قورشاعان ورتا جانە ءبىز

جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ تاڭعا­جايىپ تاماشا تابيعاتىن ايالاپ, ەن بايلىعىن قاز-قالپىندا ساقتاپ, كەلەر ۇرپاق وكىلىنە وتكىزۋ – پەرزەنتتىك پارىز. بۇل پارىز وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءتول مىندەتى بولىپ سانالادى. سوندىقتان قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋدە ورتالىق, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, تابيعاتتى پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ قۇزىرەتىن اتقارۋدامىز. سونىمەن بىرگە, جەردى, سۋدى, اۋانى, جەر قاباتىن لاستاۋدىڭ الدىن الىپ, زاڭناما شەڭبەرىندە ارەكەت ەتۋدەمىز. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مۇناي-گاز كەشەنىندەگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە مەملەكەتتىك ينسپەكتسيالاۋ كوميتەتىمەن كەلىسىلگەن جوسپارلى كەستەگە سايكەس جۇرگىزگەن جۇمىسىمىزدان ءبىر دەرەك كەلتىرەر بولساق, بىلتىرعى جىلى تابيعات پايدالانۋشى نىساندارعا 244 تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, بارلىعى 71 ميلليون تەڭگە ءوندىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسىردىك. وبلىسىمىزداعى ەكولوگيالىق وزەكتى ماسەلە تۇرمىستىق قاتتى قال­دىق­تاردى قايتا وڭدەيتىن بىردە-ءبىر نى­ساننىڭ جوقتىعى بولىپ وتىر. جىل سايىن وبلىس اۋماعىنا الماتى قالاسىنان 450 مىڭ توننا, ال وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىنەن 350 مىڭ تونناعا جۋىق تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار شىعارىلىپ, بۇگىنگى كۇنگى ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا 8,7 ملن. توننادان ارتىق قال­دىقتار جي­ناقتالعان. قالدىقتار كولەمى جىل­دان-جىلعا وسۋدە. ويتكەنى, ال­ماتى وبلىسى اۋماعىندا بىردە-ءبىر تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سۇرىپ­تايتىن جانە قايتا وڭدەيتىن زاۋىت جوق. بۇل ۇلكەن ماسەلە. بۇگىنگى كۇنگە 8 پوليگونعا عانا ەكولوگيالىق قۇجاتتار بەرىلگەن. مامان رەتىندە ساراپتاما جاساساق, جايشىلىقتا بىلىنبەگەنىمەن جىلدار بويى قور­دالانعان ماسەلەلەر ءتىزىلىپ شىعا بەرەدى. ارينە, ول ءتۇپتىڭ-تۇبىندە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. وعان كۇمان جوق. سولاي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە تاعى بولمايدى. سوندىقتان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەيتىن زاۋىت سالۋدى بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى دەپ ءتۇسىنىپ, ارەكەت ەتۋ كەرەك. ەگەر مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى بويىنشا بۇل جۇمىستى جەكە ازامات­تار قولدارىنا الىپ جاتسا پوليگون سالۋعا جۇمساعان قاراجاتىن از ۋاقىتتا ەسەلەپ قايتارىپ الاتىنى انىق. وعان قوسا تابيعات-انا الدىنداعى پارىزىن دا وتەپ, حا­لىقتىڭ العىسىن ارقالايتىنى تاعى بار. رەسپۋبليكانىڭ ەكو­لوگيالىق پروبلەمالار تىزىمىنە الماتى وبلىسى بويىنشا «تاريحي قالدىقتارعا» تەكەلى قورعاسىن-مى­رىش كومبيناتىنىڭ قالدىق ساقتاۋىشتارى ەنگىزىلگەن. وسى تەحنو­گەندى قۇرىلىمدار قۇرا­مىن­دا اۋىر مەتالدار قالدىقتارى قوي­ما­لانعان. اتالعان قالدىق ساقتاۋىش­تاردىڭ بىرەۋى تە­كەلى قالاسىنىڭ ور­تا­لىعىندا, ەكىن­شىسى كەربۇلاق, كوكسۋ اۋداندارى مەن تەكەلى قالاسى شەكارالارىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى رۋدنيچنىي كەنتىندە ورنالاسقان. نەگىزگى پروبلەما جەل سوققان كەزدە قال­دىقساقتاۋىشتىڭ اۋىر مەتالدار ارالاسقان شاڭ-توزاڭى تەكەلى قالاسى مەن وعان جاقىن ورنالاسقان بارلىق ەلدى مەكەندەرگە دەيىن تارايدى. سوڭعى اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, توپىراقتا اۋىر مەتالدار قۇرامى كوبەيۋدە. اسىرەسە, قورعاسىن ۇگىندىلەرى مول. قالدىقساقتاۋىشتىڭ سىرتقى قاباتى جاڭبىر-قار سۋلارىمەن جۋىلىپ, قاراتال جانە كوكسۋ وزەندەرىن لاستاۋدا. تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما الماتى قالاسىنىڭ سارقىندى سۋلارى قۇيى­لاتىن سوربۇلاق سۋجيناعىشىنىڭ جاعدايى بولىپ سانالادى. ەلباسىنىڭ سوربۇلاق سۋجيناعىشىنا بايلانىس­تى 2010 جىلدىڭ 9 اقپانىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, مينيسترلىك تاراپىنان «پايدا بولعان قولايسىز ەكولوگيالىق جاعدايدى ازايتۋ جانە سۋجيناعىشتىڭ ەر­نەۋىنىڭ بۇزىلىپ كەتۋ قاۋپىن بولدىرماۋ ماق­ساتىندا «سوربۇلاق كولىندەگى سارقىندى سۋلار سۋجيناعىشىنىڭ قازىرگى جاعدايىن كە­شەندى زەرتتەۋ» ات­تى عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىسىنىڭ جۇرگى­زىلگەنى بارشاعا ءمالىم. الايدا, ءتيىستى شارالار تولىققاندى شە­شىلمەگەندىكتەن, اتالعان ماسەلە شەشىمىن تاپپاۋدا. پانفيلوۆ ۋران كەن ورنىنىڭ راديواكتيۆتى ۇيىندىلەرىنىڭ كەرى اسەرىن جويۋ دا وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. كەڭەس زامانىنداعى «ۆولكوۆگەولوگيا» بارلاۋ پارتياسىنا قاراستى گامما-ساۋلەلەنۋى جوعارى دەڭگەيدەگى ۋران كەن ورنىنىڭ ۇيىندىلەرى قالعان. كەن ورىندارىنا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى 1962 جىلى اياقتالىپ, انىقتالعان ۋران نىساندارىنا كون­سەرۆاتسيا جاسالعان. الايدا, تو­لىق قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلمەگەن. سول سەبەپتى, جەتىسۋ الاتاۋى بوكتەرىندەگى قايتا قالپىنا كەلتىرىلمەي قالعان شتولنيالاردىڭ نەمەسە ۋران ۇڭعىمالارىنىڭ جوعارى راديواكتيۆتىلىگى قورشاعان ورتاعا جانە ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. تاستاندى ۋران ۇڭعىمالارىنىڭ قور­شاعان ورتاعا اسەرىن قايتا باعالاۋ ءۇشىن ارنايى راديولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. رايىمبەك اۋدانىنداعى «وي­قاراعاي» كومىر كەن ورنىنىڭ قور­شاعان ورتاعا اسەرىن انىقتاۋ, عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت­­­تىلىگى تۋىپ وتىر. كەربۇلاق اۋدا­نى, سارىوزەك اۋىلىنداعى جانە قاپ­­شاعاي قالاسىنداعى كارىز سۋى­نا قاتىستى ەكولوگيالىق اپاتتى جاع­دايعا كوڭىل ءبولىپ, رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. سوڭعى بەس جىلدا وبلىس اۋما­عىندا مال ولەكسەلەرىن تاستايتىن 351 قورىم سالىنىپ, قولدانىسقا بەرىلگەنىمەن باسىم بولىگى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىندىگى انىق­تالدى. سوندىقتان بۇل پروبلە­مانى شەشۋ جولى – قۇجاتتارىن زاڭداستىرىپ, ەكولوگيالىق, سانيتار­لىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا سايكەستەندىرىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ, ولاردى باسقارۋدى قولعا الۋ ماسەلەسى بويىنشا وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جۇمىس باستالدى. جەردىڭ توزۋىنا تابيعات پايدالانۋشىلار جانە جەر قويناۋىن, اسىرەسە, كارەرلەردى پايدالانۋشىلاردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاماۋى سەبەپ بولۋدا. ءسويتىپ, جەر قويناۋىن زاڭسىز پايدالانۋ فاكتىلەرى ارتۋى, ەگىستىكتەردىڭ سان-الۋان حيميالىق پرە­پا­راتتارمەن ۋلانۋى, جەردىڭ قۇنار­سىزدانۋى, رۇقساتسىز جابايى تۇردە تۇرمىستىق قاتتى قوقىس-قالدىقتاردىڭ بەي-بەرەكەت كەز كەلگەن جەرگە توگىلۋى, اعاشتاردىڭ شامادان تىس كەسىلىپ, جويىلۋى, كىشى وزەندەردەگى سۋلاردىڭ تارتىلىپ, ارناسىنىڭ كەبۋى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتتى اسەرىن تيگىزۋدە. سوڭعى كەزدەرى ترانسشەكارالىق ىلە وزە­نىندەگى سۋ قورىنىڭ ازايىپ كەتۋى, سۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى ەكولوگيالىق سيپاتتاعى تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ جانە تابيعي سۋ تەڭگەرىلىمىنىڭ بۇزىلۋىنا اسەرىن تيگىزىپ, قاپشاعاي جانە بالقاش كولدەرىنىڭ ەكوجۇيەسىندە دە وزگەرىستەر بايقالۋدا. نەگىزى ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا ءوڭىر باسشىسى ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ناقتى دالەل رەتىندە «الماتى وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارا جوسپارىن» بەكىتىپ بەرگەنىن ايتۋعا بولادى. ءىس-شارانىڭ ورىندالۋ نىسانى, جاۋاپتى ورىنداۋشىلارى, ورىندالۋ مەرزىمى جانە قارجىلاندىرۋ كوزدەرى جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەن. قورىتا ايتقاندا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعات بايلىعىن ساقتاۋ – بولاشاققا دەگەن قامقورلىق, ۇرپاق ءۇشىن جاسالاتىن مۇرا. سوندىقتان دا ەلباسى جولداۋلارىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدا اشىق ساياسات قالىپتاستىرۋ جونىندەگى سىندارلى ۇسىنىستارى بىزگە جاڭا مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ دا باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى بولۋىنا جاعداي جاسايدى دەگەن ءسوز. قونىسبەك بايەدىلوۆ, الماتى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى. تالدىقورعان.