سىر بويىنداعى باستى قالا - قىزىلورداداعى ەلۋ جىلعا جۋىق تاريحى بار ن. بەكەجانوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا وسى كەزگە دەيىن ساحنا ونەرىنىڭ سىرى مەن قىرىن جاقسى مەڭگەرگەن, تالعامپاز كورەرمەننىڭ ۇدايى كوڭىلىنەن شىعىپ تۇرعان تارلانبوز تالانتتار از ەمەس. ونەردە سونداي وزگەشە ورنى مەن ەنشىسى بولعان اكتريسالاردىڭ ءبىرى ۇلباتاي ءبايادىلوۆا ەدى. ءوز كاسىبىنە جانىنداي بەرىلگەن سول اياۋلى ءارتيستىڭ مەيىرىم شۋاعىنا تولى, قۋانىشتى دا, قايعىنى دا قاتار سىيعىزا الاتىن الىپ جۇرەگىنىڭ توقتاعانىنا دا ءبىر جىل ۋاقىت بولىپ قالىپتى.
ءبىز بىلەتىن ۇلباتاي اپاي ومىرلىك ۇستانىمىنا مىعىم-تىن. ونىڭ بۇل قاسيەتى ءوزى جاس كەزىنەن كيەلى قۇتحانا ساناعان تەاترعا ادالدىعىنان دا ايقىن كورىنىپ تۇراتىن. وسى قارا شاڭىراق شىن مانىندە دە ونىڭ ەكىنشى ءۇيى بولدى. ول تاڭەرتەڭ تەاتر تۋرالى ويلارمەن ويانىپ, كەشكە تەاتردىڭ تىلەۋىن تىلەپ جاتاتىن جانداردىڭ ساناتىنان ەدى.
بالكىم, ءبىزدىڭ ۇلباتاي اپايمەن ەكەۋمىزدىڭ تەز ورتاق ءتىل تابىسىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتۋىمىزگە, قايدا جۇرسەك تە ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇدايى ىزدەپ تۇراتىنداي دارەجەگە جەتۋىمىزگە ونىڭ وسى قايتالانباس قاسيەتى بولسا كەرەك. كەيىنگى جىلدارى مەن قىزمەت بابىمەن الدىمەن استاناعا, سوڭىنان الماتىعا قونىس اۋدارعاننان كەيىن دە ارامىزداعى وسى تىعىز بايلانىس, جىلى قارىم-قاتىناس ۇزىلگەن ەمەس. اپاي ونىڭ ۇستىنە وتە باۋىرمال بولاتىن. سوندىعىنان بولار, بىرەر اپتا ءبىر-بىرىمىزدەن حابار الا الماي قالساق, كوپ جاعدايدا الدىمەن ىزدەۋ سالىپ, قوڭىراۋ قاعىپ جاتاتىن دا سول كىسىنىڭ ءوزى ەدى. مۇندايدا جاسى كىشى مەن اپايدان بۇرىن تەلەفون شالا الماي قالعانىما ىڭعايسىزدانىپ, كىشىلىك ءىلتيپاتىمدى بىلدىرە باستاعانىمدا, ونىڭ اينالىپ-تولعانعان بىرەر اۋىز ءسوزى ءبارىن ورىن-ورنىنا قويىپ بەرگەندەي بولىپ, ەكەۋمىز دە جانىمىز جادىراپ, ءوز اڭگىمەلەرىمىزدىڭ تيەگىن اعىتىپ جۇرە بەرۋشى ەدىك.
ەندى, مىنە, سول اياۋلى اپايىمنان ايرىلىپ قالعانىمىزعا دا جىل ون ەكى ايدىڭ ءجۇزى اينالىپ بارادى. بىراق كوڭىلى قۇرعىر ونىڭ بۇل جارىق دۇنيەدە جوق ەكەنىن ءالى دە سەنبەيتىندەي. ءالى دە كۇندەردىڭ كۇنىندە اپاي جارق ەتە قالاتىن جاسىنداي جارقىن داۋىسىمەن تەلەفون جەلىسىنىڭ ارعى باسىنان اينالىپ-تولعانىپ تۇرىپ الاتىنداي بولىپ كورىنەدى. سوندايدا اپايدىڭ وكىل قىزى بولعان قىزىلوردا تەاترىنىڭ تاعى ءبىر بەلگىلى اكتريساسى, ءوزى دە بۇگىندە تاجىريبەلى ساحنا جۇلدىزدارى قاتارىنا قوسىلعان ءزاليفا تولەپوۆامەن حابارلاسىپ, ەكەۋمىز ءۇشىن دە ارداقتى بولعان جايساڭ جان تۋرالى ءبىراز سىر شەرتىسىپ, ەستەلىكتەر ايتىپ, ءىشىمىزدى ءبىراز بوساتىپ الامىز.
كەزىندە مەن ۇلباتاي ءبايادىلوۆا تۋرالى بىرنەشە رەت جازعانمىن. ولار جەرگىلىكتى باسىلىمدار مەن رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كوردى. وتكەن جىلى دا اپايمەن ارنايى سويلەسىپ, تاعى جازباقشى بولىپ جۇرگەنىمدە, ول كىسى ءبارىمىز ءۇشىن كۇتپەگەن جەردەن, اياق استىنان باقيلىق بولىپ كەتە باردى. ەندى, مىنە, سول ماقالانىڭ ورنىنا ەستەلىك جازۋىما تۋرا كەلىپ وتىر. امال نە, بۇل دا ءبىر اللانىڭ قالاۋىمەن بولعان ءىس شىعار. ءبىر قۋاناتىنىمىز, اپامىزدىڭ ەلگە, ونەرگە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگى كوزىنىڭ تىرىسىندە ءبىرشاما ەلەنىپ, وزىنە لايىقتى باعاسىن الدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا «قۇرمەت» وردەنىن ومىراۋىنا قادادى. سوڭىندا وزىنە ۇدايى قامقور ءارى تىرەك بولعان ومىرلىك جولداسى, بالالارى قالدى. قازىر اپايدى ساعىنعاندە كەيدە ىزباسقان اعايمەن دە حابارلاسىپ, سويلەسىپ تۇراتىنىمىز بار. وسىنىڭ ءبارى اياۋلى ادامنىڭ سوڭىندا جوقتاۋشىلارى بار ەكەنىن كورسەتەدى.
البەتتە, ۇلباتاي ءبايادىلوۆا ومىردەن وتكەنگە دەيىنگى بەدەلى مەن اتاق-داڭقىن ءبىر كۇندە نە ءبىر جىلداردا الا سالماعان ەدى. ونىڭ دا ءومىر جولىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ارمان قۋىپ, الىس جولعا اتتانۋدان باستالعان. دالىرەك ايتقاندا, بۇل جول 1958 جىلى الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى جانىنداعى ەكى جىلدىق ستۋدياعا تۇسۋدەن ارنا تارتتى. بۇلاردىڭ كۋرسىندا قازاق ونەرىنە وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان ءانۋار مولدابەكوۆ, ەسبولعان جايساڭباەۆ, تولەش تۇڭعىشبەۆ, روزا اشىربەكوۆا, امانجول سالمەنوۆ, تاستان وتەباەۆ, تولەش تۇڭعىشباەۆ, ءشامىل ءجۇنىسوۆ, بايان يماشەۆا, ساليحا قوجاقوۆا, ايىمتورى تايعارينا سەكىلدى كىل سايدىڭ تاسىنداي ونەرپاز جاستار وقىدى.
راس, بۇرىنعىنىڭ كىسىلەرى ارتيست ماماندىعىنا ءبىر ءتۇرلى سەنىمسىزدىكپەن قاراۋشى ەدى. بىراق ونىڭ اتا-اناسى بۇل جاعىنا كەلگەندە, كوزى اشىق كىسىلەر بولىپ شىقتى. اكەسى ءبايادىل ءان-كۇي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جان بولىپتى. ونىمەن ءبىر كىندىكتەن تاراعان اعاسى ايتىس ونەرىنىڭ كەرۋەنىن تۇزگەن وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىن رەتىندە تانىلىپتى. وسىلاي ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزعا دارىن اكەنىڭ قانىمەن, انانىڭ اق سۇتىمەن سىڭسە كەرەك. جاستايىنان ءان ايتۋعا قۇمار بولىپ ءوستى. قىزىنىڭ قالاۋىن قوش كورگەن ولار جولىنا كەسە-كولدەنەڭ تۇرمادى.
اتا-انانىڭ اق تىلەۋى پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, العاشقى جانە اقتىق سىننان سۇرىنبەي وتكەن ول ءازىربايجان مامبەتوۆ سىندى سۋرەتكەردىڭ سىنىبىنا قابىلداندى. ونىڭ باعىنا قاراي, بولاشاق تەاتر كوريفەيى سول جىلى ماسكەۋدەن گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ كەلىپ, اكتەر شەبەرلىگىنەن ءدارىس بەرەتىن. ول ورىمدەي جاس اكتەرلەردى ساحنا مانەرىن مەڭگەرۋگە بەيىمدەدى. سونىمەن بىرگە ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, راحيا قويشىباەۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, بيكەن ريموۆا سەكىلدى ونەر مايتالماندارىنىڭ ءمولدىر بۇلاعىنان سۋسىنداتتى. ەكى جىل ەكى كۇندەي بولىپ ءوتتى دە كەتتى. ەندى ەڭبەككە ارالاساتىن كەز كەلگەندە, سىنشى باعىبەك قۇنداقباەۆ 19 جاستاعى جاس اكتريساعا سەمەيدەگى اباي تەاترىنا جولداما بەرەدى. ءسويتىپ, ول 1960 جىلى ءدام تارتىپ, ەڭبەك جولىن ەرتىس جاعاسىنداعى قالادا باستايدى. ستۋديا قابىرعاسىنان جاڭا شىققان قىز نەبىر ايتۋلى ساڭلاقتاردىڭ ورتاسىنا تۇسەدى. كوپ ۇزاماي, مۇنداعى بەلدى اكتريسالاردىڭ قاتارىنان تابىلادى. وسى جەردە ءوزىنىڭ ومىردەگى, ونەردەگى سەرىگى اكتەر ىزباسقان شاكىروۆتى جولىقتىرىپ, وتاۋ قۇرادى.
اكتريسانىڭ شىعارماشىلىق ساپارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحاببات» دراماسىندا باتەس ءرولىن ويناۋدان باستالدى. مۇنان كەيىن ءارتيستىڭ ومىرىندە ويىپ ورىن الاتىن كەيىپكەرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پوۆەسى نەگىزىندە جاسالعان پەساداعى «ءجاميلا» ءرولى بولدى. بۇل رول 1963 جىلى سەمەي وبلىستىق اباي اتىنداعى دراما تەاترىنان سىر شاھارىنداعى ونەر ورداسىنا جاڭا قونىس اۋىستىرىپ كەلگەن جاس ءارتىس ءۇشىن توسىن سىي ەدى.
ۇلباتاي اپاي قىزىلوردا تەاترىنداعى العاشقى شىعارماشىلىق جولى تۋرالى ايتىلا قالعاندا, ءوزىنىڭ جولىن اشىپ بەرگەن ءجاميلانى اتتاپ وتە المايتىن. شىنىندا دا بۇل كەرەمەت ۇيلەسىمىن تاپقان قويىلىم بولعان. ساحناداعى العاشقى كورىنىستە ءجاميلا, دانيار, سەيىت ۇشەۋى استىق تيەلگەن ات اربانى شومەلەلەردىڭ جانىنا دوعارىپ قويىپ, ءوزارا ازىلدەسىپ وتىرادى. سول كورىنىستە پسيحولوگيالىق تولعانىس ساتتەرىن ءۇش اعىن, ءۇش دارىن وكىلدەرى كورسەتەدى. ساحنادا ءجاميلا بولىپ ۇلباتاي ءبايادىلوۆا, دانيار بولىپ تۇرىسجان ايناقۇلوۆ, سەيىت بولىپ وراز ءماسىمحانوۆ ءوزارا ورىلەتىن. ولاردىڭ وسى كەزدەگى ۇيلەسىمدىلىگى مەن سوزدەرى ۇندەستىگى كورەرمەنىنە اسەر ەتپەي قويماۋشى ەدى. كىسىگە اقىسىن جىبەرمەيتىن وجەت ءجاميلا ايتىسقانمەن ايتىسىپ, تارتىسقانمەن تارتىسىپ, ەركەككىندىكتىلەرگە ءوزىن قورلاتپايتىن. سول قايسار جاميلاعا قىزىقپاعان جان جوق. سەبەبى, وندا ايەلگە ءتان ناز دەسەڭ ناز, قىلىق دەسەڭ قىلىق, كورىك دەسەڭ كورىك بار. ءبىر كۇنى ايتقانىم زايا كەتپەيدى دەگەندەردىڭ ءبىرى – وسمان ءجونسىز ىرجالاڭداپ, تيىسە بەرگەن كەزدە ويى بۇزىق وسپاداردى ول دەرەۋ قايىرىپ تاستايدى.
كەلەسى ءبىر ساحنادا از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن تۇيىق مىنەزدى جىگىت دانيار سوعىس جايىن ايتقاندا, ۇلباتاي – ءجاميلانىڭ ەكى كوزى بوتالاپ جىلاپ قويا بەرەتىن ءساتى بار. سونداعى ءجاميلا بەينەسى ۇلباتاي ءبايادىلوۆانىڭ سومداۋىندا سەرتىنە ادال, سەنىمگە مىقتى, قايسار جان بولىپ شىعىپ ەدى. كانىگى كورەرمەننىڭ كوز الدىندا سول سۋرەت ماڭگى قالىپ قويعان.
ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, تەاتر ساحناسىنا كەلگەن جارتى عاسىر ىشىندە اكتريسا ەكى ءجۇز ەلۋگە تارتا رول ورىنداپتى. اتاپ ايتساق, م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان – شولپان» كومەدياسىنداعى – شولپان, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنداعى» – كۇنىكەي, «اقان سەرى – اقتوقتىسىنداعى» – ءمارزيا, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «قۇداعي كەلىپتىسىندەگى» – مارفۋعا, س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اجال مەن اجارىنداعى» – اجار, ب.برەحتتىڭ «كاۆكازدىڭ بور شەڭبەرىندەگى» – مارو جانە اسپاز ايەل, ب.ءمايليننىڭ «شۇعاسىنداعى» – كۇلزيپا, م.كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان تۇنىندەگى» – ءزۇبارجات, ت.احتانوۆتىڭ «اكە مەن بالاسىنداعى» – ساۋلە سارسەنوۆنا, س.جامالدىڭ «قارا گۇلدەرىندەگى» – امول, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلدەسىندەگى» – ەۆا برويەر, س.شايمەردەنوۆتىڭ «ءانىم سەن ەدىڭىندەگى» – قارعاش, م.عاپپاروۆتىڭ «تۇزدى شولىندەگى» ءرابيا وبرازدارى ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنان وزىنشە سىر شەرتەتىن ەدى.
ۇلباتاي ءبايادىلوۆا وسى وبرازدارى ارقىلى ءوستى, وسىلار ارقىلى حالقىنا تانىلدى. وسىلار ارقىلى تەاتر تارلاندارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سىپايى دا مادەنيەتتى مىنەزىمەن, جايدارى جۇزىمەن, جىلى جۇرەگىمەن كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ءبىزدىڭ قازىرگى كۇندەرى كوڭىلىمىزدى جۇباتاتىن دا ونىڭ سوڭىندا قالعان وسى جاقسى اتى بولسا كەرەك.
جاڭاگۇل سۇلتانوۆا,
تەاترتانۋشى.
