قابىرعالى قازاق حالقىنىڭ استارى اقىل-ويدىڭ تەڭىزى, ۇلگى-ونەگەسى مەيىرىم-شاپاعاتتىڭ مۇحيتىنا پارا-پار سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپى ءبىر اللانىڭ قالاۋىمەن قالانعان عۇمىر قاعيداتتارى ىسپەتتى. بۇل پايىمنىڭ انىق مىسالدارىن قازاقتىڭ قاتپارى مەن قالتارىسى مول تاريحىنىڭ تۇڭعيىعىنا تالپىنعاندا لەك-لەگىمەن كەزىكتىرەمىز. تىم ارىگە بارماي-اق, سوڭعى ەكى-ءۇش عاسىردىڭ بەدەرىندە عۇمىر كەشكەن اتالارىمىزدىڭ ءومىر سالتى مەن تىرشىلىك ءنارىنىڭ ءوزى كوپ نارسەگە كوزقاراسىمىزدى تۇزەپ, سانالىنى جاعىمسىز ادەت, ارەكەتتەردەن تىيىپ, ادەپكە قاراي بۇرادى.
وسى ورىندا حالقىمىزدىڭ قايىرىمدىلىققا ۇندەيتىن شۇلەن تاراتۋ تۋرالى ءداستۇرىنىڭ دەستەسىن اعىتايىق.
بىزگە ءمالىم دۇنيەدە قازاق ءشۇلەندى نەگىزىنەن مال قاراسى كوبەيگەن, ابدەن جەتىلىپ قوڭدانعان قارا كۇزدە تاراتقان. داۋلەتى تولىپ تاسىعان باي-باعلاندار قورا-قورا مالدى اۋىل ادامدارىنىڭ الدىنان ايداتىپ, ءالى جەتىلىپ ۇلگىرمەگەن جەتىم مەن جۇقاناعا, الەۋمەتتىك تۇرمىسى تومەن جانە كوپبالالى وتباسىلارعا ءار 10 نەمەسە 20 مالدىڭ ءبىرىن بەرىپ وتىرىپتى. وسىنداي ادىسپەن اۋىلدا بىردە-ءبىر قاتقان قاراكون كەدەي قالدىرمايدى ەكەن. بۇل دارقان ءداستۇردى مۇسىلماندىقتىڭ ءۋاجىپ, ساداقاسىنا ۇقساتپاساق تا, ادامدىق پارىز بەن زەكەت سىندى يماندى شارالاردىڭ التىن ارقاۋىمەن استارلاسىپ جاتىر دەۋىمىزگە بولادى. شۇلەن تاراتۋشىلار بۇل ءراسىمدى پايدا ءۇشىن ەمەس, كوپتىڭ العىسىن, ساۋابىن الۋ ماقساتىندا اتقارعان. وسى ورايدا ادامدىق قاسيەتتىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا بالانعان اسىل ءداستۇر حالىق اراسىنداعى كۇردەلى قاتىناستاردى رەتتەيتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋتتىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى دەگەن ابزال.
جومارتتىق جونىندە پاتشالار حيكاياسىنان
اتىمتاي جومارتتار قازاقتا ەجەلدەن بولعان. ولاردىڭ دارقان پەيىلى اڭىزدارعا اينالىپ, كەيىنگىنىڭ جادىنا اسىل نۇر بوپ قۇيىلعان. ايتسە دە, ۇلى پاتشالاردىڭ جاساعان جومارتتىقتارى تاريحتا انىق تاڭبالانعان. ءماسەلەن, جارتى الەمگە بيلىگىن ءجۇرگىزگەن ءامىر تەمىر ءۇندىستاندى تىزە بۇكتىرىپ, باعىندىرعان قۇرمەتىنە سامارقاندا قىرىق كۇن تويلاۋعا رۇقسات بەرىپ, ءار كەلگەن قوناققا ءبىر تۋ قويدان جەتەلەتىپ جىبەرۋدى بۇيىرىپتى. ءوزى شارۋا كيىمىن كيىپ, ءبىر كوپىردىڭ استىندا وتىرىپ, تويعا كەلىپ-كەتىپ جاتقان جۇرتتىڭ اۋجايىن اڭداپتى. شارتاراپتان كەلگەن ءار دەڭگەيدەگى قوناقتار قىرىق كۇندىك تويدا ويناپ-ك ۇلىپ, ءتۇرلى قىزىقتى تاماشالاپ, شاراپقورى شاراپقا بوگىپ, كەدەي-كەپشىك تويا اس جەپ, ءبارى-ءبارى ءبىر-ءبىر قويدان جەتەلەپ ريزا كوڭىلمەن تاراپ جاتىپتى. ۇلى قولباسشىنىڭ تاپقىرلىعى مەن قاھارماندىعىنا جانە شەكسىز جومارتتىعىنا ماداق ايتىپ بارا جاتقاندار كوپ ەدى. بىراق شاراپقا شالا ماس بولعان, ءبىر ادام العان قويىن يگەرە الماي قاتتى نالىپتى. «ەي جەر الەمىنىڭ بيلەۋشىسى, تۋ قويىڭدى بەردىڭ, بىراق نەگە ونى بايلاپ اكەتۋگە ءبىر قۇلاش ارقانىڭدى قىزعاندىڭ؟!» دەپتى. مۇنى ەستىگەن ءامىرشى: «قانشا جومارتتىق جاساساڭ دا جۇرتتىڭ كوڭىلىن تولىق تابا المايدى ەكەنسىڭ», دەپ كەيىپتى. بۇل حيكمەتتى العا تارتۋىمىزدىڭ سەبەبى, ءامىردىڭ تويعا كەلگەن ەلگە ءبىر-بىردەن قوي جەتەلەتۋى دە شۇلەن تاراتۋدىڭ ءۇلگىسى بولار دەپ تۇيدىك. شۇلەن وسى سىندى اس پەن تويدا دا تاراتىلىپ تۇرعان. مۇنداي يماندى شارانى قازاق تاريحىنان كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. ال ءبىزدىڭ وسى جولعى اڭگىمەمىزگە «شۇلەن تاراتقان ورازكەلدى» (رۋ اتى – رەد.) دەگەن ماداق ءسوز ارقاۋ بولماق. ونىڭ ءسوزدىڭ توركىنى قايدا, قانداي جاعدايدا ايتىلدى؟ ەندى سوعان كوشەيىك. باسىن اشىپ ايتاتىن ءبىر ءسوز, مۇندا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سارىاعاش اۋدانىنىڭ №4 دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ وقىتۋشىسى ءابدىماناپ تاسبولاتوۆتان الىندى. ءبىزدىڭ مىندەت جازىلعان جايدى جۇيەلەپ, وقىرمان قۇزىرىنا جەتكىزۋ عانا بولىپ وتىر. سەبەبى, قازىرگى كۇندە قازاق مەتسەناتتارى ەندى-ەندى قالىپتاسىپ كەلەدى. قايىرىمدىلىققا مويىن بۇرماي, تاپقانىن قاراباسىنىڭ قامى ءۇشىن عانا جيناپ جۇرگەن شىقبەرمەس شىعايباي سىندى بايلار دا بارشىلىق. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسى قازىرگى ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن مايا-مايا اقشانى شەتەل اسىرعان داۋلەتتى وتانداستارىمىزدى ەل الەۋەتىن كوتەرۋگە شاقىرىپ وتىر. ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن شىققان جاعىمدى اقپاراتتارعا قاراعاندا, بۇل يگى ءىس ءوز جەمىسىن بەرە باستاپتى. ول جونىندەگى اڭگىمە باسقا.تاستانبەك بايدىڭ اسى
ەندى نەگىزگى تاقىرىپقا قايتا ورالساق, «شۇلەن تاراتقان ورازكەلدى» دەگەن ماداق ءسوز تاستانبەك دەگەن بايعا ۇلدارى بەرگەن ۇلان-اسىر استان كەيىن شىققان. بۇل وقيعا وتكەن عاسىردىڭ 24-جىلى, جاز اياعىندا بولعان. ءبىر جىل بۇرىن ايماققا بەلگىلى ءارى بەدەلدى باي بولعان تاستانبەك سىر بويىندا قازىرگى شارداراعا ارناساي اڭعارىنداعى قوستاقى ەلدى مەكەنىندە دۇنيە سالعان ەدى. بايبىشەسى ارزىكۇلدەن تۋعان ۇلكەن ۇلدارى جاقسىلىق پەن ساعىندىق باس بولىپ اكەلەرىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ ۇلان-عايىر ۇلكەن اس بەرەدى. بايگە جاريالانىپ, كوكپار شابىلعان, بالۋان كۇرەسىپ, ءان شىرقالعان ۇلان-عايىر استىڭ دابىسى ۇلى دالا تۇگىلى قىرعىز بەن وزبەك, ءارىسى تۇرىكمەن جانە قاراقالپاق ەلدەرىنە تەگىس تاراعان دەگەن ءسوز بار. ءتىپتى, قازاق پوەزياسىنىڭ ەرەن جۇيرىگى ءىلياس جانسۇگىروۆ اسقا قاتىسىپ, 2-3 جىگىتىمەن وڭاشا اقبوز ۇيدە تۇرىپ, قىلقۇيرىقتىدا الدىنا قارا سالماعان قۇلاگەرگە ارنالعان پوەماسىنا كوپ مالىمەتتەر مەن كورىنىستەردى تاستانبەكتىڭ اسىنان العان دەگەن اڭىزعا بەرگىسىز ءاڭگىمەلەر دە بار. ونى زەرتتەپ, زەردەلەۋ ادەبيەت تانۋشى عالىمداردىڭ ەنشىسىندە. ال ەندى «شۇلەن تاراتقان ورازكەلدىگە» كەلسەك, بۇل جوعارىدا ايتقانداي تاستانبەك باي شىققان رۋدىڭ اتى. ول رۋدىڭ اتى نەگە بۇلاي ەكەنىنىڭ ءوزى ءبىر تاراۋ اڭگىمە. قازاق داستۇرىندە اس بەرۋ ءراسىمى تەك اتاق ءۇشىن ەمەس, حالىقتىڭ ءمادەنيەتىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن, ەلدىڭ ەلدىگىن دۇنيەگە تانىتاتىن تاربيەلىك ماڭىزى وتە زور, ۇلكەن مادەني-اعارتۋ ءىس-شاراسى بولعاندىقتان, ولاردىڭ كەيبىرى ۇلكەن تاريحي وقيعاعا اينالىپ, ەل تاريحىندا ءوزىنىڭ وشپەس ءىزىن قالدىرعان. وسىنداي ۇلكەن شارانىڭ ءبىرى تاستانبەكتىڭ اسى بولار. سەبەبى, 40 اتقا بايگى تىگىلگەن اس قازاق جادىندا ءبىردى-ەكىلى عانا ەكەن. بۇل دەرەك جۋرناليست سارسەنبەك ىسقاقوۆتىڭ «قوڭىر اتتى ناعاناي» كىتابىنان الىنىپ وتىر. وندا جۋرناليست 105 جاستاعى قاريامەن بولعان وقيعا تۋرالى سۇحبات قۇرادى. «وسى توڭىرەكتەگى قارىپ-قاسىرلەر ءبىر اي بۇرىن حابارلانىپ, تۇگەل جينالعان. سوڭىنان جۇرت تاماشالاسىن دەپ بايگە بەرىلدى, بايگە قىرىق اتقا تىگىلدى. قىرىق بايگە تىگۋ ءۇش ءجۇزدىڭ قازاقتارى ۇيىمداسقان ابىلاي حاننىڭ اسىندا بولعان, ودان كەيىن تاعى ءبىر باي بەرگەن ەكەن. ءۇشىنشى بولىپ 40 بايگەنى وسى تاستانبەكتىڭ اسىندا تىككەن. بايگەنىڭ مارەسى ءبىر شەتى قوستاقى بولسا, ەكىنشى شەتى شىبىنتايعا دەيىن سوزىلعان, 80 شاقىرىمداي جەر. بايگەدەن سوڭ كوكپار بولعان. بۇرىن كوكپارعا سالىم از تىگىلەدى ەكەن. وسى جولى جۇرت تاماشالاسىن دەپ سالىمنىڭ دەنىن كوكپارعا تىگىپتى. بىراق ءۇش كۇن بويىنا شابىلعان كوكپاردا ءۇش-اق رەت سالىم سالىنعان», دەپتى كونەكوز قاريا. وسىناۋ تاستانبەك بايدىڭ اسى كەيدە توي دەپ تە ايتىلادى. ونىڭ سەبەبى, ەل اراسىندا جاقسى قارتايعان, كوپ ىشىندە قادىرى ارتىپ اۋىل-ايماقتىڭ ءسوزىن ۇستاعان قۇرمەتتى اقساقالدار دۇنيە سالعاندا ارتىنداعى ۇرپاعى ۇلاعاتتى بولسا, ءبىر جىلدىق قارالى مەرزىمنەن كەيىن اتالارىنىڭ ونەگەلى ءومىرىنىڭ جاڭا اق پاراعىن اشۋ ءۇشىن ۇلكەن تويعا پارا-پار ۇلان-اسىر اس بەرگەن. ال ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان تاستانبەك بايدىڭ اس سالتاناتىنا 300 اق بوز ءۇي تىگىلىپتى. وندا سويىلعان ءىرىلى-ۇساقتى مالدىڭ ەسەبىن العان ەشكىم جوق. كۇن سايىن 30-40 تاندىرعا نان جابىلىپ, ات-اربامەن تاراتىلىپ تۇرىپتى. تاۋلىگىنە بىرنەشە تايقازاندا ەت اسىلىپ, پالاۋ دەمدەلىپ, كاۋاپتەر كەرىلگەن. ورىك, مەيىز, جاڭعاق, ءمامپاسي, كوكونىس, جەمىس-جيدەك قوجەنتتەن پويىزبەن اكەلىنىپ, سىرداريا بەكەتىنەن تۇيەلەرمەن, ات-اربالارمەن تاسىپ جەتكىزىلگەن. اقبوز ۇيلەردى ساندەۋ ءۇشىن سامارقان, بۇحارا, تۇركىستاننان شەبەرلەر الدىرعان. قازاقى قالى كىلەمدەر, بۇحارى قىرمىزى كىلەمدەر اكەلىپ تۇتىلعان, توسەلگەن. اق شاعالاداي قاتارلاسا ءسان تۇزەگەن التى قانات اق بوز ۇيلەر ىشىندەگى اسەم ايشىقتى قازاقى ۇلتتىق ناقىشتى ورنەكتەر, قىمبات باعالى بۇيىمدار, كوز جاۋىن الا قۇلپىرىپ, اقىن ءتىلى جەتپەستەي كورىكتەنىپ, سۇلۋ قىزداي شىرايلانعان. كەيبىر اسا قادىرمەندى قوناقتار كۇتەتىن اق وتاۋلاردىڭ سالتاناتىنا 20 جىلقىنىڭ قۇنى كەتكەن دەسەدى. قازاقتىڭ بارلىق ۇلتتىق بولمىسىن بۇكىل دۇنيەگە پاش ەتكەن ناعىز كوركەمونەر تۋىندىسىنداي, دەپ بەزبەندەيدى ءتىلشى. ۇلان-اسىر استى لايىقتى ءوتكىزۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىقتار ءجۇرگىزىلگەن. وعان التى اتا ورازكەلدىنىڭ جارامدى جىگىتتەرى تۇگەل اتسالىسىپتى. ول زاماندا ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگى مىعىم, اعايىن-تۋىستىق ءتىنى بەرىك, اق جۇرەك, شىن ءدىل ءالى تولىق لايلانباعان كەز. استى وتكىزۋگە باسىمبەك بولىس بەگمان ۇلى, قوجامۇرات بەيسەن ۇلى, باۋبەك سۇلەيمەن ۇلى, مىرزالى بولىس اسىلبەك ۇلى, حالىق دەپۋتاتى قاراساي دەگەن كىسىلەرگە باسشىلىق جاساۋ ۇيعارىلعان ەكەن. كوكپار باستالۋعا از ۋاقىت قالعاندا جەتىپ كەلگەن, الماتىدا سوت بولىپ ىستەيتىن جاس زاڭگەر ءتالىپ ومار ۇلى: «وكىمەتتىڭ ءوز جۇمىسى بار, ورازكەلدى مەنىڭ تويىمدا نە جۇمىسىڭ بار, بۇل تويعا مەن باسشىلىق جاسايمىن», دەپ توي يەسىن شاقىرتىپتى. توي يەسى, تاستانبەك بايدىڭ ۇلكەن ۇلى جاقسىلىق: «سەن بيلەسەڭ وزگەدە نە جۇمىسىم بار», دەپ استىنداعى كوكپارعا شابىلىپ جۇرگەن قوس تۇلپارىنىڭ ءبىرى, بوز شۇبار سايگ ۇلىگىن ءتالىپ ومار ۇلىنا ءوزى مىنگىزگەن ەكەن. «ال, قاۋمالاعان كوپشىلىك, حالقىمىزدىڭ بۇلجىماس ءداستۇرى بويىنشا اعايىننىڭ تويىنا تەك اعايىندار قىزمەت جاساپ, اعايىندار عانا توي تىزگىنىن ۇستايدى. سول قازاقى سالتقا وراي تويباسىلىققا كوپشىلىك مەنى ماقۇل تاپتى. وكىمەت ادامدارى, دەم الامىز دەسەڭىزدەر, انە, تىگۋلى اق وتاۋلار. اس تا توك داستارقان, قىمىز, شۇبات – ءبارى بار. بىلەك سىبانعان قىزمەتشى جىگىتتەر انە ءجۇر. قىزىق كورگىلەرىڭىز كەلسە, ءبىر-بىردەن مىنىسكەر ات دايىن. قىزمەتتى مەن ايتقان كىسىلەر ىستەيدى. سىزدەردىڭ قىزمەت ەتۋلەرىڭىز ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە سىن», دەپتى. اۋەلدە استى وكىمەت ادامدارىنا باسقارتۋعا شەشىم قابىلدانعان سەبەبى, ۇلان-اسىر تويدا وقىس وقيعاعا ورىن بەرمەۋ كەرەك بولعان. سەبەبى, 1917 جىلعى ۇزىن جىلان جۇتىنان سوڭ جوق-جۇقاناسى كوبەيگەن دالا ەلىندە ەڭسەسىن تىكتەي الماي, ءالى دە ەتەك-جەڭىن جيناي الماي ەسەڭگىرەپ جۇرگەن جۇرتتار بار ەدى. سوندىقتان قاۋمالاسقان كوپ جەردە ءتۇرلى جاعىمسىز وقيعالار بوي كورسەتىپ جاتاتىن. وسىنى بىلگەن وكىمەت ادامدارى حالىق كوپ كەلەتىن جيىندى تارتىپپەن وزدەرى باسقارۋعا ىڭعاي تانىتقان. بۇل ارەكەت قازاقتىڭ عۇمىرلىق سالتىنا قايشى كەلىپ تۇر. وسىنى اڭعارتقان ءتالىپ زاڭگەر اتالاستارىنىڭ اسىن باسقارۋ تىزگىنىن ءوز قولىنا الادى. ناتيجەسىندە ۇلان-اسىر استاعى ءتۇرلى شارالار ادىلەتتى تۇردە وتكىزىلىپ, ساعىناي اسىنداعى قۇلاگەر وقيعاسىنا ۇقساعان قايعىلى جاعدايعا ورىن بەرىلمەيدى. ايتپەسە, 40 اتقا بىردەي بايگى تىگىلگەن استا ەل-جۇرتتى قايعىعا قالدىرىپ, جادىنا قارا تاڭبا سالاتىن وقيعا مۇندا دا ورىن الۋى ابدەن كادىك ەدى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ۇقىپتىلىعى مەن تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قاسىرەتتەن قۇرالاتىن حيكايا بايانى تاريحتا قالمادى. ەسەسىنە «شۇلەن تاراتقان ورازكەلدى» دەگەن ماداق ءسوز ۇلى دالا ەلى مەن كورشى جۇرتتارعا كەڭىنەن تاراپ كەتتى.قالباي شاباندوز
قانشا ايتقانمەن استىڭ سالتاناتى سول زاماندا تولىق تاسقا باسىلىپ, قاعازعا تۇسپەگەنى كوڭىلدە وكىنىش سازىن وياتادى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىنداعى ەرەن جۇيرىگى ءىلياس جانسۇگىروۆ راسىندا اسقا قاتىسقان بولسا, قالاي عانا بىرەر جازبا قالمادى دەگەن وي شارتاراپقا جەتەلەيدى. ءتىپتى, بايگە دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن قازاق, ەر قاناتى سانالعان تۇلپارلاردى قالايشا ۇمىتىپ قالدى. ۇلكەن استا بايگى العان 40 جۇيرىكتىڭ اتى, زاتى جانە يەلەرى مەن باپكەرلەرى, ولاردى ءمىنىپ شاپقان جانداردىڭ ەسىمى انىق بولۋعا ءتيىس قوي!؟ دەسەك تە, وسى استا اتى التى الاشقا تانىلعان كوكپارشى قالباي شاباندوز تۋرالى اڭگىمە بار. ول جونىندە وزبەكستان قازاقتارىنىڭ «نۇرلى جول» گازەتىندە جازىلعان. اۆتورى – ءابدىماناپ تاسبولاتوۆ. ول حيكايانىڭ جەلىسىن جانتورە قالىبەك ۇلى دەگەن اقساقالدان الىپتى. وعان تاستانبەك بايدىڭ اسىنداعى كوكپار جونىندە اكەسى قالىبەك اڭگىمەلەپ بەرگەن. ءۇش كۇندىك دودالى كوكپاردا كوپ سالىم تىگىلگەنىمەن ءۇش رەت قانا سالىم سالىنعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. سونىڭ ەڭ ۇلكەنىن قالباي شاباندوز سالعان ەكەن. «تاستانبەكتىڭ كوكپارىنىڭ ابدەن قىزعان شاعى. ورازكەلدىنىڭ اتتارى دا, شاباندوزدارى دا مارە كورمەي جاتقان ەدى. بابى كەلىسكەنمەن باعى شاپپاسا امال نەشىك. شالدار جاعى تويباسى تالىپكە كەلدى. كوكپاردىڭ اۋىرىن تاستاتتى. ونى كەز كەلگەن كولدەنەڭ كىسىنىڭ كوتەرە الۋى ەكىتالاي-تىن. ءتىپتى, كوكپاردى كوتەرۋ, تاقىمعا سالۋ شاباندوزداردىڭ ەشقايسىسىنا وڭاي تيگەن جوق. سالىم بارىنشا ىرىلەندى. كوكپاردىڭ ەڭ ءىرى سالىمىن قالباي سالدى. بالۋاننىڭ مىنگەنى قارجاۋ قوجباننىڭ بەلگىلى جيرەن اتى بولاتىن. جۇرت اۋزىنداعى بار اڭگىمە قالباي مەن جيرەن ات جونىندە ايتىلدى. «اتالاستىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن» دەمەۋشى مە ەدى, ءبىز دە ارقالانىپ, ارۋاقتانىپ شىعا كەلدىك. قارجاۋ اعايىندارعا ارناپ جۇمىرتقاداي التى قانات اق وردا ءۇي تىگىپتى. كوكپار بىتكەن سوڭ سوعان كەلدىك. سامساعان داستارقاننان ءدام تاتىپ, بابى كەلگەن بال قىمىزدان ءبىر-ءبىر ساپتىاياق ىشكەنىمىز مۇڭ ەكەن, ءۇي الدىنا ادام قاپتاپ كەتتى. داياشى جىگىتتەردىڭ ءبىرى باسىن سۇعىپ: «جاقسىلىقتىڭ بايبىشەسى باستاعان اۋىلدىڭ اق ديدارلى ابىسىندارى تۇپ-تۋرا وسىندا كەلە جاتىر. بالۋان قاينىمىز بەن جيرەن اتتىڭ باپكەرىن كورەمىز دەيدى. قىرىنداي وتىرىڭدار», دەپ قۋاقىلانا جىمىڭ-جىمىڭ ەتتى دە, عايىپ بولدى. ىلە-شالا شولپى سىلدىرى مەن سىڭعىرلاعان اسەم كۇلكىنىڭ ءۇنى جەتتى. ەلەڭدەپ وتىرمىز. الدەن ۋاقىتتا ىشكە ءبىر توپ كەلىنشەك ىرعالا باسىپ كىرىپ كەلدى. مارجانداي اپپاق تىستەرىن كورسەتىپ ءوزدى-ءوزى جىميىسىپ قويادى. ءسىرا, جاقسىلىقتىڭ بايبىشەسى بولار, اق جارقىن مىنەزدى كەرمە قاس كەلىنشەكتەن وزگەلەرى قىمسىناتىنداي كورىندى ماعان. «ال, مىرزالار, بالۋان قاينىمىز قايسىڭ؟» – دەدى ول. ءبىز قالبايدى كورسەتتىك. «پاي-پاي, ءتىل-كوز تاسقا. بالۋان دەسە بالۋانىم-اق ەكەن. ءتاڭىرىمنىڭ قۇدىرەتىن قاراي گور, ەكى-ءۇش ادامدى ءبىر كىسى ەتىپ جاراتىپتى». باي اۋىلىنىڭ كەربەز كەلىنشەكتەرى تاڭىرقاسىپ قاراپ تۇردى. كوكپاردان كەيىنگى كۇنى قالباي بالۋان مەن جيرەندى كورەمىز دەۋشىلەر قاپتاپ كەتتى. جىگىتتىڭ سۇڭقارى مەن جىلقىنىڭ تۇلپارىن كورۋگە قازاقتىڭ قاي ۇلانى قۇشتار ەمەس دەيسىڭ؟ ءبارىنىڭ نازارى ورتەكەشە ورعىعان جيرەن ات پەن قاراقۇستاي قومدانۋلى قالبايدا بولدى. مىنە, سىر بويىندا وسىنداي ءبىر جيىن بولىپ ەدى, دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان بولاتىن اكەم», دەگەن ەدى جانتورە اعاي دەپ جازادى ءابدىماناپ. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, 30 كۇنگە ۇلاسقان ۇلان-اسىر استىڭ سوڭىندا ايماقتاعى جوق-جۇقانا جۇرتقا مال مەن م ۇلىك تەگىس تاراتىلادى. سودان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اش قۇرساقتى مايلاعان مال مەن م ۇلىك «شۇلەن تاراتقان ورازكەلدى» دەگەن ماداق ءسوزدىڭ تارالىپ, ەل جادىنا جاتتالۋىنا جانە كەيىنگى ۇرپاققا ونەگەسى مول ابىز اڭىز بولىپ قالادى. بەرتىندە ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىگەن مىناداي دا ءسوز بار. شۇلەننەن تيگەن مالدىڭ قۇيرىعى مايلى بولادى. ودان تاراعان مالدىڭ باسى تەز كوبەيەدى. تاستانبەك بايدىڭ اسىندا تيگەن مالدىڭ تۇياعى بىزدە ءالى جالعاسىپ كەلەدى دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلاتىن. دەمەك, شۇلەننىڭ قايىرىن ءبىر عانا ەمەس, بىرنەشە ۇرپاق كورۋى دە ىقتيمال عوي. ەندەشە, اۋقاتتى اعايىن شاماڭ كەلسە شۇلەن تارات, سوندا اللانىڭ الدىندا دا, ادامنىڭ الدىندا دا مارتەبەڭ بيىك بولادى. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان.
