قازاق ويىنىڭ التىن قازىعى

ءوز زامانىندا: شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل – باعا جەتپەس, ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە ءدامى كەتپەس. قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاننىڭ الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس! ...اي, جىل وتەر, دۇنيە كوشىن تارتار, ءولتىرىپ تالاي جاندى, جۇگىن ارتار. كوز اشىپ, جۇرتىڭ وياۋ بولعان سايىن, حاكىم اتا, تىنىش بول, قادىرىڭ ارتار, دەپ جىرلاعان ماعجاننىڭ كورەگەن­دىگىنە تاڭعالاسىڭ. وتكەن جىلى ەلىمىز حال­قىمىزدىڭ دانىشپان پەرزەنتى, باس اقىنى ابايدىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ومىردەن وزعانىنا دا عاسىردان اسىپ كەتتى. بىراق ارتىنا ولمەس-وشپەس مۇرا قالدىرعان عاجايىپ تۇلعا ابايعا, ونىڭ شىعارمالارىنا دەگەن حالىقتىڭ ىقىلاسى ورتايار ەمەس. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ابايدىڭ ولگەن كۇنىنەن قانشا الىستاسا, رۋحىنا سونشا جاقىنداي تۇسكەنىن, حالىق پەن اباي اراسى عالامات كۇشتى ماحابباتپەن جالعاسىپ جاتقانىن اڭعارتادى. اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى تولاسسىز جازىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر دە وسىنى ايعاقتايدى. سولاردىڭ اراسىندا بىرقاتار ىرگەلى مونوگرافيالار دا بار. وسىلايشا ۇلى اقىنىمىزدىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرى ءورىستىلدى وقىرماندارعا دا, سونداي-اق, شەتەل جۇرتشىلىعىنا دا تانىلدى. ءبىزدىڭ وسى ماقالانى جازۋدا كوزدەپ وتىرعان ماقساتىمىز – ولاردى سالىستىرۋ ەمەس, ابايتانۋعا قو­سىلىپ وتىرعان جاڭا ەڭبەكتى سارالاۋ. وسى ورايدا قازاقتىڭ اسا كورنەكتى ويشىلى, فيلوسوف, اكادەميك جابايحان ءابدىلدين مەن ونىڭ قىزى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راۋشان ءابدىلدينانىڭ ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىنا ارناپ جازعان «اباي – گەنيالنىي مىسليتەل گۋمانيست» دەگەن ەڭبەگى تۋرالى وي تولعاماقپىز. استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتاپتا اكەلى-بالالى زەرت­تەۋشىلەر ابايدىڭ ويشىلدىق, كەمەڭگەرلىك تۇلعاسىنا جاڭا, سونى ارنامەن كەلىپ, ونىڭ وسى قاسيەتتەرىن حالقىمىزدىڭ فيلوسو­فيالىق-ەتيكالىق ىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ زەر­دەلەيدى. ابايدىڭ بويىنداعى بۇل سيپاتتاردى شوقان ۋاليحانوۆپەن, ىبى­راي التىنسارينمەن, شاكارىم قۇداي­بەرديەۆپەن, ءتىپتى, ولاردان بۇرىن عۇمىر كەشكەن شورتانبايمەن, دۋلاتپەن, مۇرات­پەن سالىستىرا زەرتتەپ, قازاق حالقى تۇرمىسىنىڭ كەمەڭگەرلىك جەتىستىكتەرىن تەرەڭنەن تولعايدى. اتالعان ەڭبەك ءوزىنىڭ تولىق مازمۇنىمەن ابايدىڭ ويشىلدىق, كەمەڭگەرلىك قاسيەت­تەرىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋدە ەكى عالىمنىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتكەنىن ايعاق­تايدى. اتاپ ايتقاندا, ەڭبەكتىڭ قۇرىلىمى زەرتتەۋشىلەردىڭ ابايدىڭ جەكە ءوزىنىڭ عانا ەمەس, قازاقتىڭ ودان وزگە دە اسقان زيالى تۇلعالارىنىڭ وي-پاراساتىن, عۇمىر­نا­مالارىن اسا جەتىك بىلەتىندىگىن جانە زەرتتەۋ بارىسىندا وسى بىلىكتىلىكتى جەرىنە جەتكىزە كورسەتە العاندىعىن دالەلدەيدى. زەرتتەۋدىڭ بىرىنەن ءبىرى اجىرامايتىن ءتورت ءبولىمى تۇتاسىپ, اراسىنا جىك سالىنباستاي بىرىككەنى سونداي, ءبىر تاراۋداعى وي-تولعامداردى باسقالارى تولىقتىرىپ, وقىعان سايىن زەردەگە قۇيىلا تۇسەدى. مىسالى, ءبىرىنشى تاراۋدا كەمەڭگەردىڭ ويشىلدىعىنىڭ استارىنا بويلاعان زەرتتەۋشىلەر ونىڭ تۇپنەگىزدەرىن حالىقتىق سانا-سەزىمنىڭ ابايعا دەيىنگى عۇلامالار قالىپتاستىرعان ارنالارىنان تارقاتادى. مۇنىڭ ءوزى اباي ءىلىمىنىڭ رۋحاني تامىرى حالىق تۇرمىسىنىڭ تەرەڭىنەن ءنار الاتىندىعىن كورسەتەدى. الايدا, ابايدىڭ دارا, دانا تۇلعا ەكەندىگى – ونىڭ قازاق ساحاراسىندا عاسىرلار بويى قالىپ­تاسقان فيلوسوفيالىق-ەتيكالىق ارنادان اسىپ, جاڭا سيپاتپەن, ايتالىق, ادامزات جارا­تىلىسىنداعى قۇبىلىستاردى ءوزى تانىپ-پايىمداعان زەردەلى ويشىلدىق پارمەنمەن دايەكتى ساراپتاپ, سارالاۋى. بىزدەر ابايدىڭ حالىقتىڭ كوپتەگەن تۇرمىس-سالتىنا, ادەت-عۇرپىنا, سانا-سەزى­مىنە سىني كوزقاراس ۇستانعانىن, قازاق­تىڭ جارامدى بولىپ سانالىپ كەلگەن حالىق­تىق تۇرمىسىنداعى مىندەردى اياۋسىز اشكەرەلەگەنىن ولەڭدەرىنەن, قاراسوزدەرىنەن بىلەمىز. زەرتتەۋشىلەر اقىننىڭ وسى وراي­داعى وي-تولعامدارىن دايەكتىلىكپەن اشىپ كورسەتەدى. ولاردىڭ اباي ويشىلدىعىنىڭ تامىرىنا بويلاۋ ورايىندا جالپىعالامدىق فيلوسوفيانىڭ دامۋ ۇردىستەرىنە سۇيەنگەنى انىق. بۇل رەتتە اباي ءوزى ىزدەنىسىمەن جە­تىك مەڭگەرگەن ورىس ءتىلى ارقىلى كونە دۇنيە­­نىڭ سوكرات, پلاتون, اريستوتەل سياق­ت­ى ويشىلدارىنىڭ شىعارمالارىمەن تا­نىس­قانىن بىلەمىز. ال, اقىل-پاراسات, ويشىلدىق, سانا-سەزىم جەرىنە, ۇلتىنا, زامانىنا قاراماي, سانالى ادامزات اتاۋلىعا ءتان ماڭگىلىك قابىلەتتەر ەكەنىنە ابايدىڭ كوزى جەتكەن. سوندىقتان, دۇنيە تانۋدا بۇل ۇعىمداردىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, ءمان-ماڭىزىنا بويلاۋ ابايعا قيىندىق تۋدىرمايدى. البەتتە, زەرتتەۋشىلەر ابايدىڭ ولەڭدەرىنەن گورى قاراسوزدەرىنە كوبىرەك سۇيەنىپتى. دەسەك تە, اباي قاراسوزدەرىندەگى وي-پايىم­دارىن ولاردان بۇرىن جىرلارىندا تىلگە تيەك ەتكەن عوي. بىراق وي مازمۇنىن تەرەڭ اشۋدا ولەڭدەردەن گورى قاراسوزدەر اۋقىمدىراق ەكەنىن دانىشپاننىڭ ءوزى بىلگىرلىكپەن اڭعارىپ, كەڭ تولعامداردىڭ جۇگىن قاراسوزدەرىنە ارتىپ وتىرعان. زەرتتەۋشى عالىمدار ابايدىڭ ادام مەن تابيعاتتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى قالايشا پايىمداعانىن الدىمەن اشىپ كورسەتەدى. بۇل ىڭعايدا اقىننىڭ: ولسە ولەر تابيعات, ادام ولمەس, ول بىراق قايتىپ كەلىپ, ويناپ كۇلمەس, – دەي كەلىپ, تابيعات ولسە دە ادامنىڭ رۋحى ولمەيتىنىن ايتقانىن دالەلدەيدى. ابايدىڭ پايىمداۋىنشا, رۋحسىز ادامداردىڭ عانا جانى تانىمەن بىرگە ولەدى. ويتكەنى, رۋحسىز ادامداردىڭ ارتىندا ەشتەڭە دە قالمايدى. ونىڭ: ءولدى دەۋگە سىيا ما, ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قال­دىرعان, – دەۋىنىڭ سىرىن وسىلايشا تۇسىندىرەدى زەرتتەۋشىلەر. اباي دا عالامنىڭ وزىق ويلى عۇلامالا­رىنىڭ بارلىعىنا ءتان ءبىر قاسيەتتى يەلەن­گەنى انىق. ول – شىققان تەگىنە, ۇلتىنا قا­راماستان ولقىلىقتاردى اياماي سىناپ, مىنەۋ. بۇل ورايدا دانىشپان اقىن قازاق حالقىنىڭ سانا-سەزىمىن جاۋلاپ العان قاساڭ كەمشىلىكتەردى جىكتەپ, جىلىكتەپ تۇرىپ سىنايتىنىن زەرتتەۋشىلەر انىق باياندايدى. ابايدىڭ ەل تۇرمىسىندا ابدەن ىرگە بەكىتىپ العان ءداستۇرلى سانا-سەزىمدەردى, ءاسى­رەسە, قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرىن سارالايتىن جيىرما توعىزىنشى قاراسوزىنەن مىسالدار كەلتىرىلەدى. قازاقتا «جارلى بولساڭ, ارلى بولما» دەگەن ماقال بارىن ايتقان زەرتتەۋشىلەر اقىننىڭ: «اردان كەتكەن سوڭ, ءتىرى بولىپ جۇرگەنى قۇرىسىن! ەگەر ونىسى جالعا جۇرگەنىڭدە جانىڭدى قيناپ, ەڭبەكپەنەن مال تاپ دەگەن ءسوز بولسا – ول ار كەتەتۇعىن ءىس ەمەس. تىنىش جاتىپ, كوزىن ساتىپ, بىرەۋدەن تىلەنبەي, جانىن قارمانىپ, ادال ەڭبەكپەن مال ىزدەمەك – ول ارلى ادامنىڭ ءىسى». مىنە, اقىننىڭ قارا­سوزدەرىنىڭ عاقليالىق-عيبراتتىق ءمانى وسىندا. سوندىقتان, زەرتتەۋشىلەر ابايدىڭ سانا تۋرالى پايىمدارىنا وسىلايشا تەرەڭ تۇسىنىك بەرەدى. ءبىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىمىزدە ابدەن تاپتاۋرىن بولىپ قالعان كوپتەگەن حا­لىقتىق دەگەن عيبراتتى-مىس ۇعىمداردىڭ قابىر­عاسىن وسىلايشا قاقىراتىپ سوككەن اباي ويشىلدىعىنا وسىدان كەيىن باس يمەي كورىڭىز! ءوزىنىڭ قالىپتى ورتاسىنان تىم وزىق شىق­قان عۇلامالاردىڭ بارلىعى دا جال­عىز­دىقتىڭ ازابىن تارتقانى ادامزات ويشىلدارىنىڭ تاعدىرىنان ايان. ابايدىڭ «سەگىز اياعى» – وسىنىڭ دالەلى. «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم تاپ شىنىم» ياكي «جارتاسقا باردىم, كۇندە ايعاي سالدىم, ودان دا شىقتى جاڭعىرىق»... الايدا, اقىن «ساۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە» دەي وتىرىپ, جالعىزدىقتىڭ شەڭگەلىنەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەستىرىپ, تابادى. ول – ويعا بەرىلۋ, ولاردى قاعازعا ءتۇسىرۋ, كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق جانداردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ. ونىڭ قاراسوزدەرى – اقىندى وسىناۋ جالعىزدىقتىڭ ازابىنان قۇتقارۋشى! زەرتتەۋدىڭ ءۇشىنشى ءبولىمى ابايدىڭ «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» دەگەن تالابىن تالداۋعا ارنالادى. انىعىندا دا, 1886 جىلى جازىلعان «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ولەڭىندەگى بەس اسىل ءىس – تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم جانە وسىلارعا كەرەعار – وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك جانە بەكەر مال شاشپاق ۇعىمدارىنا حاكىمنىڭ بەرگەن تۇسىنىگى سودان بەرگى ءجۇز وتىز جىل ىشىندە ءمانى مەن ماڭىزىن جويدى دەپ كىم ايتا الادى؟! بۇلاردىڭ جا­سىعى مەن جاقسىسى – بۇگىن دە ايقىن. مىنە, اكەلى-بالالى زەرتتەۋشىلەر وسىنى زەردەمىزگە قۇيا تۇسەدى. اتالعان زەرتتەۋ ەڭبەكتىڭ سوڭعى – ءتور­تىنشى تاراۋى سەنىم, سۇيىسپەنشىلىك جانە سۇلۋلىق جايىنداعى تولعامدارىن زەردە­لەيدى. اباي دىنگە دە, اللاعا دا سەنگەن. اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس, راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس. ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى, سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى. ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي «باۋىرىم!» دەپ, جانە حاق جولى وسى دەپ «ادىلەتتى». ابايدىڭ سەنىم جايىنداعى تولعامدا­رىنىڭ نەگىزى – ءدىن مەن يماندا. اقىننىڭ سۇيىسپەنشىلىك, ماحاببات تۋرالى تولعامدارىن وزەك ەتكەن جىرلارىن دا, قاراسوزدەرىن دە جەتىك بىلەتىن زەرت­تەۋشىلەر سەنىم, ياعني رۋحاني سەزىم مەن ءسۇيىس­پەنشىلىك اللانىڭ ادامزاتقا تارتۋ ەتكەن ۇلى سىيى ەكەنىن ابايدىڭ ۇقتىرۋىمەن پايىم­داي كەلىپ, اقىننىڭ ايگىلى عاشىقتىق جىر­لارىن العا تارتا وتىرىپ, جالپى, ابايدان كەيىنگى ماعجان, سۇلتانماحمۇت, ەستاي, ۇكىلى ىبىراي سىندى اقىنداردىڭ جانە باسقا دا ەل تانىعان ءانشى-سازگەرلەر تۋىندىلارىنداعى ابايدىڭ ۇلگىلەرىن تالدايدى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءبىر ايرىقشا قاسيەتى – سۇيىسپەنشىلىك جىرلارى مەن اندەرى عوي. ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتسەم, اباي زامانىنداعى جانە ودان كەيىنگى حالىق اندەرىنىڭ وسى جەتىستىگى ءبىر ۇلكەن دە مازمۇندى زەرتتەۋدىڭ ارقاۋى بولسا يگى ەدى دەپ ويلايمىن. اتالعان زەرتتەۋ ەڭبەكتى وقىپ شىعىپ, تولعاقتى ويلاردىڭ قۇنداعىنا بولەنگەندە قوس عالىمنىڭ ۇلى ويشىلدىڭ اقىندىق, دانىش­پاندىق تابيعاتىنا تەرەڭ بويلاپ, بۇل قاسيەتتەرىنىڭ سيپاتىن تانىتىپ, سىرىن اش­قانىن اڭعاردىم. الايدا, اكەلى-بالالى عالىمدار بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان, اشىلماعان جاڭالىق تاۋىپ وتىر دەۋدەن اۋلاقپىن. بىراق ءورىستىلدى وقىرماندارعا ابايدىڭ دانىشپاندىق, كەمەڭگەرىك سيپاتىن ناق وسىلايشا تالداپ, ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ارنايى زەرتتەۋ ەڭبەك نەكەن-ساياق, ءتىپتى, جوقتىڭ قاسى ەكەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان, بۇل زەرتتەۋدى ابايتانۋ ىلىمىنە قوسىلعان زور ۇلەس دەپ باعالايمىز. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ. پەتروپاۆل.