ءار ادامنىڭ وزىندىگىن بىلدىرەر مىنەز ەرەكشەلىگى بولاتىنى سياقتى, تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ دارالىعىن ايقىنداپ, بولمىسىن تانىتار قاسيەتتەرى بولادى.ءوز توپىراعىمىزعا قاراتا ايتار بولساق, مۇنىڭ ءبىر قاراپايىم تۇجىرىمداماسى – «ءاۋ دەمەيتىن قازاق جوق». انگە قۇشتارلىق – اسەمدىككە, سۇلۋلىققا, ىزگىلىككە, تازالىققا دەگەن قۇشتارلىق بيىك ونەردىڭ دە تۇما باستاۋى. ال, ونەر جولىن تاڭداعان جانعا وسى تۇما باستاۋ شالقار ايدىنعا اينالۋى ءۇشىن تازا جۇرەك, سەرگەك سانا جانە مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق توپىراقتان قۇنار الاتىن ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبە قاجەت. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان كورنەكتى اكتريسا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى نۇكەتاي مىشباەۆانىڭ شىعارماشىلىق جولى, ونەر جولىنىڭ بەرەكەلى بۇگىنى زەردەلەپ بايقاعاندى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى.
«مەنىڭ تەگىم – بالالىق» دەمەكشى, نۇكەتاي اكتريسانىڭ بۇگىنگى بيىگى بالالىق شاقتان باستاۋ الدى. ول حان ءتاڭىرى ەتەگىندە, الماتى وبلىسى, نارىنقول, قازىرگى رايىمبەك اۋدانىندا دۇنيە كەلدى. اكەسى مىشباي ءبىر جاسىندا قايتىس بولعان. اناسى مەن كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, سىمباتتى دا قايراتتى ەل اعاسى, جىگىتتىڭ سۇلتانى ەكەن. شارۋاعا شيراق ازامات قىتايعا بارىپ, شاي, جىبەك ماتا, تاعى دا باسقا كەرەكتى زاتتار اكەلىپ, ساۋدا جاساپتى, دۇكەن ۇستاپتى. اناسى ءشاليپا دا ۇسىنىقتى, پىسىق, ءوزى ونەرلى بولىپ, بۇل وتباسى شارۋالارىن ءدوڭگەلەتىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپتى. اناسى ون ءۇش قۇرساق كوتەرگەن, سودان امان قالعانى ءتورت ۇل مەن ءۇش قىز عانا. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا نۇكەتايدىڭ ءتورت اعاسى بىردەي مايدانعا اتتانىپ, ۇشەۋى قازا تاپتى. ءۇيدىڭ كەنجەسى نۇكەتايدىڭ ەس بىلگەلى سەزىنگەنى اناسىنىڭ ماحابباتى, كورگەنى قامقورلىعى, ءوزىن ونەرگە, انشىلىككە باۋلىعانى. اناسى ءشاليپا ءوزى ءانشى, ايماققا بەلگىلى ايتىسكەر. اياۋلى انا شىن ەسىمى نۇريشا, بىراق, ءوزى ەركەلەتىپ نۇكەتاي دەپ اتاعان كەنجەسىنىڭ ءانشى بولۋىن قالاعان. 7-سىنىپتى بىتىرگەندە اناسى نۇكەتايدى نۇرجامال ەسىمدى قۇداشاسىنا ىلەستىرىپ الماتىداعى №12 مەكتەپ-ينتەرناتقا وقۋعا جىبەرەدى. اتاقتى ۇستاز رافيحا نۇرتازينانىڭ تاربيەسىن كورگەن قارشاداي قىز قالادا ىسىلادى. الماتىداعى مەكتەپارالىق جارىستارعا قاتىسىپ, قۇربىلارى – تورتكەن ەكەۋى اننەن, ءشاربانۋ بيدەن وزا شىعىپ جۇرەدى. قالاداعى دراما جانە وپەرا تەاترلارىنىڭ قويىلىمدارىن كورەدى. بىراق, اۋىلى ەسىنەن شىقپاي قويعان ول قايتا ورالادى دا, ورتا مەكتەپتى ءوز اۋىلىندا بىتىرەدى.
ءانشى بولۋ ارمانى ءارى اناسىنىڭ اقىلىمەن الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا كەلگەن نۇكەتاي ويلاماعان جەردەن وسى وقۋ ورنىنىڭ اكتەرلىك بولىمىنە تۇسەدى. جاس قىزدى بۇل جولعا باعىتتاعان ۇلى ۇستاز اسقار توقپانوۆ ەدى. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىنداعى قىزىقتى جىلدار ساحنا ونەرىنىڭ, انشىلىكپەن ەگىز اكتەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا باۋلىدى. مۇندا ۇلكەن ۇستازدار ءدارىسىن تىڭدادى, جاقسى دوس-قۇربىلار تاپتى. وقۋدىڭ ءبىر شارتى – سپەكتاكل كورۋ بولاتىن.
جاستار قازاق ۇلتتىق تەاترى اتالاتىن قارا شاڭىراقتىڭ قويىلىمدارىن قالدىرماي تاماشالاپ, وزدەرىنشە تالقىعا سالادى, ءتالىم الادى. ءبارىنىڭ ويىندا ءبىر ارمان. «شىركىن, وسى ساحنادا ونەر كورسەتسەم-اۋ!..». ا.توقپانوۆتىڭ العاشقى كۋرسىنىڭ وقۋىن 1959 جىلى اياقتاعان تۇستا اسپاننان تىلەگەندەرى جەردەن تابىلىپ, سول كەزدەگى ديرەكتور, قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن تۇلعاسى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ جەتى-سەگىز جاستى تەاترعا قىزمەتكە شاقىردى.
ول كەزدە كاسىبي تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى «سامورودوك سارى التىنداردىڭ» جۇمات شانيننەن وزگەسىنىڭ ءتورت كوزى تۇگەل, س.قوجامقۇلوۆ, ق.قۋانىشباەۆ, ە.ومىرزاقوۆ, ق.بادىروۆتىڭ ساحنادا بەلسەندى كەزى. كەيىنگى بۋىن ك.كارمىسوۆ, ش.ايمانوۆ, ءا.حاسەنوۆ, س.تەلعاراەۆ, س.مايقانوۆا, ح.بوكەەۆا, ب.ريموۆا, ح.ەلەبەكوۆا, ر.قويشىباەۆا ونەر ۇستارتقان; ال, ماسكەۋ مەن تاشكەنتتەن كاسىبي ءبىلىم الىپ كەلگەن ن.ءجانتورين, ى.نوعايباەۆتاردىڭ قۋاتتى بۋىنى جارقىراپ, ز.ءشارىپوۆا قاتارلى جاس بۋىننىڭ كوزگە تۇسە باستاعان كەزى. سولارمەن ىلەسە تەاترعا كەلگەن مۇلدەم جاس بۋىن, نۇكەتاي قاتارلاستار اعا بۋىننىڭ ونەر-ومىرلىك ءتالىم-تاربيەسىن الا باستادى, ولاردىڭ جۇلدىزدارى جارقىرار ءساتى ءالى الدا, «ماحاببات, قىزىق, مال مەن باق, كورىنۋشى ەدى دوسقا ورتاق, ءۇمىت جاقىن, كوڭىل اق...» ءبىر قىزىق تا باقىتتى شاق بولدى.
نۇكەتاي مىشباەۆا جانە ونىڭ قادىرلى دوس-قۇربى, قاتارلاستارى ماتان مۇراتاليەۆ, راۋشان اۋەزباەۆا, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, ءسابيت ورازباەۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ ونەرگە كەلىپ, العاشقى رولدەرىمەن تانىلعان جىلدارى اتاقتى «جىلىمىق» كەزەڭىنە ساي كەلدى. 1956 جىلعى حح سەزدە جەكە باسقا تابىنۋ اشكەرەلەنىپ, قوعامنىڭ جاڭاشا, ەركىن تىنىستاي باستاۋى ادەبيەت پەن ونەردە قاتتى سەزىلدى. جالپى العاندا تەاتر – قوعامنىڭ جاي-كۇيىن, الەۋمەتتىك-رۋحاني احۋالىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان قازاق ساحنا ونەرى جاڭا ءبىر ساپالىق بەلەسكە كوتەرىلۋ الدىندا تۇردى. اتاپ ايتارلىعى – قازاق ساحناسىنا كاسىبي مىقتى ءبىلىمى بار ۇلتتىق رەجيسسۋرا دا وسى كەزەڭدە شىقتى. سول بۋىننىڭ كورنەكتى وكىلى, ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى, قارا شاڭىراق تەاترعا توقپانوۆ شاكىرتتەرىنەن بىرەر جىل عانا بۇرىن كەلگەن ازەربايجان مامبەتوۆ بولاتىن.
نۇكەتايدىڭ العاشقى ءرولى – جاس رەجيسسەر ءا.ءمامبەتوۆتىڭ «بەۋ, قىزدار-اي!» سپەكتاكلىندەگى ايسۇلۋ. قۋاندىق شاڭعىتباەۆ پەن قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ قازاق تەاترلارىندا كوپ قويىلعان, الەۋمەتتىك ۋىتى وتكىر بۇل كومەدياسىنداعى ءتورت بويجەتكەننىڭ ءبىرى, ەركە نازدى, ءىس-ارەكەتتەرى كۇلكى تۋدىراتىن ساۋىنشى ايسۇلۋدى اكتريسا جاستىق جالىنمەن وينادى. اكتريسانىڭ ساحنالىق رولدەرىنىڭ تىزبەگىنە ۇڭىلسەك, كەلەسى رولدەرى دە كومەديالىق بولىپتى. ءا.تاجىباەۆتىڭ «توي بولارداسىندا» اكتريسا بولۋدى ارماندايتىن, سۇلۋلىققا ۇمتىلعان كەيىپكەر ايبالا نۇكەتايدىڭ ءوز تابيعاتىمەن ۇندەستىك تاپتى. بۇل تۇستا نۇكەتايدىڭ انشىلىك دارىنى بەينەنى جاڭا ءبىر قىرىنان اشا تۇسەدى. ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «قۇداعي كەلىپتى» كومەدياسىندا جاس اكتريسا وقۋىن ءبىتىرىپ اۋىلعا كەلگەن قالالىق بويجەتكەن, اقكوڭىل دە ادال مارفۋعا رولىندە ءساتتى كورىنگەن. كۇلكىنىڭ شەبەرى اتانعان كورنەكتى اكتەر ە.جايساڭباەۆ كەزىندە نۇكەتايدىڭ كەيىپكەرىنىڭ ءار قادامىنا, ءىس-ارەكەتىنە سەندىرە جان ەۆوليۋتسياسىن اشاتىن كومەديالىق رولدەرىنە وتە جىلى پىكىرلەر بىلدىرەدى («لەنينشىل جاس», 19.10.1966).
«قۇداعي كەلىپتى» كومەدياسىندا اكتريسا – العاشىندا ەپيزودتىق ءرول, جۇرگىزۋشى قىز جامال. كورنەكتى تەاترتانۋشى ق.قۋاندىقوۆ نۇكەتايدىڭ وتكىنشى, تيتتەي ءرولدى ەستە قالارلىقتاي ەتىپ ويناعانىن جانە ونىڭ قويىلىم كوركەمدىگىندەگى ماڭىزىن «تۇڭعىش ۇلت تەاترى» كىتابىندا («جازۋشى», 1969 ج.) ادەمى تالدايدى. «شىمىلدىق اشىلعاندا ماشينامەن زۋلاتىپ كەلە جاتقان جامال – نۇكەتاي ءوزىنىڭ ساڭقىلداتا سالعان ءانىمەن سپەكتاكلگە بىردەن كوڭىلدى جەڭىل ەكپىن بەرىپ, كورەرمەندەردى دە كوڭىلدى كۇيگە بولەيدى. كەڭ ءۇندى, جارقىن ءجۇزدى, وتكىر مىنەزدى وسى قىز سۇيكىمدى-اق. ەگەر, رولدەگى اكتريسا ءان سالا المايتىن بولسا, كومەديالىق ەكپىن بىردەن ءتۇسىپ, كەلەر كورىنىستەردىڭ ءبارىن سولعىنداتىپ جىبەرەر ەدى. وسى ءبىر-ەكى مينۋتتىق كورىنىس رەجيسسەر ءۇشىن دە قىمبات», دەيدى تەاترتانۋشى. مارفۋعادان كەيىن ءا.تاجىباەۆتىڭ «كوڭىلدەستەر» دراماسىندا روزا بەينەسىن جاساعان, جالپى العاندا, زامانداس جاستاردىڭ بەينەسىن ساحنالاۋ بولمىسىنان جارقىن جاس اكتريساعا سونشالىقتى قيىنعا سوقپاعان سىڭايلى.
نەگىزىنەن كومەديالىق رولدەر ويناعان اكتريسانىڭ العاشقى كۇردەلى ءرولى رەجيسسەر ءا.مامبەتوۆتىڭ «انا-جەر-انا» (ش.ايتماتوۆ. «قۇس جولى», ساحنالىق نۇسقا ب.لۆوۆ-انوحين) سپەكتاكلىندەگى ءاليمان. جالپى, ساحناعا شىعۋ تاريحىنىڭ ءوزى قىزىق, باس-اياعى ءبىر جارىم ايدا قويىپ, سودان كەيىن تەاتردان ءبىرجولا كەتپەككە بەل بۋعان رەجيسسەر مامبەتوۆتىڭ سپەكتاكلى ۇلكەن كوركەمدىك قۇبىلىس بولادى دەپ كەزىندە ەشكىمنىڭ دە ويىنا كەلمەسە كەرەك. قوعامدىق-الەۋمەتتىك قۋاتى مىقتى سپەكتاكل كوپتىڭ كوكەيىنەن ابدەن شىقتى. ول تەاتردىڭ 1964 جىلى ماسكەۋدە وتكەن گاسترولىندە وتە جوعارى باعا الادى. م.اۋەزوۆ تەاترى ساحناسىندا ۇزبەي وتىز جىل جۇرگەن «انا-جەر-انا» – مامبەتوۆتىڭ عانا ەمەس, وداق رەجيسسۋراسى شىڭدارىنىڭ ءبىرى, ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ ءبىر بەلەسى بولدى.
قازاق ساحناسىنداعى جاڭاشا بەينەلەۋ, جاڭا كوركەم ءتىل بولعان قويىلىمنىڭ ومىرلىك وزەگى مىقتى ەدى. سوعىس ءورتى شالماعان شاڭىراق جوق. ايتالىق, رەجيسسەردىڭ توعىز جاسىندا اكەسى مايدانعا كەتىپ, سودان ورالمادى, اناسى سوعىستىڭ قيىن جىلدارىندا دۇنيە سالدى. سپەكتاكل تابىسىنىڭ ءبىر كىلتى – مامبەتوۆتىڭ كوركەمدىك-رۋحاني جانە ومىرلىك تاجىريبەسىمەن اكتەرلەردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ استاسۋىندا ەدى. مىسالى, سپەكتاكلدە تولعانايدان كەيىنگى كۇردەلى ءرول ءاليماندى جاستىق جالىنمەن عانا الىپ شىعا المايسىڭ. وعان سەرگەك سانا مەن ومىرلىك تاجىريبە قاجەت.
نۇكەتايدىڭ دا بالالىق شاعى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنا كەلدى. جالپى, بۇل ۇرپاقتا بالالىق شاق بولمادى دەسە قيسىنسىز ەمەس. الەۋمەتتىك قيىندىق پەن پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەردى ولار ءۇلكەندەرمەن بىردەي كوردى. اكەلەر مەن اعالار سوعىسقا اتتانعاندا ەڭىرەگەندە ەتەگى تولعان انالار, «مەنى كىمگە قالدىردىڭ...» دەپ ازاماتىنىڭ شاۋجايىنا جابىسىپ زار ەڭىرەگەن جەڭگەلەر... قارا قاعاز العان وتباسىلاردىڭ قاسىرەتى.... وسىنىڭ ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن نۇكەتايدىڭ كوز الدىندا.
ءاليمان بەينەسىن جاساۋ بارىسىندا اكتريسا جادىنان وشپەگەن, كوڭىل تۇكپىرىنەن ءالى كەتپەگەن سول كورىنىستەردى جاڭعىرتتى. تولعانايدىڭ وتكەن ءومىرىن ەسكە الۋى فورماسىندا قۇرىلعان سپەكتاكلدە ءار اۋىل-ايىلدىڭ باسىنان وتكەن ءومىر جيناقتالا بەينەلەنەدى. سوعىسقا اتتانعان ەر-ازاماتتاردىڭ ورنىن باسىپ, مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن دەپ تىنىم تاپپاي, بار اۋىرتپالىقتى كوتەرگەن ايەلدەر. ءاليمان نازىكتىكتىڭ, سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى. «اكتريسا ونىڭ جارقىن جانىن, ويلىلىعىن, ادال, تازا كوڭىلىن جاقسى اشادى. جاس كەلىنشەككە ءتان نەبىر سۇلۋ مىنەزدەرى كوڭىل قىتىقتايدى... ول كورىنگەن سايىن ساحنادا جىلى لەپ, قوڭىر سامال ەسىپ وتكەندەي بولادى. جاس كەلىنشەكتىڭ جان دۇنيەسىندەگى كوپ قالتارىستاردى كورسەتە العان اكتريساعا شىن ريزا بولاسىز», دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەكەن جازۋشى-دراماتۋرگ بەك توعىسباەۆ «بەل-بەلەستەر» جيناعىندا («ونەر», 1987 ج.).
سپەكتاكلدىڭ جالپى ىرعاعىنا ۇيلەسىمدىك تانىتىپ, ساحنا سەرىكتەستەرىن جاقسى سەزىنەتىن اكتريسا كەيىپكەرىنىنىڭ پسيحو-ەموتسيونالدىق احۋال, جاعدايىن جان-جاقتى بەرەدى. قاسىممەن باس قوسىپ, باقىت كەشكەن, ءان سالاتىن ساتتەرىندە ساحنادا جەڭىل قوزعالىپ, قۇستاي قالىقتاپ جۇرسە, قارا قاعاز كەلگەندە شاشى جايىلا ەنەسى تولعانايمەن قۇشاقتاسىپ كورىسىپ, ازالى, اششى زار ايتقاندا قاسىرەتتى داۋىسى ادامنىڭ ازا بويىن قازا ەتەدى. ارادا ۋاقىت ءوتىپ, تابيعاتىنا قارسى كەلە الماي, قويشىمەن كوڭىل قوسقان جاس كەلىنشەكتىڭ جولدا, اربا ۇستىندە تولعاق قىسىپ ءبىر, ار الدىندا قارابەت بولىپ ەكى قينالعان, ءولىم اۋزىنداعى ساتتەرىن اكتريسا بارىنشا قۋاتتى بەرەدى. جازا باسقان قادامى ءۇشىن اياۋلى جارى قاسىمنىڭ رۋحىنان, ەنەسىنەن كەشىرىم سۇراپ جانتالاسقان كەلىنشەك. ءومىر مەن ءولىم ارپالىسى. وسى ءبىر كۋلميناتسيالىق ساتتەردە اكتريسا جالاڭ ەموتسياعا سالمايدى, ولشەم-مولشەر ادەمى ساقتالادى. ءومىر جاسامپازدىعىن پاش ەتىپ دۇنيەگە نارەستە كەلەدى. قانداي الاپات سوعىس تا ءومىردى توقتاتا المايدى. اكتريسا نۇكەتاي مىشباەۆا تراگەديالىق قۋاتتى بەينە سومداعان سپەكتاكل وپتيميستىك رۋحپەن اياقتالادى. ءاليمان تراگەدياسى ادامزاتتىق قاسىرەت – سوعىستىڭ ادامعا قارسى فيلوسوفياسى, جەكە ادامنىڭ تاعدىرى, جان قاسىرەتى پريزماسىندا بەينەلەنەدى.
«انا-جەر-انا» حالىقتىق قويىلىم بولدى. حالىق اعىلىپ كەلىپ كوردى. اكتريسانىڭ اناسى الماتىعا ارنايى كەلىپ, «انا-جەر-انانى» كورگەن سوڭ: «نۇكەش-اۋ, مىناۋ مەنىڭ ءومىرىم عوي, سەن شىڭعىس ايتماتوۆقا ءبارىن ايتىپ بەرىپسىڭ عوي», دەپ كوزىنە جاس الىپتى. نۇكەتاي اكتريسا ءۇشىن اناسىنىڭ وتە قىمبات بۇل ءپىكىرى حالىقتىڭ قويىلىمعا بەرگەن باعاسى بولسا كەرەك. ال, العاشقى پرەمەرا كۇنى ش.ايتماتوۆ: «ن.مىشباەۆا ءاليماندى مەنىڭ شىعارمامداعىدان دا تەرەڭ وينادى», دەپ جوعارى باعا بەرگەن بۇل بەينە اكتريسانىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىق ساحنانىڭ تابىسى بولدى.
جالپى, اكتريسا شىعارماشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى – حالىقتىق سيپاتىندا ەكەنىن بولە-جارا اتاۋىمىز ورىندى. مۇنىڭ تاعى ءبىر جارقىن مىسالى ءاليماننان كەيىنگى ءبىر كۇردەلى ءرولى, شوقتىقتى بەينەسى – ءانشى مايرا. ءا.تاجىباەۆتىڭ ەسىمى كۇللى قازاققا بەلگىلى ءانشى, كومپوزيتور مايرا ۋاليقىزى تۋرالى «مايرا» پەساسىن ۇلتتىق تۋىندىلاردى ساحنالاۋدىڭ شەبەرى, رەجيسسەر ب.وماروۆ قويعان. مايرا ءرولىن, ارينە, ءانشى اكتريسا ورىنداۋى شارت ەدى. اتاقتى اقىن يسانىڭ قىزى, اكتريسا م. بايزاقوۆانىڭ ايتۋىندا, نۇكەتاي كەڭ تىنىستى, قوڭىرقاي ءۇندى جارقىن داۋىسىمەن اتاقتى مايرا ءانىن شىرقاعاندا ولار كوز الدارىندا تۋرا اكە-شەشەلەرىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن كەرەمەت ءانشى مايرا تۇرعانداي اسەرلەنگەن.
ەرتىس توسىندە جۇزگەن كەمە ۇستىندە, دوستارىنىڭ ورتاسىندا ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن مايرا «تۋعان ەل» ءانىن شىرقايدى. اننەن جۇرەك سىزداتار ساعىنىش ەسەدى. مايرا رولىندەگى اكتريسا ن.مىشباەۆا, كورنەكتى تەاترتانۋشى ق.قۋاندىقوۆ «تۇڭعىش ۇلت تەاترى» كىتابىندا («جازۋشى», 1969 ج.) اتاپ كورسەتكەندەي, «...ءوزىن ساحنادا ەركىن ۇستايدى. مايراعا ءتان العىرلىق, جارقىن مىنەز بويىنان جاراسىمدى مولشەردە كورىك تاپقان اكتريسا مايرانىڭ اندەرىن ءتۇسىنىپ, درامالىق ىشكى كۇيىن شەبەرلىكپەن اشادى». ال, اكتريسانىڭ ويىنىن كورىپ, انشىلىك ونەرىنە ريزا بولعان پەسا اۆتورى, كورنەكتى اقىن-دراماتۋرگ ءا.تاجىباەۆتىڭ ءوزى: «مايرانى باسقا ارتيستەر دە ويناعان. بىراق ولار ءاندى جەرىنە جەتكىزىپ ايتا الماۋشى ەدى. نۇكەتاي مايرانىڭ اندەرىن كەرەمەت ايتادى. ناعىز مايرا ەندى تۋدى», دەپ قۋانىپتى.
جالپى, ۇلتتىق حاراكتەرلەردى جەرىنە جەتكىزە اشاتىن اكتريسا تابيعي تالانتىمەن كۇردەلى الەۋمەتتىك درامالاردا جارقىراپ كورىنەدى. كوپ ورايدا ۇلتتىق دۇنيەتانىم, قازاقى پايىم-پاراسات وزەك بولاتىن بەينەلەردە دە ىشكى دراماتيزم مىقتى بولىپ كەلەدى. مۇنداي ەڭبەكتەرىنىڭ قاتارىندا م.اۋەزوۆتىڭ «ابايىندا» زەينەپ, «تۇنگى سارىنىندا» جۇزتايلاق, «قاراگوزىندە» اقبالا, ش.قۇسايىنوۆتىڭ «سىرىمبەت سالاسىندا» اۋىر قايعى جۇتقان ايەل ايشا, س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اجار مەن اجالىندا» سپەكتاكل باسىندا قورعانسىز قىز, ال فينالىنا قاراي باتىل دا وزىنە سەنىمدى ايەل اجار, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندە» اقبالا, ش.ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىندە» بەكەي, د.يسابەكوۆتىڭ «كىشكەنتاي اۋىلىندا» اۋىلدىق كەڭەس ءتورايىمى, ەر مىنەزدى, رۋحى مىقتى ارداق, ا.ءسۇلەيمەنوۆتىڭ «ءتورت تاقتا – جايناماز», «قىزداي جەسىر – شتات قىسقارتۋ» دراما-ديالوگتارىندا حاتشى ايەل مەن ۇرقيا, ب.جاكيەۆتىڭ «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي...» دراماسىندا كۇلەگەش ايەل, ت.ب. اتالۋى ورىندى. بۇلاردىڭ بىرەرىنە عانا توقتالار بولساق, مىسالى, «تۇنگى سارىنداعى» قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلاتىن جۇزتايلاق – نۇكەتاي ءوز الەۋمەتتىك توبىنىڭ مىقتى وكىلى. بۇل ءرولدى اكتريسا قادىرلى اپا ارىپتەسى ش.جانداربەكوۆا ەكەۋى ورىندادى. كورنەكتى تەاترتانۋشى ب.قۇنداقباەۆ «مۇحتار اۋەزوۆ جانە تەاتر» («عىلىم, 1997ج.) مونوگرافياسىندا «ش.جانداربەكوۆانىڭ ءجۇزتايلاعى ءوز زامانىنىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقان... الەۋمەتتىك تيپ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن... ال, ن.مىشباەۆا تراكتوۆكاسىندا تۇرمىستىق شىندىق باسىم. بۇل جۇزتايلاقتىڭ ءازىلى, سوزدەرى ۋىتتى, ساحنالىق بوياۋلارى ايقىن, اشىق, ءوزى ايبارلى, وركوكىرەك, وجەت مىنەز يەسى», دەپ تۇجىرادى. اعا بۋىن ارىپتەسىنەن باسقاشا ويناۋ جولىندا ىزدەنگەن جاس اكتريسانىڭ ءوز سەزىنۋى بويىنشا, ول ءوز كەيىپكەرىن ءوزى ادەمى, وتكىر, ءوزى شولجاقاي, سىلقىم ايەل ەتىپ كەيىپتەۋگە ۇمتىلعان.
اكتريسانىڭ رۋحاني اياسى شەتەل كلاسسيكاسى, الىس-جاقىن شەتەل دراماتۋرگياسى قويىلىمدارىندا دا كەڭەيە ءتۇستى. م.ءفريشتىڭ «دون جۋاننىڭ دۋمانىنداعى» ميراندا, گ.لوركانىڭ «قاسىرەتتى قاتىندار – «بەرناردا البانىڭ ۇيىندەگى», بەلگىلى تەاترتانۋشى ا.قادىروۆتىڭ پىكىرىنشە, «تۇيىق, سويتە تۇرا اجەپتاۋىر قۋ مىنەزدى امەليا», ا.ۆالەحونىڭ «بۇگىن مەرەكەسىندە» مانولا, ب.توماستىڭ «مەن ءسىزدىڭ اپكەڭىزبىن», «تۇلكى بيكەش» كومەديالارىندا دوننا ليۋتسيا, ءانشى كورينا, ن.حيكمەتتىڭ «فارحاد-شىرىنىندا» كۇتۋشى سىندى بەينەلەرىندە جاڭاشا حاراكتەرلەر جاساۋعا, ادام جانىنىڭ قۇپيالارىنا ءۇڭىلىپ, جاقسى قاسيەتتەر ىزدەپ تابۋعا ۇمتىلدى.
قىرعىز دراماتۋرگى ب.جاكيەۆ پەساسى بويىنشا «قوعام تانىنەن ادامنىڭ جانىن ىزدەيتىن» (ا.سۇلەيمەنوۆ) قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنەتىن رەجيسسەر ە.وباەۆ ساحنالاعان «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي...» الەۋمەتتىك دراماسىندا اكتريسا ن.مىشباەۆا كۇلەگەش ايەل ءرولىن ورىندايدى. جانە ول سۇيىكتى رولدەرىنىڭ ءبىرى. قارتايعان شاعى قارتتار ۇيىندە ءوتىپ جاتقان بەيباقتىڭ جان قاسىرەتىن, ونىڭ ءتۇپ نەگىزىن تابۋ ءۇشىن كوپ ويلاندى, اقىرى, وبرازدىڭ كىلتىن ءساتتى تاپتى. ايەل ءوز-وزىنەن اياق استىنان كۇلەدى, ءتىپتى, توقتاي الماي قالاتىنى بار. جان قايعىسى ونى وسىنداي دەرتكە دۋشار ەتكەن. اكتريسا كەيىپكەرىنىڭ ءومىر تاريحىن, جان قاسىرەتىن بىرەر مينۋتقا سىيعىزاتىن ساحنانى بەي-جاي وتىرىپ كورۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل حاس شەبەردىڭ عانا قولىنان كەلەدى.
اكتەرلىك جولىن كومەديادان باستاعان ن.مىشباەۆا جانردىڭ ۇلكەن شەبەرىنە اينالدى. ش.قۇسايىنوۆتىڭ «الدار كوسەسىندەگى» بايدىڭ شولجاڭ قىزى مەڭسۇلۋ, ي.ساۆۆين, ج.تاشەنوۆتىڭ «كوشەدە جۇرگەن پاقىردى, اكىم بول دەپ شاقىردىسىندا» انجەليكا, س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسىندە» جاعىمپاز, ءسوز اڭدىعىش كەلىن ساتتىحان, ت.نۇرماعانبەتوۆتىڭ «بەس بويداققا ءبىر تويداعى» گۇلبارام, ف.بولەكوۆتىڭ «وتىز ۇلىڭ بولعانشا...» مۇڭلى كومەدياسىندا فاتيما... كۇلدىرگى وقيعالار مەن سيۋجەتتەر, كەيىپكەرلەر اراسىنداعى كۇلكىلى قارىم-قاتىناستار استارىندا قوعام مەن الەۋمەتكە دەگەن وتكىر سىن.
1992 جىلى رەجيسسەر ءا.راحيموۆ قويعان «بەس بويداققا ءبىر توي» كومەدياسى ساحنادا جيىرما جىلعا جۋىق ءجۇردى. ءازىل-سىقاعى, ءانى قاتارلاسا جۇرەتىن قويىلىم. قازاق قوعامىنداعى وتباسى, اۋلەت بولا الۋ, ۇرپاق جالعاستىعىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرەتىن ۋىتتى كومەديادا اكتريسا – جالعىزباستى ايەل گۇلبارام. جالعىزدىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن بار ونەرىن سالىپ قىرمانباي شالعا تۇرمىسقا شىعىپ الادى. قىرمانباي رولىنە ول كەزدە جاس اكتەر ب.تۇرىس بەكىتىلگەن. ارالارى وتىز جاستاي. العاشىندا بۇل قالاي بولار ەكەن, دەپ الدەبىر جايسىزدىق سەزىندى, بىراق, ويلانا كەلە كەلىستى, كەيىپكەرىنىڭ وزىندىك ورنەگىن تاۋىپ, بەكجانمەن ساحنادا جاراستى جۇپ بولدى – قازاقى ءازىل-قالجىڭ, شىمشىمامەن قازاق قوعامىندا ورىن الا باستاعان ورەسكەل كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بەتىن اشۋعا ۇمتىلدى. سپەكتال بويىنا قىران-توپان كۇلكىگە قارىق بولاتىن كورەرمەن سونشالىقتى نەگە كۇلگەنىن قويىلىم سوڭىندا سارالاي باستايدى... نۇكەتاي شەبەر جاس ۇلكەندىگىنە سالمايدى, كەرىسىنشە, ساحنادا جەڭىل, سەرگەك, قاعىلەز. ناعىز شەبەرلىكتىڭ, ءتىل ۇستارتۋدىڭ ساباقتارىن كورىپ-تىڭداعاندايسىز.
ساحنادا شىنايى سەرىكتەستىك بولسا الىنبايتىن قامال جوق. اكتريسا نۇكەتاي قاشاندا ساحنادا جاقسى سەرىكتەس. جالپى بۇل – تەاترداعى اعا بۋىننىڭ جاقسى ءبىر قاسيەتى. انسامبلدىك ويىننىڭ تورەسى, شەبەرلىك لابوراتورياسى دەپ «وتىز ۇلىڭ بولعانشا...» مۇڭلى كومەدياسىن ايتۋ كەرەك. قارا شاڭىراقتا 2001 جىلى اعا بۋىنعا ارنايى قويىلعان, جۇرتشىلىق ءسۇيىپ كورەتىن سپەكتاكل. كورەرمەندەر ناعىز شەبەرلەردىڭ ويىنىن تاماشالاۋعا كەلەتىن قويىلىمدا اكتريسا نۇكەتايدىڭ ءوزى دە ۇلكەن شابىتپەن وينايدى. ءومىردىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالعاندا جالعىزدىقتان قۇسا بولىپ, جاتاقحانادا تۇرىپ جاتقان كەيۋانالار. ولاردىڭ ستاروستاسى, بۇرىنعى قىپ-قىزىل كوممۋنيست فاتيما رولىندە ن.مىشباەۆا. العاشقى جىلدارى ساحناعا اياۋلى ارىپتەستەرى ش. جانداربەكوۆا, ف.ءشارىپوۆا, ۋ.سۇلتانعازين, سونداي-اق, ز. شارىپوۆامەن بىرگە شىعاتىن. بۇگىندە ساحنا سەرىكتەستەرى – قادىرلى قۇرداسى س.ورازباەۆ, ونەردەگى ارىپتەس ءسىڭلى-ىنىلەرى س.قوجاقوۆا, ع.بايقوشقاروۆا, ش.مەڭدياروۆا, س.مەرەكە ۇلى, ر.حادجيەۆا, گ.جاقىپوۆا, كەيىنگى بۋىنداردان ا.بورانباي, ر.سەنكەباەۆ. نۇكەتاي كەيىپكەرى ءومىر بويى الدەبىر يدەالدارعا قىزمەت ەتكەن, باستىق بولىپ, بۇيىرىپ ۇيرەنگەن, جانى قاساڭ, بىراق, نيەتى تازا كەيۋانا. ءسوزىنىڭ ءبارى – قىسقا-قىسقا بۇيرىق, ءوتىنىشىنىڭ ءوزى بۇيرىق بولىپ شىعادى. ءاۋ باستا سۇيكىمسىز كورىنەتىن باستىق ايەلگە بىرتە-بىرتە كورەرمەننىڭ ءىشى جىليدى, اقىرىندا ايايدى, ابدوللا شالمەن كەتۋىنە تىلەكتەس بولادى. اكتريسا كەيىپكەرىنىڭ پسيحولوگيالىق قۇبىلۋلارىن – جان جىلۋىنا, مەيىرىمگە زارۋلىگىن ساراڭ عانا شتريحتارمەن اشادى. مۇنداي شەبەرلىكتىڭ استارىندا, ارينە, ساحناگەردىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەڭبەگى جاتىر. اعا بۋىن حاس شەبەرلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە اكتريسا نۇكەتاي مىشباەۆانىڭ ونەرىن تاماشالىعىسى كەلەتىن جاس ۇرپاق, ارينە, وسى سپەكتاكلدى كورۋى شارت.
جالپى, اكتريسا ن.مىشباەۆا قارا شاڭىراق ساحنادا قالىپتاعان رولدەردىڭ بارىنە توقتالماق تۇگىل, سانامالاپ شىعۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ءۇلكەندى-كىشىلى, باستى-قوسالقى سەكسەنگە جۋىق ءرولىنىڭ بارلىعىندا دا نۇكەتاي اكتريسانىڭ جۇرەك ءلۇپىلى, ونەر ىزدەرى, ومىرلىك تاجىريبەسى مەن رۋحاني ىزدەنىستەرى جاتىر.
* * *
ن.مىشباەۆانىڭ نەگىزگى شىعارماشىلىعى ساحنا بولعانىمەن, ول كينو مەن دۋبلياجدىڭ دا ءتول پەرزەنتى. كينوداعى العاشقى باستى ءرولى – «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ «شىعىس جولى» (1968 ج.) كوركەم فيلمىندەگى جىلقىشى ايەل. سونداي-اق ول «جازدا جاۋعان قار» (1965 ج.) فيلمىندە حاتشا, «اعام ءۇشىن قالىڭدىق» فيلمىندە وزگەن, «الپامىس مەكتەپكە بارادىدا» مەيىربيكە, 1996 جىلى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعىنا تۇسىرىلگەن وسى اتتاس فيلمدە جامبىلدىڭ اناسى, «تاستاندىلاردا» ءسابيتحان اپا رولدەرىندە كورىندى.
تەلەارنا دەمەكشى, اكتريسا نۇكەتاي سوناۋ 80-جىلدارى كوپ ءبولىمدى «قىمىزحانا» تەلەتەاترىندا كورەرمەننىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرى تەڭگەتاي رولىمەن, سونداي-اق حالىق اندەرى مەن وسى زامان كومپوزيتورلارى اندەرىنىڭ ورىنداۋشىسى رەتىندە تانىمال بولدى. ال, سوڭعى كەزدەگى ەلەۋلى ەڭبەگى – «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنان كەزەڭ-كەزەڭمەن كورسەتىلگەن «بولاشاق» تەلەسەريالىنداعى مايرا اپا. «ساتايفيلم» ستۋدياسىنىڭ بۇل ءتۇسىرىلىمى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءبىر پىكىردى كەلتىرەر بولساق, سەريالدى تاماشالاعان بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى اكتريسانىڭ «...بەينەتتى كوپ كورسە دە, جۇزىنەن مەيىرىمى توگىلىپ تۇراتىن اۋىل ايەلىنىڭ ءرولىن شىنايى, تابيعي ويناعانى ءتانتى ەتەدى.» بۇل – نۇكەتاي اكتريسانى ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن قاسيەتىن تاپ باسىپ تانىعان جاس ۇرپاقتىڭ كانىگى شەبەردىڭ ونەرىنە بەرگەن باعاسى.
كەڭەستىك كينونىڭ 60-جىلدارداعى شوقتىقتى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «قىزدار» كومەدياسىندا تانىمال ورىس اكتريساسى ن.رۋميانتسەۆا – توسيانى قازاقشا سىڭعىرلاتا سويلەتكەن ن. مىشباەۆانىڭ داۋىسى سول كەزەڭ كورەرمەندەرىنىڭ ءالى ەسىندە. ال, ونەر ساڭلاعىنىڭ سوڭعى ءساتتى جۇمىسى 2D جانە 3D ۇلگىدەگى تەحنولوگيالار قولدانىلىپ, رەجيسسەر جاكەن دانەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى انيماتورلار توبى تۇسىرگەن, قازاق انيماتسيا تاريحىنداعى تۇڭعىش تولىقمەتراجدى فيلم «ەر توستىك جانە ايداھار» فيلمىندەگى ەرتوستىكتىڭ اناسى اجار ءرولىن دىبىستاعانى. نۇكەتاي اكتريسانىڭ مەيىرىمگە تولى ءۇن-داۋىسى بۇلدىرشىندەردى ەرتەگى الەمىنە تارتا تۇسەرى انىق. حالىق ءسۇيىپ تىڭداعان ءانشى ب.شوكەنوۆتىڭ «وتان-انا» بەينەبايانى نۇكەتاي ەنە-اناسىز تولىققاندى بولماس ەدى. جيناقتاپ ايتقاندا, مۇنداي قيمىل-قارەكەتتەردىڭ بارلىعى – ونەر ادامى ەلگە قىزمەت جاساۋى كەرەك دەپ بىلەتىن اكتريسانىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنان تۋىندايدى. جالپى, نۇكەتاي اكتريسا حالىقشىلدىعى, جانىنىڭ نۇرلىلىعى, جارقىندىعى, ەرەكشە ءبىر اۋراسى, تەك وزىندىك ۇلتتىق شارمى جاعىنان كەي ساتتەردە ءامينا اپانى (ومىرزاقوۆا) ەسكە تۇسىرەتىنى بار.
نۇكەتاي اكتريسانى ومىرسۇيگىشتىك, اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي, تازا جۇرەك, ۇلتتىق توپىراقتان قۇنار العان ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبە بيىككە كوتەردى. ال, ومىرلىك تاجىريبەدە, ءسوز جوق, وتباسىلىق عۇمىر مەن الەۋمەتتىك ورتانىڭ ءرولى از ەمەس. بۇل ورايدا كوڭىل قويار تاعى ءبىر جايت – انا ءۇمىتىن اقتاپ, ونەر جولىن تاڭداعان نۇكەتاي ونەرلى وتباسىنا كەلىن بولىپ ءتۇستى. ەنەسى اينەش ەرجانوۆا قازاق مۋزىكالىق, كەيىن وپەرا-بالەت تەاترىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. تەاتردىڭ 1934 جىلعى العاشقى قويىلىمى «ايمان-شولپاندا» شولپاندى, ال, كۇلاش بايسەيىتوۆا ايماندى ويناعان. 1957 جىلعا دەيىن ونەر كورسەتكەن بەلگىلى اكتريسا. نۇكەتاي اكتريسانىڭ جولداسى مەلس ەرجانوۆ بەلگىلى سۋرەتشى ەدى. وقۋدى تاشكەنتتەن بىتىرگەن, قارا شاڭىراق تەاتردا قۇلاحمەت قوجاحمەتوۆتەن كەيىن قىزمەت ەتكەن ەكىنشى قازاق ستسەنوگرافى. نۇكەتاي اكتريسانىڭ جاس كەزىندە شيراۋىنا, تاجىريبە جيناقتاۋىنا جولداسى مەلس, سونداي-اق, اناسى, تالانتتى كاسىبي اكتريسا اينەش ەرجانوۆتاردىڭ قولداۋى, كەڭەستەرى يگى اسەرىن تيگىزگەنى انىق. ال, بۇگىندە اقىلداسى-پىكىرلەسى – قىزى, بەلگىلى ونەرتانۋشى زەمفيرا ەرجاننان الارى از بولماسا كەرەك. قازاق رۋحانياتىندا ورنى ەلەۋلى وسى وتباسىندا ءوسىپ كەلە جاتقان اياۋلى نەمەرە شولپان دا ونەر بايگەلەرىنەن وزىپ كەلىپ ءجۇر.
حالىق سۇيگەن نۇكەتاي, نۇكەتاي مىشباەۆانىڭ ونەر – ءومىر-تانىم كرەدوسى وسىلايشا ۇيلەسىم تاۋىپ, ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ وتىر. ال, انالىق اق نيەتى مەن شۋاقتى مەيىرىمى قاراپايىم ۇلىلىعىمەن ماعىنالاناتىن اكتريسانىڭ ونەرى قوعامى مەن حالقىنا قىزمەت ەتە بەرەدى.
ءاليا بوپەجانوۆا,
سىنشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
سۋرەتتەر نۇكەتاي مىشباەۆانىڭ
البومىنان الىندى.
