ابىلسەيىت ايحانوۆ

قازاق كۇرەسىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى سيمۆولى

قازاقتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى باسىنان بەرگى كۇرەس ونەرىن ابىلسەيىت ايحانوۆسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول بوز كىلەم ۇستىندە اتوي سالعان جىلدارىندا ەركىن كۇرەستەن قازاقستان چەمپيونى اتاعىن 11 رەت جەڭىپ الدى. كسرو حا­لىقتارى سپارتاكياداسى مەن وداق بىرىنشىلىگىندە چەمپيون اتاندى, ءبىر مارتە كۇمىس جۇلدەگە قول جەتكىزدى, ءبىر كەزەك كسرو كۋبوگىن يەلەندى. سونىمەن قا­تار, 7 ءىرى حالىقارالىق تۋرنير­دە توپ جاردى. كەيىن كوپتەگەن ارىپتەس ىنىلەرىن سوڭىنان ەرتىپ, شاكىرتتەر تاربيەلەپ شىعاردى. ەل الدىنداعى وسىنداي ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن بالۋان سپورت شە­بەرى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شە­بەرى, ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى اتاق­تارىن الىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ناگرادتالدى. ابىلسەيىت ايحانوۆ سالا قىز­مەتكەرى رەتىندە دە ەلى­مىزدە سپورتتىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى. ول قازاقستان ۇلت­تىق وليمپيالىق كوميتەتىنىڭ ءمۇ­شەسى, قازاق ۇلتتىق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى قا­زاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدى. الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. ارامىزدان قازاق كۇرەس ونەرى­نىڭ ناعىز قارا نارى, مايتالمان شەبەرى ءوتتى. ونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تۇتاس ءبىر ءداۋىر بولىپ كورىنەتىن كەزەڭنىڭ سپورتى دا كوشىپ بارا جاتقان سياقتى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار. كۇرەسپەن دەندەپ اينالىسۋعا 1957 جىلى كىرىسكەن ابىلسەيىت ايحانوۆ ءبىر جىلدان سوڭ رەسپۋبليكانىڭ چەمپيونى دارەجەسىنە جەتتى. ول وداق دەڭگەيىندەگى مىقتىلار ساناتىنان تابىلا باستاعان 60-شى جىلداردىڭ باسى ەدى. بۇل كەزەڭ سپورتتىڭ الۋان ءتۇرى بويىنشا قازاق ۇلاندارىنىڭ جارقىراپ كورىنە باستاعان ەڭ ءبىر جارقىن دا جاسامپاز كەزى-ءتىن. سول جىلداردا بۇكىل ەل جەڭىل اتلەتتەر عۇسمان قوسانوۆ, ءامين تۇياقوۆ, سوۆەت يسامباەۆ, بوكسشى ءابدىسالان نۇرماحانوۆ, بالۋان امانگەلدى عابساتتاروۆ, حوككەيشى قازبەك بايبولوۆ, ۆولەيبولشىلار وك­تيابر جارىلعاپوۆ, جانىبەك ساۋرانباەۆ, زاڭعار جاركەشەۆ, فۋتبولشى تيمۋر سەگىزباەۆ سەكىل­دى قازاق جىگىتتەرىنىڭ اتتارى مەن اتاقتارىنا قانىعا ءتۇستى. اتالعان اقيىقتاردىڭ ءبارى ۇلت سپور­تىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلكەن سەرپىن اكەلدى. وسى ۇركەردەي توپتىڭ ورتاسىندا ابىلسەيىت اعانىڭ ورنى بولەك ەدى. سوندىقتان بولار, سول جىلدارى باسپا بەتىنەن كو­رىنگەن جازۋشى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ «داڭق تۇعى­رىندا» اتتى دەرەكتى حيكايا­تى سپورتسۇيەر قاۋىم مەن قارا­پايىم وقىرماننىڭ قولىنان تۇسپەيتىن ەڭ ءبىر سۇيىكتى كىتابىنا اينالدى. ەكى بولىمنەن تۇراتىن ول تۋىندىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى ابىلسەيىت بالۋاننىڭ بوز كىلەم ۇستىندەگى بەلدەسۋلەرى مەن وي-تولعامدارىن تارقاتىپ ايتىپ بەرۋگە ارنالعان-تىن. مىنە, وسى كىتاپتىڭ رۋحىمەن تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ جاس ۇرپاعى تاربيە الىپ شىقتى. ابىلسەيىت اعانىڭ ءور­نەكتى ءومىر جولىنان ونەگە العان قانشاما قازاق ۇلانى كۇرەس كىلەمىنە قادام باسىپ, رەسپۋبليكادا سپورتتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ وركەن جايۋىنا اتسالىستى. قانشاما جاس تولقىن سالاماتتى تۇرمىس سالتىن قالىپ­تاستىرۋعا قالتقىسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. باتىر بالۋان وسىلايشا حالقىمىز ساناسىنا تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ – كەڭەستىك داۋىردەگى قازاق كۇرەسىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس ايرىقشا اسەر ەتتى. قوش بول, قازاق كۇرەسىنىڭ قارا نارى, تۋعان حالقىمىزدىڭ ادال پەرزەنتى! ۇلتىمىزدىڭ نامىسى مەن ابىرويى! جاتقان جەرىڭ جايلى, توپىراعىڭ تورقا بولسىن! ەگەمەنقازاقستاندىقتار.

اياۋلى ازاماتتان ايىرىلدىق

سوڭعى ايلاردا توسەك تارتىپ جاتقان اعامىزدىڭ ورنىنان تۇرىپ, وڭالاتىنىنا كامىل سەنىپ ەدىك. بىراق ولاي بولمادى. ارسىز اجال اياۋلى جاندى ورتامىزدان الدى دا كەتتى. اتقان وقتاي زاۋلاعان ۋاقىت كوشىنە كوز ىلەسەر مە؟ كۇنى كەشەگى اعاممەن بىرگە بوز كىلەمدە وتكىزگەن داۋرەندى جاستىق شاعىم كوز الدىما ەلەستەپ, جانارىما ەرىكسىز جاس تولىپ وتىر... اياۋلى ابەكەڭدى كۇللى قازاق بالاسى قادىر تۇتىپ, ءپىر ساناعانى ەسىمدە. ونى قالاي ۇمىتايىق! ءبىز ەكەۋمىز جەر ءجانناتى – جە­تىسۋدىڭ سارقانت اۋماعىن­دا ءبىر وڭىردە دۇنيەگە كەلدىك. اتاق-داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان نار تۇلعالى اعامىز سول جىلدارى اۋىلعا كەلگەنى بار. سوندا جاستىقتىڭ قىزۋىمەن: «اعا, ءسىزدىڭ قول استىڭىزدا كۇرەسسەم», دەپ ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىمدى جەرگە تاستاماي, قامقورلىق جاساپ ەدى. ەركىن كۇرەس تاريحىندا ءوزىن­دىك ءىز قالدىرعان ابىلسەيىت اي­حانوۆتىڭ ايرىقشا ونەرىنە جاتتىعۋعا كەلگەن العاش كۇننەن اڭ-تاڭ بولىپ ءجۇردىم. بەلدەسكەن بالۋاننىڭ بارلىعى ەڭكەيىپ, تابانىن جەرگە تىرەپ, تىستەسىپ الىسا كەتەر بولسا, ابەكەڭنىڭ ءبىر ەرەك­شەلىگى, تىكەسىنەن تىك تۇرىپ ءجۇرىپ كۇرەسەتىن. باعاناداي بولىپ تۇرعان قارسىلاسىن الىپ ۇرامىن دەگەن اپايتوستەردىڭ تالايى اعامىزدىڭ تىزەسىنىڭ استىنا قالاي ءتۇسىپ قالعانىن بىلمەي قالۋشى ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, كە­ڭەستىك كەزەڭدەگى شەتتەتۋدىڭ سالدارىنان ابەكەڭ الەمدىك دارەجەدەگى سان جارىستان كوپە-كورنەۋ شەگەرىلىپ كەلدى. بىراق, الىپ كۇش يەسى ءوزىنىڭ قانداي بالۋان ەكەنىن حالىقارالىق تۋرنير كەزىندە تولىق دالەلدەپ شىقتى. دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىن شارلاعان ەركىن كۇرەستىڭ شەبەرى سول مەملەكەتتەردىڭ ەڭ تاڭداۋلى كۇش يەلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ جام­باسىن جەر يىسكەتتى. ناعىز قاجىمۇقان دەرسىڭ! كۇرەسە ءجۇرىپ, قازاقستاننىڭ 11 دۇركىن چەمپيونى بولا ءجۇرىپ اعامىز ءوزىنىڭ ءىزىن باسقان ىنىلەرىنە سيقىرلى كۇرەس الەمىنىڭ قىر-سىرىن جالىقپاي ۇيرەتتى. ەگەر مەن قازاقتىڭ اتىن شىعارسام, ول تەك قانا اياۋلى ابىلسەيىت اعام­نىڭ ارقاسى. اسا اياۋلى ازاماتتان, ۇلاعاتتى ۇستازدان ايىرىلعان قيىن ەكەن... امال قانشا, تاعدىردىڭ سال­عانىنا كونەمىز دە. جاتقان جەرىڭ ءجانناتتا بولسىن, ۇستاز! امانجول بۇعىباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەركىن كۇرەستەن كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن, قازاقستاننىڭ 10 دۇركىن چەمپيونى.

اۋىر قازانى ەستۋ دە اۋىر

قازاق ءۇشىن اۋىر قازا بولدى. قايران, ابەكەم! جىگىتتىڭ تورەسى ەدى عوي... حالقى سۇيگەن, حالقىن سۇيگەن ەر ازامات دۇنيەدەن ءوتتى! قادىرلى ابىلسەيىت ايحانوۆ­پەن ءبىر اۋىلدا بىرگە وستىك, كورشى تۇردىق. ءجىپ-جىڭىشكە ۇزىن جىگىتتىڭ مەنەن بەس جاستاي ۇلكەندىگى بار ەدى. ءالى ەسىمدە, ەكى اۋىلدىڭ ارا­سىنداعى سپورت جارىسى قىزىپ جاتقان. ونىڭ قورىتىندىسى شىعارىلار سوڭعى ساتىسى بولاتىن. بيىكتىككە سەكىرۋدەن كورشى اۋىلدىڭ كىپ-كىشكەنتاي چەشەن بالاسى 1 مەتر 40 سانتيمەتردى قارعىپ ءوتىپ, ءبارىمىزدى «اھ» دە­گىزدى. ەندىگى بار ءۇمىتىمىز – ابىلسەيىتتە. ايتقانداي-اق, ابىلسەيىت ايحانوۆ 1 مەتر 47 سانتيمەتردى بۇيىم كورمەي سەكىرىپ ءوتىپ, كۇللى اۋىلدى العا شىعارعان. ءيا, ابەكەڭنىڭ بالۋاندىققا جەڭىل اتلەتيكانىڭ جۇلدىزى بولا ءجۇرىپ كەلگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس تە؟! ول اۋدان بويىنشا قاشىقتىققا جۇگىرۋدەن دە الدىنا جان سالمايتىن. كۇللى اۋداننىڭ كورەرمەنى الاقانىن ىسقىلاپ, سوڭعى اينالىمدا ابىلسەيىتتىڭ جۇلدىزداي اققانىن كۇتىپ وتىراتىن... الماتىعا كەلگەندە اكروبا­تيكامەن اينالىستى, ەركىن كۇ­رەسكە كەيىن كەلسە دە, الەمنىڭ تالاي-تالاي بالۋانىنىڭ تىزەسىن بۇكتىرىپ, اتاعى شىقتى. اۋىر قازانى ەستۋ دە اۋىر بولدى. كۇللى قازاق حالقى سپورت سالاسىندا عاسىردا ءبىر رەت تۋار ارىس­تاي ازاماتىمەن قي­ماي قوش­تاستى. ابەكەڭ باۋىرىم, سون­داي جان ەدى... الدىنان جا­رىلقاسىن! شاكەن كۇمىسباەۆ, جازۋشى.

الاتاۋداي اسقاق, ارىستانداي ايبارلى اعام-اي...

قازاقتىڭ ەرتەگى-اڭىزى مەن جىر-داستانىندا تۇيە بالۋاندار الىسقاندى الىپ تا جىعادى, شالىپ تا جىعادى. ابەكەڭ ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا تۇپ-تۋرا وسىنداي ايرىقشا الاپات كۇش يەسى بولىپ سانالاتىن. بالا كەزدە, كەيىن بوز كىلەمگە شىققاندا ونىڭ ءىزباسارلارى تاۋ تۇلعالى اعا­مىزدى ءپىر تۇتا ءجۇرىپ قالىپ­تاستىق. سول كىسىگە قاراپ بوي ءتۇ­زەدىك. اياۋلى جاندى ءاربىر كور­گەن سايىن, قاۋىشىپ ءاربىر كەزدەسكەن سايىن ءوز باسىم بەينە اتاقتى قاجىمۇقان اتامىزبەن ۇشىراسقانداي كۇي كەشىپ ار­قا­لانىپ قالۋشى ەم! قايران, ابەكەڭ اعام! بالپاڭ ءجۇرىسى, باياندى تىرلىگى, باتىر بولمىسى ونىڭ تۇلعاسىن ءاردايىم شىرقاۋ بيىككە كوتەرىپ تۇراتىن. قانشاما قازاقتىڭ قارا­دو­ما­لاعىنا ۇلگى بولعان ول كىسى شىنايى ومىردە سونشاما بالانى بوز كىلەمگە الىپ شىقتى. سو­لاردىڭ بىلەگىن شىنىقتىرىپ, بەلىن قاتايتىپ, ناعىز باسەكەگە ءوز قولىمەن باپتاپ قوستى. ولار ءۇشىن ماڭداي تەرىن ايامادى. حالىقارالىق ارەنالاردا بوز كىلەمنىڭ شاڭىن قاعىپ, قار­سىلاسىن تۇقىرتقان ابىلسەيىت ايحانوۆ اعامىزدىڭ كەشەگى شاكىرتتەرى قازاقتىڭ نامىسىن جىرتتى, ەلىمىزدىڭ تۋىن كوك­كە كوتەردى. ابەكەڭ وسىلايشا دۇنيەدەن حالىقتىڭ قۇرمەتىن ارقالاپ ءوتتى... باقۇل بول, جان اعا!  جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, گرەك-ريم كۇرەسى بويىنشا قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, كاسىپكەر.  الماتى.