102-دەگى جىلى جۇرەك

شاكەن اپانى بىلگەنىمىزگە دە 25 جىلدىڭ ءجۇزى بولسا كەرەك. بايىرعى جۋرناليست, قازىرگى ءباسپاسوز ارداگەرى توقتاربەك قوجانوۆتىڭ اناسى. سۇيەگى اسىل اجە بۇگىندە ءجۇز جاساعانداردىڭ قاتارىندا. ديدارلاسا قالساڭىز, جۇزىنەن جىلىلىق ەسەدى, جۇرەگىندەگى مەيىرىمىمەن ايالايدى. – مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇگىنگى قارقارالى اۋدانىنىڭ قۋ وڭىرىندە 1914 جىلى ءدۇ­نيە­گە كەلىپپىن, – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. – كەڭەس وكىمەتى ور­ناعاندا اجەپتاۋىر ەستيار قىزبىن. اكەمنىڭ ورتاشا شارۋاسى بولدى. مەن كەنجەسى ەدىم. انام قايتىس بولعان. اپكەم ۇزاتىلعان. اكەم ەكەۋمىزدىڭ تىنىش ءومىرىمىز كام­پەسكە باستالعاندا بۇزىلدى. حال­ىق تولقىپ كەتتى. «مالدان ايىرىلىپ نە بولامىز؟», «كونبەگەندەردى يتجەككەنگە ايدايدى ەكەن» دەگەن سياقتى سوزدەر كوبەيدى. اكەم­نەن دە مازا كەتتى. ءبىر كۇنى «سە­مەيگە كەتەمىز, نە دە بولسا سول جاق­تا كوپپەن كورەمىز», دەدى. ءوزى­مىز­دىڭ جەڭىل ات-اربامىز بولاتىن. سونىمەن ءجۇرىپ كەتتىك. ءۇي-جايىمىز, قوراداعى ءبىرلى-جارىم مال قالا بەردى. سەمەيدىڭ قالاسىنداعى جاعداي ءتىپتى مۇشكىل كورىندى. اش-جالاڭاش ادامدار بوسىپ ءجۇر. ۇكىمەت ولاردى پويىزبەن ىشكى جاققا اتتاندىرىپ جاتىر ەكەن. ءبىز دە سولاردىڭ ىشىندە كەتە باردىق. ءسىبىر جەرىمەن ۇزاق ءجۇرىپ, ۇركىت ارقىلى ۋلان-ۋدەگە كەلىپ جەتتىك. وسىندا ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى سالىنىپ جاتىر ەكەن, سونىڭ قۇرىلىسىنا جۇمىسقا كىردىك. سوندا بايكال كولىنىڭ بالىعىمەن جان ساقتادىق. ...سول جەردە بولاشاق كۇيەۋى ءراپ قوجا­نوۆپەن تانىسىپتى. ول دا ءوزى سياق­تى بوسقىن ەكەن. سەمەيدىڭ ارعى جاعىنداعى ەڭىرەكەيدەن كەلىپتى. ەكى جاس تاعدىردىڭ جازۋى­مەن تۇرمىس قۇرادى. العاشقى نارەستەلەرى دۇنيەگە كەلەدى. بىراق ۇلبىرەگەن جاس بولعاندىقتان انالىق تاجىريبە جەتىسپەدى مە, ايتەۋىر, شەكەسى تورسىقتاي ەكى ۇل دا شەتىنەپ كەتىپتى. ونىڭ ۇستىنە, تۇرىپ جاتقان جەرلەرى دە قايبىر جەتىسىپ تۇردى دەيسىز. قۇرىلىستا جۇمىس ىستەگەن كوپ وتباسىلار ۇزىن باراك ىشىندە, اراسى ماتا­مەن شىمىلدىقتاپ ءبولىن­گەن بولمەلەردە تۇرىپتى. ەش نارسە جەتىسپەيتىن, اشقۇرساق, كەدەي­شىلىك زامان. سودان وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان ءراپ پەن شاكەن ەلگە قايتادى. ءراپ بۇرىنىراقتا تۇركسىب تەمىرجولىن سالۋعا قاتىسقان ەكەن, بىردەن جۇمىسقا قابىلدانادى. ءسويتىپ, اياگوزدىڭ جانىنداعى ەگىز-قىزىل بەكەتىنە سترەلكا بۇرۋشى بولىپ ورنالاسادى. توقتاربەگى وسىندا تۋىپتى. اكەسى ىرىمداپ, ونىڭ كىندىگىن بالتامەن كەسىپ, ءولىم توقتاسىنشى, ءتىرى بولسىنشى دەپ اتىن توقتاربەك قويعان ەكەن. بۇدان سوڭعى اڭگىمەنى قازىر ءوزى دە 77-ءنىڭ جالىنان ۇستاعان توقتاربەك اعاي جالعادى: «مەنىڭ 3-4 جاستاعى كەزىم. قىس ءىشى. كەشكى مەزگىل. بەكەتتەگى باراك ۇيدە تۇرامىز. جۇ­مىستاعى انامدى زارىعا كۇتىپ, تەرەزەدەن سىرتقا قارايمىن. سىرتتا الاي-دۇلەي بوران. ەشتەڭە ءجوندى كورىنبەيدى. جارىعى جىلتىراپ, قار تازالاعىشتى ىشقىنا تارتقان پاروۆوزدىڭ بارىلداعان داۋىسى ەمىس-ەمىس قۇلاعىما شالىنادى. سول تەمىرجول تابانىن قاردان ارشىپ جۇرگەن تەمىرجولشىلاردىڭ ىشىندە اناشىمنىڭ بار ەكەنىن بىلەمىن. ول مايدانعا اتتانعان اكەمنىڭ ورنىن باسقان. قاھارلى سوعىس جىلدارىندا ەرلەرىنىڭ ورنىن باسقان ايەلدەر پويىزداردىڭ ءجۇرىسىن توقتاتپاي, قامتاماسىز ەتە ءبىلدى». ...ءيا, سول ءبىر سويقان سوعىستىڭ قاسىرەتى بۇل ءۇيدى دە اينالىپ وتپەپتى. وتاعاسى ءراپتىڭ قازا بول­عانىن جەت­كىزگەن قارا قاعاز انالى-بالالى شاكەن مەن توقتاربەكتى اداسپاي تاۋىپ, ءبىرىن جەسىر, ەكىنشىسىن جەتىم ەتىپتى. قي­ىن­شىلىقتى ەر-ازاماتتاي كوتەرە ءبىلدى. كىشكەنتاي ۇلى ەكەۋى ەلبەسىپ-سەلبەسىپ ءومىر شىراعىن سوندىرمەپتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ توق­تاربەك ەرجەتەدى, مەكتەپتى بىتىرەدى. ۋنيۆەرسيتەتكە سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى. جۋرناليستىك جولدى تاڭ­داپ, ۇزاق جىلدار اۋداندىق گازەتتە ىستەپ, سونىڭ رەداكتورى بولادى. ودان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تەمىرجول سالاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق گازەتىنە باس رەداكتور رەتىندە باسشىلىق جاساپ, سول ارادان قۇرمەتتى زەينەتكە شىققان. سوناۋ قيىن-قىستاۋ, الاساپىران زاماندا كوز جازىپ قالعان اپاسى تابىلعاندا قۋانعانىن ايتساڭىزشى. اپالى-سىڭلىلىلەر 40 جىلدان كەيىن ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ قاۋىشقاندا ىشتەرىندەگى زاپىران كوز جاسىمەن توقتاماي اعىلىپ, قۋانىشتان ەگىلىپ ەدى-اۋ. قولىن جىلى سۋعا مالعان, بۇرىنعى كورگەن قيىندىعىن ۇمىتتىرىپ, راقات ءومىر كەشتىرگەن, ءۇيلى-كۇيلى بولىپ نەمەرە سۇيگىزگەن, ەلدىڭ سالاۋاتتى ازاماتى بولعان توقتاربەگىنە ريزا. شاكەن انا كەلە-كەلە اق اجەگە اينالعان. نەمەرەلەردىڭ كۇتى­مىن, تاربيەسىن ءوز موينىنا الدى. «با­لالارىڭ – وسكەنشە, نەمە­رە­لە­رىڭ – ولگەنىڭشە» دەگەندەي, اق اجە ۇنەمى نەمەرەلەرىمەن بىرگە بولدى. نەمەرەلەردىڭ ۇلكەنى ەر­جان ينس­تيتۋتقا تۇسكەندە قال­ماي, ونىمەن بىرگە الماتىدا تۇردى. كەيىن مارجان نەمەرەسى سەمەيدە وقىعاندا سونىڭ قاسىندا بولدى. جاقىن-جۋىقتار وسى كەزدە شاكەن انانى پۋشكيننىڭ نيانيا­سىمەن تەڭەستىرەتىن. ال قازىر ءجۇز جاستان اسقان كەيۋانانى وسى نەمەرەلەرى ايالى الاقانعا الىپ, باعىپ-قاعۋدا. توقاڭنىڭ ءوزى باس بولعان نەمەرەلەر اق اجەنىڭ قامقورى. مارجان رەسپۋبليكالىق كلينيكادا ىستەيتىن تاماشا دارىگەر بولسا, ەرجانى قارجىگەر. ولاردان سۇيگەن شوبەرەلەر قانداي ءتاتتى دەسەڭىزشى! جىلى جۇرەكتى ءازيز اجە بۇعان دا ءسۇيىنىپ, اللاعا شۇكىر ايتىپ وتىرادى. اسىل اجە قازىر الماتىنىڭ قاق تورىندە ەرجان نەمەرەسىنىڭ قولىندا تۇرادى. وسى ۇيدە شوبەرەلەرى توعىسىپ, مارە-سارە بولىپ جاتادى. قۇدايعا شۇكىر, ءازىر دەنساۋلىعى دا سىر بەرە قويماپتى. ءوزىم جيىرما جىلدىڭ ارىسىندا, جەتپىستىڭ مول ىشىنە كىرگەن كەزىندە كورگەندەگىمدەي, سونداعى ءوڭىن دە اسا بەرە قويماعان. جەتپىس جەتىدەگى ۇلى توقتاربەك ايتادى, انامىزدىڭ وسىنشا ۋاقىتتا, ەس بىلگەلى, نە ءبىر اشۋ شاقىرعانىن, نە بىرەۋمەن رەنجىسكەنىن بىلگەن دە, كورگەن دە ەمەسپىز دەيدى. ابزال جاندى اقپەيىلدىلىك دەگەن وسى ەمەس پە. سوڭعى جىلدارداعى كوڭىلى جۇبانعان ءبىر قۋانىشى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى توقتاربەك نەمەرەسى ەرجانمەن بىرگە رەسەيدىڭ ورەل وبلىسىنان مايداندا قازا تاپقان ومىرلىك قوساعى ءراپتىڭ سۇيەگى جاتقان زيراتتى تاۋىپ, سوندا ءتاۋ ەتىپ, تۋعان جەردىڭ توپى­راعىن سالىپ قايتتى. ال ول جاقتان اتامەكەن ەڭىرەكەيدەگى مايجاپار قورىمىنا توپىراق اكەلىپ قوسىلدى. ءسويتىپ, سوعىستا شەيىت كەتكەن جار رۋحى, اكە رۋحى رازى ەتىلدى. بۇگىندە 102-گە كەلىپ وتىرعان جىلى جۇرەكتى شاكەن اجە قوجا­نوۆاعا سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى تاراپىنان دا كوڭىل اۋدارىلا باستاعانداي. مەرەكەلەردە قۇرمەت كورسەتىلەدى, ارنايى كەلىپ قۇتتىقتايدى. ءبىر جولى المالى اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك قۇسايىنوۆ ءوزى كەلىپ, توڭازىتقىش سىيلادى. قالا اكىمىنىڭ اتىنان اي سايىن قوسىمشا جاردەماقى بەرىلەتىن كورىنەدى. بۇعان قوسا, ءوز ۇرپاعىنىڭ پەرزەنتتىك مەيىرىم شۋاعىمەن ايالانعان شاكەن اجە شۇكىر, تاۋبەسىن ايتىپ, بارشا جۇرتتىڭ اماندىعىن تىلەيدى. 102-دەگى انالىق جۇرەكتىڭ اجەلىك اق باتاسى وسى. قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.