بۇل دا قازاقتىڭ شەرلى شەجىرەسى

ۇلت زيالىلارى تۋرالى كوپتەگەن كىتاپتار جازىپ, جۇرتتىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنگەن قايراتتى قالامگەر مەدەۋ سارسەكەنىڭ «سەمەي قاسىرەتى» اتتى دەرەكتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ەلورداداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. ونى ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى اشىپ, «فوليانت» باسپاسىنان شىققان ەڭبەك تۋرالى قىسقاشا ماعلۇمات بەرسە, ايتىسكەر اقىن سەرىكزات دۇيسەنعازين جىردان شاشۋ شاشتى. ءوزىنىڭ ءومىر جولىنا توقتالا كەلىپ, دەرەكتى حيكايات تۋرالى وي قوزعاعاندا, كىتاپ اۆتورى كوپتەگەن ىزدەنىستەرىن ىركىلمەي ايتتى. 63 كىتاپ شىعارعانىن, ول 1 ميلليون 50 مىڭ تارالىممەن جۇرت قولىنا تيگەنىن دە ەسكە سالدى. ال «سەمەي قاسىرەتىن» جازۋ كەزىندە ارحيۆ ماتەريالدارىن ايتپاعاندا, 31 كىتاپتى قاراپ شىققانىن اتاپ, حالىققا كىم ادال قىزمەت ەتتى, كىم قاراباسىنىڭ قامىن ويلادى دەگەن ماسەلەدە اقيقاتتان اتتاماۋعا تىرىسقانىن, ۇلت ارداقتىلارىنىڭ ادىلدىك ءۇشىن تايىنباعان تاباندى­لىقتارىنان مىسالدار كەلتىردى. كەزىندە سەمەي وبلىسىن باسقارعان موروزوۆتىڭ سولاقاي ساياساتىن بىلە تۇرىپ, قالادان وعان كوشە بەرىپ وتىرعانىمىز وكىنىشتى, دەدى. پوليگونننىڭ زاردابىن تارت­قان حالىقتىڭ قاسىرەتى كىتاپتا ايتىل­عانىن, بۇل بولاشاقتا تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەسكە سالىپ, ۇلت زيالىلارى كەڭەس ءداۋى­رىندە ءۇن كوتەرگەنىن, اسىرەسە, مۇحتار اۋەزوۆ 1957 جىلى 60 جىلدىعىن سەمەيدە اتاپ وتكەننەن كەيىنگى ءبىر ساتتە ۇلى عالىم ق.ساتباەۆقا: «ءاي, قانىش. مەنىڭ ەلىم اۋرۋ, بىردەمە ىستەمەيسىڭ بە؟» دەگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, 1958-دەن 1960 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا اتشاباروۆ, بالمۇقانوۆ باستاعان كوميسسيانىڭ جۇمىس ىستەگەنىن, كەيىن ونىڭ تۇنشىقتىرىلعانىن, ارحيۆكە قامالعان شىندىق 1998 جىلى اشىلعانىن اتادى. قالامگەر بۇل ەڭبەگىندە تەك قانا اقيقاتقا دەن قويعانىن, ونى سول داۋىرلەردەگى دەرەككوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ۇلتقا كەرەك, ساباق الۋعا تۇراتىن دۇنيەنى ەشكىمنىڭ بەت بەدەلىنە قاراماي جازعانىن العا تارتتى. بەلگىلى عالىم سەرىك نەگيموۆ 852 بەتتەن تۇراتىن كىتاپتى تولىق وقىپ شىققانىن, 470 اتوم سىناعى جەردى ءبۇلدىرىپ, تاستى ۇگىتكەنىنەن, كوكتەگى قىران قۇستىڭ كوزىن اعىزىپ تۇسىرگەنىنەن مىسالدار كەلتىردى. پروفەسسور ناۋبەت قاليەۆ سول قاسىرەتتەن كورگەن ازاپ, تارتقان توزاققا دەن قويىپ, شەرمەندە شەجىرەگە ءوزى دە كۋا بولعان جاي­لاردى كولدەنەڭ تارتتى. ول سەمەي ءوڭىرى پاتشا زامانىندا دا, ودان كەيىنگى ويرانداردا دا كورگەن زۇلماتى از بولماعانىن اتاپ, 30-شى جىلداردىڭ الدىندا شىڭعىستاۋدا 34 مىڭ حالىق بولسا, كەيىن سودان 6-اق مىڭ قالعانىن دايەككە كەلتىردى. اتوم قاسىرەتى ەلدى توز-توز ەتكەنىن, ونداي كۇندى ەندى ول وڭىرگە كورسەتپەسىن دەگەن تىلەگىن دە ءبىلدىرىپ, ايتسە دە, ءبىر كەزدەرى داۋلەتى مەن ساۋلەتى تەڭ تۇسكەن كەيبىر اۋىلداردىڭ قازىر جۇرتى قالىپ بارا جاتقانى كىمدى دە بولسا ويلاندىرماي قويمايتىنىن اتادى. اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ پوليگون زاردابىن العاش كورگەن­دەردىڭ ءبىرى ءوزى ەكەنىن ايتىپ, سونى زەرتتەگەن اتاقتى عالىم باقيا ات­شاباروۆپەن اۋرۋحانادا بىرگە جاتقاندا, ىلعي اندەتىپ جۇرە­تىنىن, «مۇنىڭىز قالاي؟» دەپ سۇراعاندارعا: «ۇلت ءۇشىن ءبىر ءىس باس­تاپ ەدىك, سول اياقتالماي قالدى. ەندى اندەتىپ جۇرگەننەن باسقا نە قالدى», دەگەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ, مەدەۋ سارسەكەنىڭ بۇل كىتابىن سىيلىققا ۇسىنۋ كەرەك دەدى. اكادەميك عاريفوللا ەسىم 80-گە كەلگەن قالامگەردىڭ وسىنداي كىتاپ جازعانىنا ءدان ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, ەڭ باستىسى, وزدەرى جان-جاققا كەتكەندە, كيەلى توپىراققا قۇت بولىپ قالعان اسىل اعاسىنا دەگەن شىنايى سەزىمىن جەتكىزدى. بەلگىلى جازۋشى سۇلتان ورازالى سىناق بولادى دەپ ەلدى كوشىرگەندە ءۇي ەسىكتەرى اشىق-شاشىق قالعانىن, سول كەزدەگى ادامداردىڭ نيەتىنەن بە, ۇرى-قارى الگى باسپانالاردى بارىمتاعا سالماعانىن ايتىپ, جان باسىنا تاراتقان 50 سومدى مىسە تۇتقانىن, سونداي شىرىلداعان شىندىقتى جازعان جازۋشىعا ەل ريزا, دەپ مۇنداي ەڭبەككە قانداي سىيلىق بەرسە دە جاراساتىنىن جەتكىزدى. اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى مەدەۋ سارسەكە قىران تەكتەس قالامگەر ەكەنىن, ءبارىن الىستان شالاتىنىن, قازاقتىڭ ارىس ۇلدارىنىڭ ءبىرى كاكىمبەك سالىقوۆ: «مەدەۋ سارسەكەنىڭ جاراتىلىسى بولەك, ونى زەرتتەۋ كەرەك», دەيتىنىن ەسكە سالدى. سونىمەن, تاعى ءبىر قازاقتىڭ شەرلى شەجىرەسىن شەرتكەن كولەمدى كىتاپ وقىرمان قولىنا ءتيدى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».