلىندى (رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە – 7 687,8 ملن. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە – 8 022,8 ملن. تەڭگە). 2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باستالعان حرونومەتراجدى زەرتتەۋ ناۋقانىنا جىل سوڭىنا دەيىن ءبىزدىڭ وبلىستا 85 نىسان تارتىلدى. ناتيجەسىندە سالىق تولەۋشىلەردىڭ ءبىر كۇندىك تابىسى 9,2 ەسەگە دەيىن, جەكەلەگەن سالىق تولەۋشىلەر بويىنشا 3 ەسەدەن 30 ەسەگە دەيىن ءوسىپ, جۇمىسشىلار سانى 116 ادامعا كوبەيدى. وتكەن جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باس­تاپ الكوگول ونىمدەرىن, بەنزيندى ساتۋشىلار ءۇشىن دەرەكتەردى بەرۋ فۋنكتسياسى بار باقىلاۋ-كاسسا ماشينالارىن ورناتۋ تالابى قويىلعان بولاتىن. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 30.12.2015ج. №1179 قاۋلىسىمەن وسىنداي باقىلاۋ-كاسسا ماشينالارىن پايدالانۋعا مىندەتتى قىزمەت تۇرلەرى كەڭەيىپ, بەكىتىلدى. ەلەكتروندى شوت-فاك­تۋرا­لاردى ەندىرۋ دە, وسى سياقتى, قاراجات اينالىمىن باقىلاۋعا الۋعا باعىتتالعان شارالار. ياعني, ەكونوميكانىڭ كولەڭكەگە كەتۋىنە توسقاۋىلداردىڭ ءبىرى. جالپى, قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ وتكەن 2015 جىل­دىڭ قورىتىندى كورسەتكىشتەرى بويىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 76,4 ملرد. تەڭگە ءتۇسىرىلىپ, بولجامدى جوسپار 106,6%-عا ورىندالدى. ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ءتۇسىم كولەمى 38,7 ملرد.تەڭگە, تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى 103,9 پا­يىز­دى قۇراپ, 1,4 ملرد. تەڭگەنىڭ ار­تىق ءتۇسىمى قامتاماسىز ەتىلدى. وب­لىستىق بيۋدجەتتىڭ جىلدىق جوس­پارى 124,6 پايىزعا نەمەسە 1,3 ملرد. تەڭگەگە ارتىعىمەن ورىندالدى, ناقتى ءتۇسىم كولەمى 6,8 ملرد.تەڭگەگە تەڭ. ەلباسى «100 ناقتى قادامدى ءىس جۇزىندە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 80-نەن اسا زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلدانادى» دەگەن بولاتىن ءوز جولداۋىندا. بيىلعى جىل باسىنان باستاپ مەملەكەتتىڭ, ەكونوميكانىڭ جانە قوعامنىڭ دامۋىن قۇقىقتىق جاعىنان رەتتەۋگە باعىتتالعان 59 ءتۇرلى زاڭدار وزگەرىستەرمەن, تولىقتىرۋلارمەن كۇشىنە ەندى. مەملەكەتتى باس­قارۋ تەتىكتەرىمەن قاتار, وسى زاڭدار­دىڭ بىرقاتارى كاسىپكەرلىككە كەدەرگىلەردى ازايتۋ, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىرتپالىعىن بۇكىل الەم سەزىنۋدە. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى قاشان جانە قاي جەرگە بارىپ توقتايتىنىن ەشكىم بولجاي الماي وتىر. وسى كەزگە دەيىن شيكىزاتقا تاۋەلدى بولىپ كەلگەن ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل قۇبىلىس قورقىنىشتى بولماۋى ءۇشىن, پرەزيدەنت «داع­دارىسقا قارسى ستراتاگەما ءۇش تۇسىنىكتەن تۇرۋى كەرەك: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» دەدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا تەك مەملەكەتتىڭ باسقارۋ تەتىكتەرىنە عانا بايلانىس­تى ەمەس. ءاربىر ازاماتتىڭ, ءاربىر سالىق تولەۋشىنىڭ ادال دا ىنتالى ەڭبەگىنە دە قاتىستى. كاسىبىڭدى ادال جاسا. مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەمەڭدى ۋاقتىلى ورىندا. جالپى, ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ دەگەنىڭىز وسى قاعيداتتارعا نەگىز­دەلەدى ەمەس پە. ءوز كاسىبىڭدى, ءوز ەڭبەك ورنىڭدى تاپ. مەملەكەت باسشىسى داعدارىسقا قارسى تۇرۋ مەن جاڭا مۇمكىندىكتەردى اشۋدىڭ بەس باعىتىن ايقىندادى. بۇل – قارجى سەكتورىن تۇراقتان­دىرۋ, بيۋدجەتتىك ساياساتتى وڭتاي­لاندىرۋ, جەكەشەلەندىرۋ جانە ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ, جاڭا ينۆەستيتسيالىق جانە الەۋمەتتىك ساياسات. بيۋدجەتتىك ساياساتتى وڭتاي­لان­دىرۋ تاراۋى جۇكتەگەن ناقتى مىندەتتەر مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنىڭ الدىنا دا بىرقاتار جاڭا تاپسىرمالار قويدى. «كوسىلەتىن كورپەڭنىڭ» شاماسىن ءپىشۋدىڭ ءبىر قاعيداتى – «سالىقتىڭ ءۇش دەڭگەيىن عانا قالدىرىپ, سالىقتىق رەجىمدەردى وڭتايلاندىرۋ», دەپ بەلگىلەدى ەلباسى. سالىق جانە كەدەن جۇيەسىن بىرىكتىرۋ ارقىلى سالىق سالۋ ماقساتىندا تاۋاردى قازاقستان اۋماعىنا كىرگەن كەزەڭنەن باس­تاپ ونى ساتقانعا دەيىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ جۇيەسى قۇرىلاتىن بولادى. يمپورت كەزىندە تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىنا ىلەس­پە جۇك قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ ار­قىلى باقىلاۋ قويۋ, بىرتىندەپ بۇل قۇ­جاتتاردى ەلەكتروندى فور­مات­قا كوشىرۋ, سالىق جانە كەدەن سالاسىن­داعى تەكسەرۋ امالدارىن بىرىكتىرىپ, قۇجاتتار نىسانىن ازايتۋ. جالپىعا بىردەي تابىسى مەن شىعىنىن دەكلاراتسيالاۋدى ەندىرۋ دە وسى ماقساتتى شارا­نىڭ ءبىرى. 2017 جىلدان باستالىپ, ەكى كەزەڭدى قامتيتىن بۇل ناۋقاننان سوڭ ازاماتتاردىڭ قاي ەلدە, قاي بانكتە بولماسىن, تابى­سىنىڭ توركىنىن انىقتاۋ باس­تالادى. باسقا ەلدەردەگى مۇلكى مەن سىرتتاعى شوتتاردا جاتقان قارجىلاردى جاريا ەتۋ اكتسياسى 2016 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل جاريا ەتۋدىڭ بار­لىق مالىمەتتەرىن قۇپيا ساق­تاۋعا جانە الدەبىر قۇقىقتىق قۋدا­لاۋدان قورعاۋعا كەپىلدىك بەرە ­وتىرىپ, ەلىمىزدەن تىس جەر­لەر­دەگى قارجىنى قايتارۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە ۇسىنىپ وتىر ەلباسىمىز. 2017 جىلدان باستاپ ساتۋدان تۇسەتىن سالىقتى ەندىرۋ مۇمكىن­دىگى قاراستىرىلۋدا. بيۋد­جەت­تىڭ كىرىس بازاسىن ۇلعايتۋ­دىڭ ءتيىمدى تەتىگىنىڭ ءبىرى رەتىندە قارا­لىپ وتىرعان جالپى ساتۋدان تۇسە­تىن سالىقتى ەنگىزۋدىڭ ارتىق­شى­لىقتارى, بىرىنشىدەن, ونىڭ قاراپايىمدىلىعىندا. قوسىم­شا قۇن سالىعى ەسەپ ءۇشىن وتە كۇردەلى سالىق. ماسەلەنىڭ ءبىر قىرى ەكسپورت كەزىندەگى قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋمەن بايلانىستى. ساتۋدان تۇسەتىن سالىق بيزنەستىڭ تەك شى­عىنى مەن پايداسىن ەسەپتەيدى, ونىڭ سوڭعى تۇتىنۋشىمەن بايلانىسى جوق. مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى دا تەك سالىق سالىناتىن جانە سالىقتان بوساتىلعان جەتكىزىلىمدەردى انىقتاۋ ءۇشىن مۇقيات تەكسەرۋ جۇرگىزەتىن بولادى. ەكىنشىدەن, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك بولادى. تاۋاردى كوبىرەك ساتقان تۇلعا سالىقتى كوبىرەك تولەيدى. مەملەكەتتىڭ كىرىستەرى مەن شى­عىندارى جۇيەسىن قايتا قاراۋ­دى تاپسىرعانداعى پرەزي­دەنتتىڭ قوي­عان ماقساتى – سالىق سالاسىنىڭ اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ءاربىر كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىسى سالىقتىق ءمىن­دەتتەمەسىن ورىن­داۋعا ىنتالى بولۋى كەرەك. سون­دىقتان دا, مەملەكەتتىك كىرىس­تەر ورگاندارىنىڭ جۇمىس باعى­تى بەلگىلى, زاڭنامالىق تۇعىر مەن اقپاراتتىق جۇيەلەر جەتىل­دىرىلۋ­دە. ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيا­لارىن وڭايلاتۋ, سالىق­تار مەن تولەمدەردىڭ دۇرىس ەسەپ­تەلۋى مەن ۋاقتىلى ءون­دىرىلۋىن باقى­لاۋ­دى كۇشەيتۋ تالاپ ەتىلەدى. ەكو­نو­مي­كالىق تەرگەۋ قىزمەتى, ءوز كەزە­گىندە, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن بەلسەندىرىپ, سالىقتار مەن تولەمدەر بويىنشا بيۋدجەتكە كەلتىرىلگەن زالالدى قايتارۋعا جۇمىس جاسايتىن بولادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ءمىنسىز قىز­مەت, ادالدىق جانە قىزمەتىمىزدى جەتىل­دىرۋ جولىنداعى بەلسەندىلىك.  سەرىك مۇستافاەۆ, قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى.