شىقپايدى نەگە ەسىمنەن, وسىناۋ قايىڭ ءمۇسىنى؟

اق قايىڭ

ء(بىرىنشى ءتۇرى)

50-ءشى جىلداردىڭ ورتاسى. ادام جانىن تەرەڭ تولعانىسقا سالاتىن رومانستى ءجيى-ءجيى تىڭداۋ داعدىعا اينالدى. بىزگە ەرەكشە ءبىر قۇدىرەت بوپ كورىنەتىن كومپوزيتورلار مۇقان تولەباەۆتىڭ «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن», «توس, مەنى, توس!», «كەستەلى ورامال», قاپان ءمۋسيننىڭ «شولپانىم», ماكالىم قويشىباەۆتىڭ «قۇيقىلجىر كوڭىل قۇسى شارتاراپقا», سىدىق مۇقامەدجانوۆتىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نەعىلسا دا», «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى», «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ», «ەسىمدە», ءابىلاحات ەسپاەۆتىڭ «مەن سالەم جازامىن» دەپ اتالاتىن رومانستارى راديودان بەرىلگەندە قيلى-قيلى ويعا سالىپ, ءتىل جەتپەس تۇڭعيىق سەزىمگە بولەيتىن-ءدى. اسىرەسە, «ەسىمدە» رومانسى: الماتىنىڭ بوزعىلت تۇمان تۇنىندە. كوپ تۇرىپ ەك جاسىل تەرەك تۇبىندە. سۇيەمىن دەپ اسىلىپ ەڭ موينىما, قايدا, قايدا سول مينۋتتار بۇگىندە, – دەپ, جۇرەك قىلىن مامىرلاتا شەرتكەندە تابيعاتتىڭ ەستەن كەتپەس تۇماندى تۇنىندە جاسىل تەرەككە سۇيەنىپ تۇرىپ, قاپەلىمدە كوز جازىپ قالعان سۇيىكتىسىن سارىلا ەسكە تۇسىرگەن ماحاب­بات مۇڭلىعى ءدايىم كوز الدىمنان كەت­پەيتىن ەدى. سونداي ساتتەردە سۋرەت سالاتىنىم بار. قالاي اسەرلەنسەم دە بەينەلەگەن سۋرەتىم جا­پى­راعى سارعايا سيرەگەن قايىڭ بوپ شىعادى. ال ءبىر كۇندەرى سول اق قايىڭ اۋەز بوپ تەربەيىن دەدى... بىردە سۋرەت سالاتىن ادەتىم ەلەڭدەتىپ, كوركەمسۋرەت گالەرەياسىندا ءبىر سۋرەتشىنىڭ كورمەسىن كوردىم. سۋرەتشىنىڭ فاميلياسى – حراپكوۆسكي. وزىمە تانىس ەسىم. «بۇل كىسى قايدان ءجۇر, مۇندا؟» دەپ ويلانا قالدىم. «كاراگاچي يسپولينى» دەگەن كارتيناسىنا ۇز-ا-اق قارادىم. قوڭىر كۇز... ابدەن قارتايعان قارا اعاش. كەشەگى جەلكىلدەگەن جەلەگى جوق. بار كوركىنەن جۇرداي بوپ ايىرىلعان. ءبىر قاۋساعان قاريا سەكىلدى... سول كۇننەن باستاپ گالەرەياعا دا ءجيى كەلىپ ءجۇردىم. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە تاعى ءبىر كورمەنى تاماشالاپ تۇرعاندا اق قايىڭ بەينەلەنگەن التىن كۇزگە سۇقتانعانىم سونداي, وعان دا ۇز-ا-ا-ق قارادىم. مەنىمەن قاتار تۇرعان ۇزىن بويلى اقسارى كىسى ماعان جالت بۇرىلىپ: – تى موي مالچيك, وتكۋدا... كاكيمي سۋدبامي, – دەگەنى. مەن ساسقالاقتاپ, نە دەرىمدى بىلمەي, قىمسىنىپ تۇرىپ قالىپ ەدىم, ول كىسى: – يا زدەس... ۆ گورودە, – دەدى. تانىدىم. شولاقتاۋداعى (جامبىل وبلىسى, قازىرگى قاراتاۋ قالاسى) ستالين اتىنداعى مەكتەپتىڭ ونىنشى كلاسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى سۋرەتكە باۋلىعان ميحايل بوريسوۆيچ حراپكوۆسكي ەسىمدى لەنينگرادتىق سۋرەتشى. اڭگىمەلەسە كەلە بىلگەنىم, حراپكوۆسكي (بۇل كىسى 1952-1953 جىلدارى ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن لەنينگرادتان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان. جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ, تالاس اۋداندارىندا مەكتەپتەردە سۋرەت ساباعىنان ءدارىس بەرىپ جۇرگەن. ودان الماتىعا قونىس اۋدارىپتى. كەزىندە «كروكوديل» جۋرنالىنا سۋرەتتەرى ءجيى-ءجيى شىققان بەلگىلى سۋرەتشى. بۇل كىسىنى مەنىمەن ونىنشى كلاستا بىرگە وقىعان بۇگىنگى كورنەكتى عالىم, مەملەكەت قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تە بىلەدى. ءبىز ەكەۋىمىز مەكتەپتە قابىرعا گازەتىن شىعاراتىن ەدىك. مىرزاتاي ماقالاسىن, ولەڭىن جازىپ, مەن سۋرەتىن سالامىن. ول سۋرەتىمدى وسى حراپكوۆسكيگە كورسەتىپ الۋشى ەدىم. ي.ج.) الماتىعا كەلىپتى, وسى كوركەم سۋرەت گالەرەياسىندا سۋرەتپەن اينالىساتىن جاستارعا ۇيىرمە اشىپ, ءدارىس بەرىپ ءجۇر ەكەن. وسى جۇزدەسۋدەن كەيىن مەن بۇل ۇيىرمەنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە حراپكوۆسكيدەن ءدارىس الا باستادىم. وسى گالەرەيادا العاش رەت كورگەن الگى ءبىر اق قايىڭ بەينەلەنگەن كارتينا ەسىمنەن شىقپاي, تولعاندىرا بەردى. حراپكوۆسكي مەنى بىردەن مايلى بوياۋمەن تابيعات كورىنىسىن سالۋعا ماشىقتىردى. ول كەزدەردە قازىرگىدەي حولست تابۋ قيىن, ول بار بولسا دا الاتىن اقشامىز جوق. ءبىز سۋرەتىمىزدى شاعىن رازمەرلى كارتونعا لايىقتاپ سالدىق. مەنىڭ اينالدىرا بەرەتىنىم- اق قايىڭ بەينەسى. ول ءبىر شەكسىز تولعانىس. كۇز ءتۇستى... كۇز... التىن جاپىراعى سيرەي باستاعان قايىڭ... مىنە, وعان ويلانا قاراي بەرۋ كۇندەردىڭ كۇنىندە جۇرەگىمدە ۇيىپ جۇرگەن ءبىر اۋەزدىڭ لەبىن انىق سەزدىردى. بۇل قۇبىلىستى بىرگە وقيتىن دوسىم ومىرزاق ايتباەۆقا ايان ەتتىم. ونى سىرلى سەزىمدى ءانشى قىز باتىرشاەۆا اۋەسكە دە ىڭىلداپ ايتىپ بەردىم. ەكەۋى اندەتكەندە بىرگە وقيتىن ءىزتاي ەسقاليەۆ, قايرات قاسىموۆ ءبىرى دومبىرامەن, ءبىرى ماندولينمەن قوسىلا كەتەدى. جاڭا ءان قۇربى-قۇرداستاردى قىزىقتىرا ەلىكتىردى. مەن وسى ءبىر كەزدەردە ەپتەپ ومىرزاقتىڭ ءماندولينىن ۇيرەنىپ الىپ ەدىم. كوكەيدەگى ءانىم ماندولينگە جىپ-جيناقى بوپ قونا كەتتى. ءماندوليندى سىزدىقتاتا شەرتكەن سايىن ءاننىڭ كوركى, كەلبەتى, قۇرىلىسى اپ-انىق كورىندى. ادەتتەگىشە جاتاقحانادا اندەتىپ وتىرعان ءبىر كەشتە ومىرزاق: – بۇل اندەگى ليريكالىق تولعانىس رومانسقا قاراي تارتا بەرەدى. ءداستۇرلى ءاننىڭ ۇلگىسىمەن شىققان «سالتاناتىڭنىڭ» بولمىسىنا مۇلدە قاراما-قارسى ءان. ەندى, بۇل ءاندى نە دەپ اتادىڭ؟ – دەدى. بۇل ساۋالعا كىلت ويلانا قالىپ, كوز الدىما الگى ءبىر اق قايىڭ بەينەلەنگەن كارتينا ەلەس بەرىپ, ودان جازدا ارقادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە جاسىل دالادا كورگەن قايىڭدار دا تاڭعالدىرعانداي بوپ, ءسال بوگەلىپ وتىرىپ: – «اق قايىڭ» دەپ اتادىم, – دەدىم. «سالتانات» سەكىلدى بۇل ءان دە وسىلايشا ءسوزسىز شىقتى. ءاندى ايتقان سايىن ونىڭ نە دەيتىنى, ءيا, ءمان-مازمۇنى, ىشكى سىرى اپ-انىق ايقىندالدى. ومىرزاقتىڭ سەزگەنىندەي, رومانستىق, ەلەگيالىق تولعانىس ەكەن. ەندى وعان لايىقتى ءسوز كەرەك. ء«سوز جازاتىن اقىن كىم بولۋعا ءتيىس؟» دەپ ءبىراز ويلانۋمەن جۇردىك. سول كەزدەردە جۋرناليستيكا بولىمىندە وقيتىن نۇرتاي ايداروۆ دەيتىن جىگىت جاڭا ءانىمىزدى تىڭداپ, وعان قۇلاي بەرىلدى. (ول ءوزى جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنان ەدى). نۇرتاي اقىن ەدى, «قادىر مىرزاليەۆ دوسىم عوي» دەپ ماقتاناتىن-دى. «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ءبىردى-ەكىلى ولەڭى دە جاريالانعان-دى. وسى نۇرتاي ەكى-ءۇش كۇندە: نۇرىنا ايدىڭ توسىپ ءبىر ءجۇزىن, اق قايىڭ سىرتتا قالعيدى باياۋ. تەك قانا مەنىڭ ىلىنبەي كوزىم, جاتىرمىن جالعىز, جاتىرمىن وياۋ. جاتىرمىن جالعىز, جاتىرمىن وياۋ, اق قايىڭ سىرتتا قالعيدى باياۋ. جاتىرمىن وياۋ, بەينەڭە قاراپ, ياپىراي, ساۋلەم, اي ما ەدىڭ نۇرلى. مولتىلدەپ جەرگە كوز جاسىم تاماد, ساعىنىش پا ەكەن, الدە ءبىر سىرلى. جاتىرمىن جالعىز, جاتىرمىن وياۋ, اق قايىڭ سىرتتا قالعيدى باياۋ, – دەپ ءسوزىن تەز جازا قويدى. مەن ولەڭدى ومىرزاق پەن اۋەسكە وقىپ بەرىپ ەدىم, ولار پالەن, دەپ ەشنارسە ايتپادى, «وسى سوزبەن ايتا بەرەيىك», دەدى. ستۋدەنتتەر «اق قايىڭدى» ساباقتان بوس دەمالىس ساتىندە, جاتاقحانانىڭ قوڭىرقاي بولمەسىندە, ويىن-ساۋىق كەشتەرىندە وسى سوزبەن مۇلگىپ وتىرىپ ايتۋدى داعدىعا اينالدىردى. ءان ءبىراز ايتىلا-ايتىلا ابدەن كوڭىلگە قوندى-اۋ, دەگەندە كومپوزيتور ءابىلاحات ەسپاەۆقا كورسەتىپ, نوتاعا ءتۇسىرتتىم. كوپ سوزگە جوق ەسپاەۆ ءوزىنىڭ بايسالدى قالپىمەن: «ورىستىڭ قالالىق رومانستارى سەكىلدى مە, قالاي؟» دەپ جىميدى دا قويدى. * * * كوپ ۇزاماي «اق قايىڭ» جەنپي-ءدىڭ ستۋ­دەنتى ءساجيدا احمەتوۆانىڭ ورىنداۋىندا راديوعا قابىلداندى. ءساجيدا ول كۇندەردە كوم­پوزيتورلاردىڭ ليريكالىق اندەرىن راديوعا ءجيى جازدىراتىن-دى. ءۇنى سىرلى… ەلەگيالىق اندەردى مولدىرەتە ايتاتىن-دى. «اق قايىڭ» دا جاستار اراسىنا تەز تارادى. جاسى ۇلكەن بولسا دا ءبىزدىڭ فيلفاكتا وقيتىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا «اق قايىڭدى» ءوزىنىڭ كەڭ تىنىستى, جارقىن دا سۇلۋ ۇنىمەن حالىق ءانى سەكىلدى ەتىپ, جەرىنە جەتكىزە نازىك جۇرەكتىڭ سىرشىل سەزىمىمەن وبەكتەدى. تۇرسىنحان اپاي ليريك اقىن ەدى, وعان وزىنشە ءسوز جازىپ تا ايتىپ ءجۇردى. «اق قايىڭدى» ەلدەگى انشىلەر دە ايتا باستادى. ال ءبىر كۇندەرى ومىرزاق ايتباەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ءبىزدىڭ جۇپىنى عانا حورىمىزدىڭ ورىنداۋىندا «اق قايىڭ» ماسكەۋ راديوسىنان بەرىلدى. مۇنى ۇيىمداستىرعان قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ سول كەزدەگى اعا رەداكتورى, كەشەگى ءبىر كۇندەرى قازاق سسر مادەنيەت ءمينيسترى بولعان ابزال اعا جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆ ەدى. وسى ءبىر قۋانىشتى ءسات قالاي ۇمىتىلادى؟! «اق قايىڭ» وسىلايشا ءورىس جايا باستادى. * * * ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ىستەپ جۇرگەن كەزىم, 1959 جىل. ءبىر كۇنى مەنى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى ساعي جيەنباەۆ شاقىرىپ الىپ, جىبەكتەي سىزىلىپ سويلەيتىن ادەتى, اعىنان جارىلعان اقكوڭىل اقىننىڭ كىناراتسىز سەزىمىمەن مولدىرەتە سۋرەتتەپ, «اق قايىڭعا» دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن جايىپ سالدى. جۋرنالعا جاريالايتىنىن ايتتى. مەن كەلىستىم. بىراق, ساعي ءسوزىن جاقتىرا قويمادى. «مۇڭدى. ەپتەپ جەڭىلدەتۋ كەرەك. شۋاقتى ليريزم جەتىسپەي جاتىر», دەپ وتىرىپ الدى. مەن كۇمىلجىپ, قوبالجىدىم. ساعي ماعان ك ۇلىمسىرەي ءۇيىرىلىپ: «وسى ءاندى شىعارعاندا كوز الدىڭدا قانداي كورىنىس تۇرادى؟» دەدى. مەن: «التىن كۇز... اق قايىڭ. ءدايىم قيال قۇشاعىندا جۇرەتىن اڭساۋلى جاس جىگىت. كۇز كەلگەن سايىن وزىنە تانىس اق قايىڭنىڭ ساياسىندا ءبىر باقىتتى ساتتەرىن ەسكە الىپ, قاپەلىمدە كوز جازىپ قالعان سۇيىكتىسىن اڭساپ, سارعايا ساعىنادى» دەدىم. ساعي ۇزاق ويلاندى. ءبىر كەزدە: «جوق, ءسوزىن ءبارىبىر وڭدەۋ كەرەك», دەدى. امالسىز كوندىم. ساعي وڭدەدى. جۋرنالدىڭ سوڭعى ىشكى بەتىنە اق قايىڭنىڭ تۇبىندە ويعا باتقان جاس قىزدىڭ سۋرەتى سالىنىپ, ءاننىڭ نوتاسى بەرىلدى. ساعي ءان ءسوزىنىڭ ءبىرىنشى جولىن: التىن اي كوكتە ك ۇلىمدەيدى ءانى, اق قايىڭ سىرتتا قالعيدى باياۋ, دەپ وزگەرتىپتى. كەيىن كەيبىر انشىلەر وسى سوزبەن ورىنداپ ءجۇردى. ءبارىبىر بۇل ولەڭ كوكەيىمە قونبادى.جەڭىلدەتىپ الدىم. ەكى ولەڭنىڭ ورتاسىندا ويىم سان-ساققا جۇگىردى. * * * 1963 جىل. قىركۇيەك ايىنىڭ تامىلجىعان ءبىر شۋاقتى كۇنى راديودا مىناداي ءبىر وقىس كەزدەسۋ بولدى: قازاقتىڭ «لەۆيتانى» – اتاقتى ديكتور انۋاربەك بايجانباەۆ, قاسىندا مۇقاعالي بار (مۇقاعالي ەرتەرەكتە وسى بايجانباەۆتىڭ شاكىرتى رەتىندە 1957 جىلى راديودا ديكتور بولىپ ىستەگەن-ءدى. ي.ج.), كونتسەرتتىك ستۋديانىڭ الدىندا: «و, يليا!» دەپ مەنى اينالىپ-تولعانىپ: – ءاي, مۇقاعالي, بەرى كەل, بەرى... ىزدەگەن يلياڭ, مىنە, – دەدى. مۇقاعالي ۇستىندە اقسۇر كوستيۋمى, مول دەنەسى­مەن قاۋقالاقتاپ كەپ, مەنى ەمىرەنە قۇشاقتاي الدى دا: – راديودان سەنىڭ «اپپاسسيوناتا», «ايلى سوناتا» دەگەن ەكى نوۆەللاڭدى تىڭدادىم. ونى مىنا ءان-اعاڭ قالاي بالبىراتتى دەيسىڭ. ال, مەنىڭ دە سول «اپپاسسيوناتانى» پوەما ەتىپ جازعانىم ەسىڭدە بولار. ەكەۋمىزدى قۇدىرەتتى بەتحوۆەن وسىلايشا تابىستىردى. ەندى سەنىڭ «اق قايىڭ», «جالعىز قايىق» دەيتىن اندەرىڭ ءبىزدى تەرەڭىرەك تانىستىراتىن شىعار. سەنىڭ وسى اندەرىڭە ەشبىر ءاندى تەڭگەرمەيمىن. بالكىم, بۇل اسىلىق ءسوز دە بولار, بىراق, شىندىعى سول. جۇرەگىمدى ءلاززاتتى سەزىممەن تەربەيدى دە جۇرەدى. ءبىر تىلسىم تابيعاتتىڭ ىشىنە ەنەم. ءدۇن-دۇنيەنى ۇيىتادى وسى ەكى ءان. ە, ۇمىتىپ بارادى ەكەم, ءابىلاحات ەسپاەۆتىڭ ء«الى ەسىمدە» ءانى دە وسىلاي تەبىرەنتەدى. ءوز ومىرىمدەگى ۇمىت بولدى-اۋ دەيتىن قاي-قايداعى ءبىر سىرلاردى قوزعايدى, ەكى انىڭمەن كادىمگىدەي ادامشا تىلدەسىپ, وزگەشە ءبىر حال كەشەم. سونداي ساتتە ءوزىڭدى ويلايمىن. كوپتەن بەرى وزىڭمەن جۇزدەسۋ كوكەيىمدە جۇرگەن ءبىر تۇيتكىل ەدى, مىنە, كەزدەستىك... ءتۇس بولدى, ءان-اعاڭ ۇشەۋىمىز رەستورانعا بارايىق. ءبىر-ەكى ساعات وتىرىپ اڭگىمەلەسەيىك» – دەدى. ءبىز جاياۋ اياڭداپ «دينامو» ستاديونىنىڭ قاسىنداعى «ەسىك» رەستورانىنا كەلىپ, تاماق ىشتىك. مۇقاعالي ءا دەگەننەن «اق قايىڭ» ءانىنىڭ جاي-جاپسارىن سۇرادى. تۇسكى استان كەيىن بايجانباەۆ جۇمىسقا كەتتى دە, مۇقاعالي ەكەۋىمىز رەستوراننان شىقتىق. مۇقاعالي ويلانىپ تۇرىپ: – «اق قايىڭ»... «جالعىز قايىق»... وسى ەكى ءان... قالاي تىڭداساق ەكەن؟ – دەپ, جان-جاعىنا الاڭداپ, دەگبىرى قاشتى. مەن كوڭىل ءدىتىن ءتۇسىندىم دە: – مۇقا, ءبىزدىڭ ۇيگە بارايىق, وسى جەردەن ونشا الىس ەمەس, – دەدىم. داستارقان باسىندا ارقيلى اڭگىمە قوزعالدى. «اق قايىڭدى» ىڭىلداپ اندەتتىم. ءسوز اراسىندا مەن جازۋشى ناسىرەددين سەراليەۆتىڭ وسى ءان لەيتموتيۆ بولعان «اق قايىڭ» پوۆەسىن ايتتىم. قىزىلوردا قالاسىندا تۇراتىن مۇگەدەك اقىن زەينوللا شۇكىروۆ وسى پوۆەستى سۇيسىنە وقىپ, قاتتى تەبىرەنىپ, تەلەفون ارقىلى: – «اق قايىڭ» ءانى ومىردەن ءۇمىت ۇزدىرمەيتىن ءان ەكەن – دەپ ەدى, ونى دا ايتتىم. عۇمىر بويى قارعا ادىم جەر ءجۇرۋى مۇڭ بولىپ, شەر كۇيىگىن تارتقان سول شۇكىروۆتىڭ وسى ءان ءۇشىن مەنىمەن تانىسام دەپ, پويىزبەن الماتىعا كەلگەنىندە ونى اقىن انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ ەكەۋمىزدىڭ قارسى العانىمىزدى دا ايتىپ ءوتتىم. مۇقاعالي وسى سىردىڭ ءبارىن بالكونمەن تالاسا وسكەن جالعىز قايىڭعا جالت-جالت قاراپ وتىرىپ ىجداعاتپەن تىڭدادى. سوسىن ول: «مەن ناسىرەدديننىڭ ول پوۆەسىن وقىعام جوق. ول ءوزى جانى نازىك ليريك جازۋشى عوي. كەيبىر اڭگىمەلەرىن وقىعانىم دا بار. مەنى وسى ءبىر كۇندەرى «اق قايىڭ», «جالعىز قايىق» ءانى تولقىتىپ جۇرگەندە ول پوۆەستى وقىماعانىم دا دۇرىس شىعار. بىرەۋدىڭ سۇرلەۋىنە, باسقا ءبىر شىعارمانىڭ سارىنىنا, اۋەنىنە تۇسكىم كەلمەيدى. ءوز ويىم, ءوز تۇيسىگىممەن جۇرگەنىم جاقسى. ەندى, يليا, وسى ەكى ءاندى اقىرىن عانا ورىندا, – دەدى. «اككورد» دەگەن جاپ-جاڭا پيانينومىز بار ەدى, كلاۆيشتارىن جايلاپ باسىپ, «اق قايىڭدى» جارتى داۋىسپەن ايتا باستادىم. ءبىر شۋماعىن عانا. ىلە «جالعىز قايىقتى» اندەتتىم. مۇقاعالي ويعا شومعان كۇيى: – مۋزىكامەن دە سۋرەت سالۋعا بولا ما, قۇداي-اۋ؟! – دەدى. – مۇقا, جيۆوپيس – ءۇنسىز پوەزيا, دەگەن ءسوز دە بار عوي, – دەدىم. – مۇقاعالي: – ءيا... ءيا, – دەپ باس يزەدى. وي تۇنا قالعان ەكى كوزى ىمىرتتاي ءۇيىرىلىپ, ەكى ءاننىڭ جازىلۋ حيكاياسىن تاعى دا قايتا-قايتا سۇرادى. ءبارىن قاز-قالپىندا ايتىپ بەردىم. * * * ءبىزدىڭ ۇيدەگى وسى اڭگىمەدەن كەيىن ونشاقتى كۇن ءوتتى مە, وتپەدى مە, مۇقاعالي ءبىر جولى راديو­عا كەلدى. ءارتۇرلى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا «اق قايىڭدى» تىڭدادى. سول كۇنى ءتۇس مەزگىلىندە مەنى سەيفۋللين مەن قۇرمانعازى كوشەسىنىڭ قيىلى­سىنداعى ۇيىنە (بۇل ءۇي – جازۋشىلاردىڭ ءۇيى – ي.ج.) ەرتىپ كەلىپ, وڭاشا وتىرىپ, «اق قايىڭ ءانى» دەپ اتالاتىن جاڭا پوەماسىن وقىدى. ...جوعالىپ ماحابباتىم, بارشا تىلەك, وتىردىم اق قايىڭعا ارقا تىرەپ. ...اق قايىڭ, ارمان قايىڭ, امالىم نە, اياڭدا تالاي-تالاي بال تاتىپ ەك. اق قايىڭ, سىرلى قايىڭ, ارمان قايىڭ, اق قايىڭ, ارمان قايىڭ, تارلان قايىڭ! ...ارتىنا كومپوزيتور قاراي بەردى, اسىلى سەندە بۇعىپ قالعاندايىن. اق قايىڭ, ارمان قايىڭ, ارۋ قايىڭ, ساياڭدا ساۋىق دايىن, دامىل دايىن. باعداتتىڭ جۇرەگىندە ءان بولىپ قال, اق قايىڭ, بالا-قايىڭ, بانۋ – قايىڭ! ماحاببات, و, ماحاببات سالاۋاتتى! سەنى ادام ومىرىنە باعالاپتى. «اق قايىڭ» دەپ كۇبىرلەپ باعدات مىنە, مىڭ قايتالاپ ءبىر ءۇندى بارا جاتتى. سابىر, سابىر, ەي, باعدات, قىسىلما قۇر, ءانىڭ دايار قارىنداش ۇشىندا تۇر. مىنا كۇزدە كوز سالشى جان-جاعىڭا, ءار تەرەكتەن مىڭ جۇرەك ۇشىپ جاتىر. ءانىڭدى جاز, ءانسىز جوق داۋىلدا كۇش, جەل ىزىڭداپ اكەتسىن بانۋعا الىس. «اق قايىڭدى» ەفيردەن ۇستاپ السىن, اۋىلدا راديوقابىلداعىش... – دەپ اھىلاعان, ۋھىلەگەن ءۇنى جالىن بوپ شارپىدى. پوەما كەيىپكەرى باعداتتىڭ بەينەسىندە ءوزىمدى كورىپ, ىشتەي تۇيىلە بەرگەنىمدە بانۋدىڭ بەينەسىندەگى سول قىز سول ۋىلجىعان قالپى ەمەس, راديودان ءانىمدى تىڭداعان سايىن بايانسىز ءومىرى قاجىتا جۇدەتكەن ءمۇساپىر جاننىڭ وكىنىشتى كەيپىندە ەلەستەدى. پوەما ءبىر دەممەن بۋىپ, ءبار-ءبارىن جاڭعىرتا ەسكە سالىپ, وسى سۋرەتتى العا تارتتى: ءتۇس مەزگىلى, جۇبايلار وتىرىستى, تاتۋ-ءتاتتى, «ماحاببات» وتى كۇشتى. ءازىر عانا اسەرلى قوس جۇبايعا, جايسىز جاعداي تاپ بولدى وكىنىشتى. وتىرىستى, ءار نەدەن سىر اقتاردى, ءبىر-بىرىنە جاۋدىرتىپ سۇراقتاردى. اسان ك ۇلىپ, ورنىنان تۇردى داعى, راديو قۇلاعىن بۇراپ قالدى. ەندىگى سىر كەشكىگە امان قالدى, جۇبايلاردىڭ مىلجىڭى ءتامامدالدى. «مۋزىكاسى: مامىروۆ باعداتتىكى, «اق قايىڭ», – دەپ ءبىر جاڭا ءان حابارلاندى. «اق قايىڭ, سىرلى قايىڭ, ارمان قايىڭ, سىرىڭدى ايت, قۇر بەكەرگە الدانبايىن. اينالىپ نەگە ساعان كەلە بەرەم, اياڭدا ءبىر اسىلىم قالعاندايىن... ...بولمە ىشىندە باياۋلاپ قالقىدى دا, ءان تىندى, سونگەن شامداي شالقىدى دا. بانۋدىڭ جانارىنان جاس پارلادى, قولقا, جۇرەك تىعىلىپ القىمىنا. جىلاۋعا دا حاقىڭ بار, جىلا, بانۋ, جاراڭدى جازا السا ەگەر جىلاعانىڭ. ماحاببات تاتتىسىنە تويدىڭ داعى, اداستىڭ, اششىسىنا شىدامادىڭ. مەن سەنى جۇباتپايمىن, جىلا, بانۋ! سەن ادال ماحابباتتى كۇيەلەدىڭ, سەن دايار ماحابباتقا يە مە ەدىڭ؟ اۋرۋمەن ارپالىسىپ جاتقانىندا, باعداتتىڭ باسىن نەگە سۇيەمەدىڭ؟ شىن سۇيگەن شىر اينالىپ كەتپەس ەدى, كەرەك ەتسە, اجالمەن شەكتەسەدى. اسىقپا ءالى, «اق قايىڭ» قايدا جۇرسەڭ, ارىڭنىڭ الدىنا كەپ بەتتەسەدى. تۇلا بويىندا شابىت قىزۋى باسىلا قويماعان مۇقاعالي ورنىنا كەپ وتىردى. الدەنەنى ەسىنە ءتۇسىردى مە, اششى مىسقىلمەن مىرس ەتىپ: – مىنە, ...جەتى-سەگىز بەتكە باسىلعان پوەما... «نەگە ۋماجدالعان ءبۇيتىپ؟» دەپ سۇراشى, – دەدى, باسىن قايتا-قايتا شايقاپ, – «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اپاردىم. ءبىر قىزمەتكەرى ...تاعى بىرەۋلەرى قىزىعا وقىدى. «باسامىز» دەپ الىپ قالدى. ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. حابار-وشارسىز داعداردىم. گازەتتى كۇندە قارايمىن. پوەمانىڭ باسىلاتىن ءتۇرى جوق. اقىرى رەداكتسياعا باردىم. الگى ادەبي قىزمەتكەر مىڭگىرلەپ: «مىنا, ء«ىليا جاقانوۆقا!» دەگەن ارناۋىڭىزدى الىپ تاستاساڭىز» دەدى. جاعدايدى تۇسىنە قويدىم دا بۇرق ەتە تۇسەتىن اشۋىمدى زورعا تەجەپ: «نەمەنە, بۇل پوەما جاريالانۋ ءۇشىن يليا جاقانوۆ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولۋ كەرەك پە, اكەل بەرى!» دەپ, اۋزىما باسقا ءسوز تۇسپەي, الگىنىڭ قولىنان مىنا قاعازدى ج ۇلىپ الدىم. ۋماجدالعان كۇيى قالتاما سالىپ, تارتىپ وتىردىم. ءدايىس دەسە... ءسويتىپ, «اق قايىڭ ءانى» پوەماسى ۇزاق جىلدار بويى باسپا بەتىندە جارىق كورە الماي مۇقاعاليدىڭ پاپكىسىندە بۋلىققان كۇيى جاتا بەردى. * * * مۇقاعاليدىڭ جاس كەزىندە ءوز ءومىرىنىڭ جانە مەنىڭ ءومىرىمنىڭ كەيبىر ەپيزودتارى ارقاۋ بولعان «اق قايىڭ ءانى» پوەماسى كەيىن ءوزىنىڭ جيناقتارىندا الگى ءبىر ارناۋ سوزىمەن جارىق كوردى. پوەما مۇقاعالي ەكەۋىمىزدىڭ دوستىعىمىزعا دانەكەر بولدى. * * * 1992 جىلى ماۋسىم ايىندا قاسىمدا بەل­گى­لى انشىلەر – قاجىبەك بەكبوسىنوۆ, مايرا يلياسوۆا بار, مۇقاعاليدىڭ اۋىلى نارىن­قولداعى قاراسازعا باردىم. اقىننىڭ تۋعان-تۋىستارى, كوزكورگەندەرىمەن قاۋىشىپ, كوپ جايعا قانىقتىم. سول ءبىر ەستەن كەتپەس جاقسى كۇندەردە قاراسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا مۇقاعاليدىڭ ولەڭى تولقىتىپ, «بوزقاراعان» ءانىن جازدىم. وسى­لايشا ەكسپرومتپەن شىققان ءان سول ساتىندە حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتتى. ءان اقىننىڭ اۋىلىندا, نارىنقولدا وتكەن كەزدەسۋلەردە قاجى­بەك بەكبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا كەرەمەت شىرقالدى. ءبىز قايتقانشا نارىنقولداعى ءانشى جاستار تەز ۇيرەنىپ الا قويىپ, ءبىزدى وسى انمەن شىعارىپ سالدى... * * * و باستان ءوز جۇرەگىمنىڭ دىتىنە ءدال تۇسپەگەن «اق قايىڭنىڭ» ءسوزىن جىبەكتەي ەسىلگەن ليريك اقىن ساعي جيەنباەۆ بار جانىن سالىپ, قانشا وڭدەسە دە ءوز كوڭىلىمنەن شىعا قويعان جوق. جىلدار بويى سونى ويلاۋمەن سارىلىپ ءجۇردىم. ال ءبىر كۇنى... ول – 1984 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى. ەندى ءبىر اي وتكەن سوڭ الماتىنىڭ «احبك» سارا­يىندا مەنىڭ اۆتورلىق كەشىم وتۋگە ءتيىس. ءبىز سوعان دايىندالىپ جاتتىق. اندەر ىرىكتەلە بەردى. سونىڭ ىشىندە «اق قايىڭ» بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. مەن ۇزاق جىل تولعانتىپ جۇرگەن «اق قايىڭنىڭ» ءسوزىن ءوز كوڭىل دىتىممەن قايتا جاڭعىرتىپ, جۇرەگىمنىڭ پەرنەسىن ەندى عانا ءدال باسقانداي بوپ: ەسىڭدە بار ما, وسىناۋ قايىڭ, سارعايىپ كۇزدە تۇرادى ءدايىم. داريعا, سول ءبىر ارماندى كۇندەر, ەلەس پە ەدى, بىلمەدىم, ايىم, قايىڭ دا جالعىز, جالعىزبىن مەن دە, جۇلدىزداي الىس ۇزادىڭ سەن دە. ساعان دا ىستىق وسىناۋ قايىڭ, ۇمىتقان جوقسىڭ, بىلەمىن, ايىم. سۇيىسكەن جاندار جات بولا بەرسە, وسىدان ارتىق بولار ما, ۋايىم. قايىڭ دا جالعىز, جالعىزبىن مەن دە, عاشىق بوپ نەگە, وتەدى پەندە؟ – دەپ كەلەتىن وسى ەكى شۋماقتى قاعاز بەتىنە ءتۇسىردىم. 1984 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 19 جۇل­دىزىندا «احبك» سارايىندا وتكەن سول كونتسەرتتە كسرو حالىق ءارتيسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا رويال سۇيەمەلىمەن «اق قايىڭدى» اڭساۋلى جۇرەك­تىڭ ەشۋاقىتتا سۋىنبايتىن لەبىمەن ايالاپ, سىرلى سەزىممەن مولدىرەتتى. * * * ءار ءاننىڭ تاعدىرى ارقيلى... 1993 جىلى قاڭتار, اقپان ايلارىندا قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە بولىپ, ونداعى قازاقتاردىڭ ءان-كۇيىن زەرتتەدىم. قات-قابات جۇمىستىڭ اراسىندا سول ەلگە بەلگىلى اقىن راحمەتوللا اپشەنىڭ ۇيىندە قوناقتا بولىپ, ۇزاق جىل بويى گوميندان تۇرمەسىندە ازاپ شەككەن بۇل ءبىر عازيز جاننىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, ءوز اۋزىنان اتاقتى اسەت ءانشىنىڭ بەلگىسىز «ارداعىن» جازىپ الدىم. اڭگىمەمىز ۇيلەسكەن ءبىر قيسىندى ساتتە راحمەتوللانىڭ ۇيىندەگى جەڭگەي «اق قايىڭ» ءانىن ورىنداۋىمدى ءوتىندى. مەن ءاندى دومبىرامەن ايتىپ بەردىم. بۇل ىلتيپاتقا ريزا بولعان اقجارقىن, بايسالدى جەڭگەي ورنىنان تۇرىپ كەلدى دە: «وزىنەن بۇرىن ءبىزدىڭ ەلگە اندەرى جەتكەن قاينىمنىڭ ماڭدايىنان ءبىر يىسكەپ قويايىنشى», دەپ وپكەنى دە ومىرىمدەگى ءبىر ۇمىتىلمايتىن تەبىرەنىستى ءسات. كەيىن ءبىلدىم, «اق قايىڭ» ءانىن سوناۋ 1959-1960 جىلدارى الماتىدا وقىپ جۇرگەن شىڭجاڭدىق ستۋدەنتتەر, ىشىندە بۇگىنگى كورنەكتى جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ بار, وسى جاستار الىپ بارىپتى, سول جاققا. سول جىلى ماۋسىم ايىندا پروفەسسور تۇر­سىنبەك كاكىشەۆتىڭ باسقارۋىنداعى ء(ال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت) فولكلورلىق ەكسپەديتسيا قۇرامىندا موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعىندا تۇراتىن قازاقتاردى زەرتتەگەنىمىزدە قاي جەردە بولساق تا «اق قايىڭ» ءانى الدىمىزدان شىعىپ وتىردى.

«اق قايىڭ» ءانىنىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە وسىلاي ءورىس جاياتىنى قاپەرىمە كەلدى مە, مەنىڭ؟ ول مەنەن ۇزاڭقىراپ كەتىپتى... اق قايىڭ

(ەكىنشى ءتۇرى)

اق قايىڭ… بۇل ءبىرىنشى «اق قايىڭنان» ءبىتىمى مۇلدە بولەك رومانس. مۇقاعالي ءبىرىنشى «اق قايىڭدى» ءبىراز جەرگە جايىپتى. ونى مەن كومپوزيتور كۇنسايىن قۋاتباەۆتان ەستىدىم. كۇنسايىننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇقاعالي «اق قايىڭدى» ءبىر دۋلى وتىرىستا ءوزىنىڭ ماقپالداي جۇمساق ۇنىمەن بالبىراتا ورىنداپتى. شۋىلداسقان توپ جىم-جىرت بوپ تىنا قالىپتى. سولاردىڭ اراسىندا اقىن ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ ەرەكشە تولقىپ: «ويپىر-اي, مىنا يليا, مەنىڭ ىشتە قولامتا بوپ, بۋلىعىپ جاتقان جان سىرىمدى قايدان بىلگەن... كىمنەن ەستىگەن؟» دەپ ءاندى مۇقاعاليعا قايتا-قايتا ايتقىزىپتى. وسى جايدى ادىلبەك ءوزىنىڭ جەرلەسى الگى كۇنسايىنعا ايتپاسى بار ما. ادىلبەك وعان: «يليامەن تانىس­تىر», دەپتى. * * * اقىرى كۇنسايىن ادىلبەكپەن ەكەۋىمىزدى تانىس­تىردى. ءبىز ماكسيم گوركي كوشەسىنىڭ بويىنداعى «الاتاۋ» رەستورانىندا جۇزدەستىك. بۇل – 1958 جىلدىڭ كەش كۇزى. ادىلبەك ادامدى كورگەن ساتتە-اق ۇيىرە جونەلەتىن جاز كوڭىلدى, نۇرلى ءجۇزدى, كەربەز جىگىت ەكەن. ءسوزىڭدى بەرىلە تىڭدايدى. مۋزىكاعا, جالپى ونەر اتاۋلىعا ەستەتتىك كوزقاراسى سونداي جارقىن, وي-ءورىسى كەڭ, ءار نەنى تەككە سويلەمەيتىن ءبىر سىپا ءبىتىم. اڭگىمەمىز بىردەن ۇيلەسە كەتتى. تاماق ۇستىندە كۇنسايىن قالتاسىنان ەكى بۇكتەلگەن نوتا قاعازىن الدى دا, ماعان جىمىڭ ەتىپ, «قازىر» دەدى دە, ەندى عانا كەلىپ ورىندارىنا جايعاسا باستاعان مۋزىكانتتارعا باردى. باردى دا شەت جاقتا وتىرعان ساكسوفونيست جىگىتتىڭ قۇلاعىنا بىردەمە دەپ سىبىرلادى, قولىنا اقشا ۇستاتتى. اناۋ ەلپەڭدەپ, قۋانا باس يزەدى. وزگەلەرى دە باس يزەپ, قوشتاعان ىڭعاي ءبىلدىردى. سودان ون-ون بەس مينۋتتان كەيىن الگى ساكسوفونيست «اق قايىڭدى» ويناماسى بار ما! ساكسوفوننىڭ جارقىن ءۇنى عاجاپ. بىردەن باۋرادى. تولقىتتى. تولعاندىردى. مەن ساكسوفون ۇنىنە تەبىرەنىپ, ىشتەي توگىلىپ وتىردىم. كۇنسايىن ءوزىنىڭ ازىلقوي مىنەزىمەن ەكى يىعىن قوپاڭداتىپ: – داستارقان ءمازىرى سىزدەن, مۋزىكا جاعى بىزدەن! – دەيدى. ءبىز بۇعان قارقىلداپ, ك ۇلىپ الدىق. كۇنسايىن قولىنداعى ريۋمكەسىن كىلكىلدەتىپ, ادىلبەككە: – ءسىزدىڭ قۇرمەتىڭىز ءۇشىن! – دەپ يىلە ءتۇيىستىردى. ادىلبەكتىڭ شۋاقتى سەزىمى ك ۇلىمدەگەن قوڭىر كوزىندە لىپىپ تۇردى. اڭگىمەمىزدىڭ ىعىتىنا وراي ەش توسىرقاۋ جوق, ءوزىن ەركىن سەزىنىپ, شەشىلە ءتۇستى. ءبىر كەزدە ادىلبەك ءبىر ءسات ويلانا قالدى دا: كومەيدە ءسوزىم تۇنشىعىپ, تابا الماي تۇرمىن امال مەن. قايىڭ دا تاۋعا تۇر شىعىپ, تىنىستاپ جىبەك سامالمەن. الدەبىر نەندەي تىڭ تىڭداپ, سىلتىدەي تىنعان تاۋ ءىشى. كوزىندە جۇلدىز جىلتىلداپ, بارادى ورتەپ ساۋلەسى, – دەپ ءبىر قۇشتار سەزىمدى ولەڭىن اسپاي-ساسپاي, ءار ءسوزى, ءار يىرىمىنە قوعاداي ءيىلىپ, جۇپ-جۇمساق لەپپەن قيراعاتىن كەلتىرىپ, بىرتە-بىرتە جۇزىنەن نۇر توگىلدى, بيازى ءۇنى جۇرەك قىلىن ءدىرىل قاقتىردى. بوز مۇنارعا بوككەن تاۋ ءىشى; التىن جاپىراعى سۋسىلداعان اق قايىڭ; كوزىندە «جۇلدىز جىلتىلداعان» ۋىز ارۋ; «كومەيىندە ءسوزى تۇنشىعىپ» بىردەمە دەۋگە ءتىلى كۇرمەلىپ, شاراسىز حالدە تۇرعان قۇشتار جىگىت. وسى كورىنىس كوز الدىمدا عاجاپ ءبىر كارتينا بوپ جاينادى. ەكى شۋماق ولەڭنىڭ ءار سوزىنەن اۋەز لەبى مولدىرەدى. مەن وسى سەزىمگە بەرىلىپ, قيال جەتەگىندە وتىرعاندا زالعا قىمسىنا جالتاقتاپ, ءبىر-بىرىنە بەك جاراسقان ءاپ-ادەمى قىز, جىگىت كىردى. ەكەۋى دە ۇياڭ. مىناداي دۋ-دۋعا ءالى ۇيرەنبەگەنى, جۇزدەرى دۋىلداپ, جاسقانا ۇيالعانى بىردەن سەزىلدى. قوس جانارى قۇرالايدىڭ كوزىندەي جاۋتاڭداعان قوس بۇرىمدى بۇلا قىز جاس قايىڭداي ءيىلىپ, جىگىتىنە بىردەمە دەپ سىبىرلادى. جىگىت جىميا باس يزەپ, ەكەۋى زالدان شىعا بەردى. ادىلبەك: – قانداي يبالى جاستار... قالقام-اي, اجارلى ەكەن ايدان دا ءارىڭ, ءجۇر ەكەن الىپ-قاشىپ قايدا ارمانىڭ؟ ءجۇرىسىڭ, ءۇنىڭ, ءسوزىڭ – بارلىعى ەركە, جيعانسىڭ ءبىر باسىڭا قايدان ءبارىن؟ – دەپ زاماتتا نۇرلى ءجۇزى دۋ ەتە ءتۇسىپ, ەكى كوزى مازداعان ءبىر شوق, قاپەلىمدە الدەنەگە قىزىعا سۇقتانعانداي رومانتيكالىق سەزىممەن سۇيسىنە تولقىدى. قاس-قاعىم ساتتەگى اسەر. شابىت ەكسپرومتى. الگى ەلىكتىڭ لاعىنداي ۇلپىلدەگەن جاپ-جاس قىزدىڭ زيپا بويىنداعى كەز كەلگەن جان سەزە بەرمەيتىن تىلسىم سۇلۋلىقتى ءا دەگەننەن كورە قالۋى. و, بۇل قانداي... قانداي عانا قۇشتارلىق! ادىلبەكتتىڭ جۇرەگى قانداي جۇرەك... قانداي جۇرەك... ولەڭدەرىندەگى جىبەكتەي ەسىلگەن ءليريزمنىڭ ىستىق لەبى جان شىداتپايدى. تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى… تىڭداي بەرگىڭ! ءوز ولەڭىن وقۋدا مۇقاعاليدان كەيىن ەكىنشى رەت تاڭ-تاماشا بوپ سۇيسىنە تىڭداعان اقىنىم, مىنە, وسى ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ! كاۋسار جىرى تاۋ سۋىنداي اعىلاتىن شالقار شابىتتى يلياس جانسۇگىروۆتىڭ جەرلەس ءىنىسى! اڭگىمە ۇستىندە ادىلبەك تولقىعان كۇيى: – يليا, سەن مەنىڭ تاۋسىلمايتىن… باسىلمايتىن… ءدايىم اھ ۇرعىزا بەرەتىن ارمانىمدى جازىپسىڭ, «اق قايىڭ» انىندە. مەن سەنى, مۇقاعالي سەكىلدى, وسى ءان ءۇشىن ىزدەدىم. تاپتىم. بۇل مەنىڭ بەيمازا ءومىرىمنىڭ ءبىر باقىتتى كۇنى. قاس-قاعىم ساتتىك باقىت تا ادامدى ءبىر ۇشپاققا جەتكىزگەندەي بولادى عوي, – دەدى. بۇل ءسوزدى مەن ءۇنسىز عانا تىڭدادىم. جانىنا جاقىن جۇرەتىن كۇنسايىن دا ويلانىپ قالدى. «بەيمازا ءومىرىمنىڭ» دەۋىندە نە سىر بار؟ ءبىز ىشتەي توسىلدىق. * * * ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە ادىلبەك ەكەۋىمىز الگى رەستوراندا تاعى دا كەزدەستىك. وسى جولى ول رەڭى ءورت سوندىرگەن جاداۋ, ەكى جاعى سۋالىپ, قوس جانارى شۇڭىرەيە تەرەڭدەپ, ءبىرتۇرلى جۇدەۋ كورىندى. بۇرىنعىداي جەلپىنىپ, كوتەرىلىپ سويلەمەدى. ءۇن-ءتۇنسىز ءتۇيىلىپ, قالتاسىنان ءبىر بەت قاعاز الدى دا ماعان بەرە سالدى. ءۇش شۋماق ولەڭ. وقىدىم. بىراق, باسىما ەش نارسە كىرمەدى. قوبالجي اڭىرىپ, قايتا وقىدىم. سوندا دا وي توقتاتا المادىم. مەنىڭ ىشتەي مازاسىز كۇيگە تۇسكەنىمدى سەزدى مە, ادىلبەك جاي عانا ەنجار كوڭىلمەن: – كەيىن كورەرسىڭ, – دەدى. ءسويتتى دە: – مۇقاعالي بۇل ولەڭدى بىلەدى. كوكەيىندە جۇرگەن ءبىر سىردى قوزعاي ما, كىم ءبىلسىن, كەزدەس­كەن سايىن تىڭدايدى دا: «وسىنىڭ وزىمەن دە ءومىر سۇرۋ­گە بولادى», دەيدى. كىمنىڭ جۇرەگى نە دەپ سوعا­دى, قايدان بىلەمىز ونى؟ – دەپ كوڭىلسىز عانا ەزۋ تارتتى. رەستوراننان ءۇن-ءتۇنسىز كوڭىلسىز شىقتىق. * * * سونىڭ ەرتەڭىندە مەن كەشتەتىپ راديونىڭ كونتسەرتتىك زالىندا وتەتىن انشىلەرىمنىڭ رەپەتيتسياسىنا كەلدىم. مەن كەلىسىمەن رەپەتيتسيا تەز-تەز ءبىتتى دە انشىلەر مەن كونتسەرتمەيستر ءجون-جونىنە كەتىپ قالدى. كورشى كابينەتتە ءدايىم كەش قايتاتىن اعا رەداكتور ماقسۇتبەك مايشەكين اقساقال جەكە وتىردى. مەن رويالدان كەتكىم كەلمەدى. پاپكىمدە ادىلبەك بەرگەن ولەڭ بار ەدى, سونى الدىم دا تۇرەگەپ تۇرعان كۇيى رويال كلاۆيشىن باسىپ, جايلاپ قانا يمپروۆيزاتسيا جاسادىم. ءبىر شۋماقتىڭ اۋەزى قايتالانا بەردى. ءبىر كەزدە سەزدىم. ويىم ەپتەپ ايقىندالايىن دەدى. سەزىم وتى تۇتانا باستادى. شابىت قىزۋى ءبىلىندى. قيال دۇنيەسى ەلىكتىردى. مەن اق ايدىنى تۇپ-تۇنىق كولدى, كول جاعاسىندا مۇڭدى جانداي باسىن ءيىپ, مۇلگىپ تۇرعان جاپ-جاس اق قايىڭدى كوردىم. جۇرەگىم ءسال لۇپىلدەدى. سول كورىنىسكە تاڭىرقاي قاراعان كۇيى: ايناداي بەتى جاپ-جالتىر, كوگىلدىر كولدىڭ جيەگى, – دەگەن ەكى جولدى دىرىلدەتە تولقىتىپ: جالعىز ءتۇپ قايىڭ اق بالتىر, تابانىن تولقىن سۇيەدى, – دەپ ىركىلە توقتاي بەرىپ, وسى سوڭعى ەكى جول قايتا قايىرىلعاندا بىردەن شىرقاۋ شىڭعا شارىقتاپ, قيالدى الدە قايدا اۋەلەتىپ اكەتتى. ءان اۋەزى بىردەمنەن قۇيىلىپ ءتۇستى. سول قالپىندا: قايىڭدى جەلمەن تارانعان, توسىندە تەربەپ سۋ ۇداي. اينادان ءوزىن قارانعان, اق قايىڭ بەينە سۇلۋداي, – دەپ ەكىنشى شۋماقتى تامىلجىتىپ تۇرىپ الدى. مەن كول بەتىندەگى ءوز سۋرەتىنە ءوزى مۇڭايا تەلمىر­گەن ۋىز ارۋدى اپ-انىق ەلەستەتتىم. وعان مۇڭ ۇيالا­عان كوزى سۇزىلە قاراعان ادىلبەكتى كوردىم. وسى كەزدە تۋ سىرتىمنان اياق تىقىرى ەستىلدى. جالت قاراپ ەم, ورىندىققا جايلاپ كەلىپ وتىرعان مايشەكين ەكەن. ول كىسى: «ايتا بەر», دەگەندەي ك ۇلىمسىرەي باس يزەپ, يشارات ءبىلدىردى. مەنىڭ انىمە بار جانىمەن بەرىلگەن ءبىر اۋليە كىسى. مەن سول زاماتتا كۇيدىرىپ-جاندىرعان شابىت قىزۋى ۇستىندە: كوڭىلگە جىلى نەسىمەن, جىرلايدى نەنى قۇس ءۇنى. شىقپايدى نەگە ەسىمنەن, وسىناۋ قايىڭ ءمۇسىنى؟ – دەگەن شۋماقتى اڭساۋلى كوڭىلدىڭ بەيمازا سەزىمىمەن, بۋلىقتىرعان ۇنمەن ۋھىلەگەندەي زورعا… زورعا ءبىتىردىم. مايشەكين ورنىنان تۇردى دا, قاسىما كەلىپ, رويالدىڭ ۇستىندە جاتقان «اق قايىڭ» دەپ اتالاتىن وسى ءۇش شۋماق ولەڭدى ۇز-ا-ا-اق وقىدى. وقىدى دا, ءوز-وزىنەن ماقۇل كورگەندەي: – بۇل جاڭا ءان عوي, شاماسى؟ – دەدى دە: – مۇنى تەك… تەك قانا بيبىگۇلگە بەرۋ كەرەك! – دەپ ماعان ويلانا قادالدى. «اق قايىڭ» رومانسى وسىلايشا دۇنيەگە كەلدى. ونى التىنبەك جانىبەكوۆ نوتاعا ءتۇسىردى. ول ءبىراز ۋاقىت پاپكىمدە قوزعاۋسىز جاتتى. * * * التىنبەك ءبىر اپتادان كەيىن رومانستىڭ اككومپونومەنتىن جازدى. ونى ءبىز ءوزىنىڭ ساباعى ۇستىندە برۋسيلوۆسكيگە كورسەتتىك. العاشقىدا ونشا شەشىلمەي, سالقىن قاباق تانىتقان ازۋلى پروفەسسور «اق قايىڭدى» التىنبەكتىڭ ويناۋىندا ەكى رەت تىڭداعاننان كەيىن: «ۆەليكولەپنو!» دەدى. ءسويتتى دە: – كەڭ تىنىستى. بيىك شىرقالاتىن رومانس...مۇنى تەنوردان بەكەن جىلىسباەۆ قانا, ال… كولوراتۋرالىق سوپرانادان كىم بار, بىزدە, ا؟ جامانوۆا چتو لي؟ – دەپ ويلانا ءمۇدىردى. «جوق» دەدى, ول, سودان كەيىن ۇندەمەدى. ماعان ەندى جىلى سەزىممەن ءيىلىپ, «جەلايۋ ۋسپەحا, مولودوي چەلوۆەك», دەدى. * * * ءبىر كۇنى كۇنسايىن مەنى جەلپىلدەتە قولپاشتاپ, كيروۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى فيلارمونيادا ديريجەر مالگاجدار اۋباكىروۆتىڭ رەپەتيتسياسىنا الىپ كەلدى. قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ كەزەكتى ازىرلىگى ەكەن. مالگاجدار مەن كۇنسايىن جەرلەس, مەنىڭ دە تانىستىعىم بار. سىيلاسپىز. مالگاجدار ليريكالىق اندەردى جاقسى كورەدى. مۇقان تولەباەۆتىڭ «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» دەپ اتالاتىن اتاقتى رومانسىنا ەشنارسەنى تەڭگەرمەي, ونى تالداي جونەلگەندە تەرەڭ ءبىلىمدى مۋزىكا تەورەتيكتەرى سياقتى, دايەكتى سوزدەرمەن ويلاندىرا مۇلگىتىپ, بۋىپ تاستايتىن-دى. ول رومانس جونىندە سىرلاسقان اڭگىمەمىز ۇيلەسىپ جۇرەتىن-ءدى. ەندى, مىنە, مىنا رەپەتيتسيا كەزىندە تىڭداعانىمىز كلاسسيكالىق شىعارمالار. ماعان ەرەكشە اسەر ەتكەنى – ەدۆارد گريگتىڭ «سولۆەيگ ءانى», الەكساندر اليابەۆتىڭ «بۇلبۇل» رومانسى. ەكەۋىن دە جان-جۇرەكتى تولقىتىپ ۇزىلدىرە شىرقاعان بيبىگۇل تولەگەنوۆا! بەرىلگەنىم سونشا, ءۇنىم شىقپادى. دەمىمدى ىشكە تارتىپ, تاس ءمۇسىن بوپ قاتتىم. بىردە مۇڭايتتى, بىردە شۋاقتى سەزىمگە بولەدى. ادامنىڭ داۋىس اپپاراتىنىڭ تابيعات قۇبىلىسىمەن قالاي ۇيلەسە كەتەتىن قۇدىرەتىن ەندى عانا سەزىنگەندەي ءتىلىم بايلاندى. مەن بيبىگۇلگە تابىنىپ قالدىم... * * * ەرتەڭىندە كۇنسايىن, التىنبەك, ادىلبەك تورتەۋىمىز تاعى دا فيلارمونياعا كەلدىك. ماق­ساتىمىز – بيبىگۇلمەن كەزدەسۋ. «اققايىڭدى» كورسەتۋ. قوبالجۋلىمىز. الدىن الا كەلىسكەن جوقپىز. ىڭعايسىزدانا تىپىرشىپ, ءبىراز داعداردىق. اقىرى, اياعىمىزدى مىسىقشا لىپىپ باسىپ, جايلاپ قانا رەپەتيتسيا زالىنا كىردىك. بيبىگۇل تولەگەنوۆا! ءرويالدىڭ الدىندا كونتسەرتمەيستەرى پيانيست سەمەن بەنەديكتوۆيچ كوگان كۇيبەڭدەپ نوتالارىن رەتتەپ تۇر. ءبىز جاقىنداپ كەپ سىپايى عانا باس يزەسىپ, قىمسىنا امانداستىق. بىردەن نە دەرىمىزدى بىلمەي تاعى دا ىركىلە توسىلدىق. بيبىگۇلدىڭ تال شىبىقتاي يىلگەن ءاپ-اسەم كەزى. ادامعا قاراعاندا كوزى جارق ەتە تۇسەدى. ءبىر سيقىرلى جانار! ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزگە ءبىرتۇرلى تاڭىرقاعانداي ونشا اشىلا قويمادى. ءوزىنىڭ نوتالارىنا ءۇڭىلدى دە تۇردى. ءبىز قيپاقتاپ, نە ىستەرىمىزدى بىلمەدىك. ارامىزداعى ىلكىمدى دەگەن كۇنسايىن التىنبەككە كوزىنىڭ قيىعىمەن ىمداعانداي بولادى. التىنبەك ونى سەزەر ەمەس. ءبىر جاقسىسى, پيانيست سەمەن كوگان التىنبەكتى تانيدى ەكەن: «ا نۋ كا ۆىكلادىۆاي, ماەسترو!» دەدى ازىلدەپ. التىنبەك سوزگە كەلگەن جوق, ەلپەكتەپ ساسقالاقتايتىن ادەتى – ءاننىڭ نوتاسىن ۇستاتا سالدى. اڭ-تاڭ بولعان سەمەن كوگان ءسال ك ۇلىمسىرەپ, لىپ ەتىپ ورىندىققا وتىرا كەتىپ, رويالدا «اق قايىڭدى» تولقىنداي دىرىلدەتتى. قيالعا شومىپ, مولدىرەپ, وزگەشە ءبىر حال كەشىپ تۇرعان بيبىگۇل جالت قارادى. ءسويتتى دە, جانارى ويعا تۇنىپ, تىڭداي قالدى. ءرويالدىڭ قاسىنا كەپ تۇردى. رومانس وينالىپ بىتكەندە كوگان: – بيبيش, ەتو تۆويا… لەبەدينايا پەسنيا! – دەدى. ادىلبەك مەنىڭ قولىمدى قىسىپ-قىسىپ جىبەردى. انا جولعىداي ەمەس, قاباعى اشىق. نۇرلى جۇزىنە قان تەۋىپ, ءوزىنىڭ ءبىر قۇشتار سەزىمدى ولەڭىن جاڭا عانا وقىپ, شابىت قۇشاعىندا شامىرقانىپ تۇرعانداي قاتتى تولقىدى. كۇنسايىن ماعان كوز قىسىپ, «دىمىڭ ىشىڭدە بولسىن» دەگەندەي ول دا وزىنشە ءماز. التىنبەك ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا, قالاسى بۇزىلماعان اق مارجان ءتىسى جارقىراپ, ماساتتانا تەبىرەنىپ: – ۆوت اۆتور, ەتوگو رومانسا! ون ۋچيتسيا ۆ كومپوزيتورسكوم كلاسسە كازگۋ – دەگەندە كوگان مەن بيبىگۇل شەكتەرى تۇيىلگەنشە كۇلدى. ءبىز دە كۇلدىك. سول ساتتە بيبىگۇل «اق قايىڭنىڭ» نوتاسىنان كوز ايىرماي: كوڭىلگە جىلى نەسىمەن, جىرلايدى نەنى قۇس ءۇنى؟ شىقپايدى نەگە ەسىمنەن, وسىناۋ قايىڭ ءمۇسىنى؟ – دەپ وسى سوڭعى شۋماقتى قايتا-قايتا قايتالاپ, ءار سوزىمەن مۇڭدى كوكىرەكتى «اھ» دەگىزە جەڭىلدەتتى مە, قۇداي-اۋ, قوڭىرقاي عانا سۇيكىمدى رەڭىنەن سىبىرلەپ اتىپ كەلە جاتقان اق تاڭنىڭ اق نۇرىن كورگەندەي تولىقسىدىم دا تۇردىم. بيبىگۇلدىڭ ساۋلەلى وي پەردەلەگەن ناركەس جانارى ۇزىن كىرپىگىنىڭ استىندا ەندى عانا قورعالاپ تۋعان ايداي نۇر تاراتىپ, الىسقا...تىم الىسقا قادالىپ, بار دۇنيەنى ۇمىتتىرعانداي قيال شىركىندى اۋەلەتە, شىعانداتا كوتەرىپ, ىڭكار جۇرەكتىڭ ەش ۋاقىتتا ەستەن شىقپاي جۇرگەن سۇيىكتىسىن اپ-انىق ەلەستەتىپ, ونى سول پاك قالپىندا وبەكتەپ, مولدىرەتە, ءوز جان سەزىمىنىڭ كاۋسار لەبىمەن ءۇزىلدىردى. بارىمىزدە ءۇن جوق. ءدۇن-دۇنيەنى بەسىك جىرىنداي تەربەگەن «اق قايىڭ» عانا! «اق قايىڭ» ورىندالىپ بىتكەندە, بيبىگۇل نازىك ساۋساقتارىمەن قوس جانارىن ءسال عانا باسىپ تۇرىپ, ويلانعان كۇيى: – مەنەن باسقا انشىلەرگە كورسەتتىڭدەر مە...بەردىڭدەر مە؟ – دەدى. التىنبەك ەكەۋىمىز جارىسا سويلەپ: – ءبىرىنشى رەت سىزگە عانا... – دەدىك, قۋانعاننان ءتىلىمىز كۇرمەلىپ. بيبىگۇل ءالى دە بولسا سەزىم قۇشاعىندا تولقىپ: – ءار ءانشى ءوز ءانىن ىزدەيدى. تاپسا – ول ۇلكەن باقىت! ول سوندا جاي عانا ورىنداۋشى ەمەس, ءاننىڭ ەكىنشى اۆتورى سەكىلدەنىپ, ءدۇيىم جۇرتتىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ, مىسالى, «جامال اپايدىڭ «التايىن» ايتىڭدارشى», «نەمەنە, كۇلاشتىڭ «گاككۋىن» ۇمىتتىڭدار ما؟» دەگەن سوزدەردى ايتقىزىپ, ءوزىنىڭ انشىلىك مارتەبەسىن ءوزى كوتەرەدى. مىنا رومانس مەن ءۇشىن جازىلىپتى. مەنىڭ «اق قايىڭىم!», – دەدى ءبىزدى قارا بۇلاقتاي تۇنعان ايالى جانارىمەن ءۇيىرىپ. سەمەن كوگان وسى سوزدەردى ءتۇسىنىپ تۇرعان جانشا ەلپەك قاعىپ: – رويال...تولكو رويال! – دەپ اسىعا-اپتىعا ءىلتيپات ءبىلدىردى. تۇسىندىك. التىنبەك: – دا...ۆەرنو...ۆەرنو... «اق قايىڭدى» تەك... تەك قانا رويال سۇيەلىمەن ورىنداۋ كەرەك. وركەستر شۋى قاجەت ەمەس, نازىك يىرىمدەرىن كومىپ جىبەرەدى. رومانس تابيعاتى رويالمەن عانا اشىلادى. البەتتە, بۇل مەنىڭ ءوز تۇسىنىگىم, سەمەن بەنەديكتوۆيچ نازىك سىرلى پيانيست, وتە دۇرىس ايتتى, – دەپ قالاسى بۇزىلماعان اق ءتىسىن جارقىراتا اشاتىن ادەتى, تولعانا سويلەدى. – ال, بيبىگۇل احمەتوۆنا قانداي وبونچۋ, ا؟ ۋكمۋش. بيزدين كىرگىزدا بيزبەن قاتار داريعا جالعاسىنوۆا بار, ونىڭ ءۇنۇ دا بيبيگۇلدۇن ۋنۇندەي. ۋكمۋش! ا, بيبيگۇل س ليستا كاك چيتاەت, ا؟ گەنيالنو! «اق قايىڭ» بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ قولىنا ءتيدى. * * * ...سول 1961 جىل. الماتىنىڭ سارى كۇزى. كوشە بويىندا كوك تىرەگەن كوك تەرەك, ساياسى مول قاراعاش, بۇرالا وسكەن اق قايىڭ... ءبارى-ءبارى جان جادىراتىپ, كوز سۇيسىندىرەتىن اجار-كوركىنەن ايىرىلىپ, ساپ-سارى, بوپ-بوز, قىزىل جاپىراقتار سۋدىرلاپ توگىلىپ جاتتى. وسى ءبىر كۇندەرى مەنىڭ دە كوڭىلىم بەيمازا كۇيدە ەدى. دەنساۋلىعىم جۇدەتىپ, ەسەنتۋكي كۋرورتىنا بارۋدىڭ قامىمەن بايەك بوپ جۇرگەم-ءدى. اقىرى جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ەتەتىن ءماجيت سەيفۋللين اقساقال (ساكەننىڭ تۋعان ءىنىسى) كومەكتەسىپ, جولداما ەمەس, «كۋرسوۆكانىڭ» وزىنە زورعا قولىم جەتتى. سونىڭ وزىنە ءماز بوپ ۇيگە قۋانىپ كەلدىم. بار جايدى تيىشقا اپىل-عۇپىل ايتىپ جاتقاندا ەسىك قاعىلدى. لىپ ەتىپ بارىپ ەسىك اشتىم. ادىلبەك! جاي عانا ك ۇلىمسىرەپ تۇر. قاۋقىلداسا سويلەپ, ءجون سۇراستىق. ادىلبەك: «جاقسى...جاقسى» دەي بەردى: شاي ۇستىندە بايقادىم, كوڭىلى سىنىق. قاباعىن كىربىڭ شالعان. سامارقاۋ. شۋاقتى سەزىمگە بەرىلگەندە, نە بولماسا جاي عانا ۇيىرە سويلەگەندە جۇزىنە دۋ ەتە تۇسەتىن قىزىل نۇر جوق. جولى بولماعان جولاۋشى سەكىلدى ىشتەي تاۋسىلا سارىلىپ, شاي ءىشتى. بىردەمە دەپ ءتىل قاتۋىم ىڭعايسىز. تيىش ەكەۋىمىز ءبىر-بىرىمىزگە كوزىمىزدىڭ استىمەن ءۇنسىز عانا قاراپ قويامىز. ءبىزدى ءبىر مىلقاۋ ءسات قينادى. وسى وتىرىسىنان ءوزى تىكسىندى مە: – تيىشجان, اينالايىن, مىنا اقبۇيرا شايىڭ جانىما جاعىپ بارادى, – دەدى زورعا...زورعا ك ۇلىمسىرەپ. تيىش لىپ تۇرەگەلىپ, كوريدوردا دىزىلداپ تۇرعان پريمۋستاعى ەكىنشى شاينەكتى الىپ كەلدى. – ىزەتىڭە قۇلدىق, اينالايىن تيىشجان... ال, قۇيا عوي ىستىعىنان, تەرلەپ-تەپشىپ ىشەيىك ءبىر. قىرىس-تىرىسىمىز جازىلسىن, – دەپ جىميعاندا ەكى كوزى بۇلت اراسىنان شىعا قالعان كۇندەي بوپ ءۇي ىشىنە شۋاق تاراتتى. الدەن ۋاقىتتا بالبىراپ, ءدايىم جىلتىراتا تارايتىن تىپ-تىعىز قايراتتى شاشىن سۇيرىكتەي ساۋساعىمەن شالقاسىنان سيپاي جاتقىزىپ, الدەنەنى ەسىنە تۇسىرگەن جانشا تاعى دا قۇبىلا قالىپ, قىزعىلت-سارى جاپىراعى سۋدىراعان قايىڭ­عا بۇرىلا قاراعان كۇيى: – «اق قايىڭدى» ويناشى. تەك قانا پيانينو سويلەسىن, – دەپ ءۇنسىز ءتۇيىلدى. «مەن تۇرەگەپ بارىپ, پيانينو قاقپاعىن اشىپ, «اق قايىڭدى» ويناي باستادىم. ادىلبەك: – جايلاپ...اقىرىن, – دەي بەردى كوزىن جۇما تاس ءمۇسىن بوپ قاتىپ, – توقتاما... ويناي بەر... «اق قايىڭ» وينالىپ جاتقاندا ادىلبەك: جاس ارۋ, نەگە, نەگە ءسوندى شامىڭ, ءماز كورىپ جاتىرسىڭ-اۋ ءتۇن قۇشاعىن. توگىلىپ تولقىن شاشىڭ اق جاستىققا, جارىم با, پەرىشتە مە – كىمگە ۇسادىڭ؟ جاتىرسىڭ نەگە, نەگە جايباراقات, بۇركەنىپ كەتتى-اۋ جاۋدىر قوس قاراقات. جۇلدىز دا قالعىپ-شۇلعىپ بارا جاتىر, جانىما دامىل قايدا, قايدا راحات! – دەپ اسىق جۇرەكتىڭ القىنعان لەبىنە ءسال بۋلىعا كىدىرىپ, ىلە ىپ-ىستىق دەمىنەن: ءبىر ەلەس تۇسىڭە ەنىپ مەن بوپ كەيدە, اشپاي ما وت قۇشاعىڭ «كەل» دەپ بەينە; مازاسىز ۇيقى سوققان جاستىق جەلى, وياتىپ جاس جانىڭدى تەربەتپەي مە؟ كوز تىگىپ سىرلى ءتۇننىڭ تۇنجىرىنا, قۇلاق ساپ اق قايىڭنىڭ سىبدىرىنا. كۇلكىڭدى قوسسايشى كەپ سىڭعىرلاعان, كۇمىستەي اسەم بۇلاق سىلدىرىنا, – دەيتىن شۋماقتار لەگى اقتارىلعاندا مەن دە باس يزەي قوشتاپ: – اياقتالعان جوق, وقي بەر... وقى! – دەپ جۇرەگىم لۇپىلدەپ كەتتى, ءار نوتانى ەپپەن باسىپ. ادىلبەك شامىرقانا تولىقسىپ, بالكون تۇسىندا سارعايعان قايىڭعا جالتاق-جالتاق قاراپ, توسىن يىرىمگە ۇيىرىلە قالعان تولقىنداي بوگەلگەن ولەڭ شۋماعىن تەڭسەلە بەرىپ: سەزىم ايداپ, ۇمىتكە جەتەلەتىپ,