تەڭ قۇقىقتار مەن جاعدايلار قامتاماسىز ەتىلەدى

ءاربىر سايلاۋعا قاتى­سۋ­شىنىڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءبىلۋى ءتيىس ەكەنى انىق. وسىعان بايلانىستى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى كونستيتۋتسيا مەن سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنىڭ ءتۇرلى نىساندارى مەن ادىستەرىن قولدانادى. وسى ماقالانىڭ ماقساتى – سىزدەردى پار­تيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالارعا جانە ءماسليحاتتار دە­پۋ­تات- ­تىعىنا كانديداتتارعا سايلاۋ ناۋ­قا­نى­نىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە تەڭ جاعداي­لاردىڭ جاسالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق جانە زاڭنامالىق نورمالارمەن تانىستىرۋ. سىزدەردىڭ كەز كەلگەن سايلاۋ نەگىزدەلەتىن قاعيداتتارمەن تانىس ەكەندەرىڭىز داۋ­سىز. جالپىعا بىردەيلىك, تەڭدىك, سايلاۋ قۇ­پياسى, تىكەلەي داۋىس بەرۋ – بۇل ءار ازا­ماتتىڭ سايلاۋداعى مارتەبەسىن, جاعدايىن اي­قىن­دايتىن سايلاۋ قۇقىعىنىڭ حالىق­ارالىق قاعيداتتارى. سايلاۋعا بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىنا يە, 18 جاسقا تولعان قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ بارلىق ازاماتتارى قاتىسادى. سوت ءىس-ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىعان, سونداي-اق, سوت ۇكىمى بويىنشا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا وتىرعان ازاماتتار قاتىسپايدى. سونداي-اق, سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ونىڭ دەموكراتيالىلىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇيىمداستىرۋشىلىق, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جاعدايلاردى سيپاتتايتىن جالپى قاعيداتتارى دا بار. سايلاۋ قۇقىعىنىڭ دەموكراتيالىق قا­عيداتتارى سايلاۋ بوستاندىعىن, تاڭداۋدىڭ بولۋىن, كانديداتتاردىڭ بالا­مالىلىعىن, جارىسپالىلىعىن, باسەكە­لەس­تىگىن, ساي­لاۋ­دىڭ مەرزىمدىلىگى مەن تۇراق­تىلىعىن, سون­داي-اق ساياسي پارتيالار مەن كانديدات- تار مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭدىگىن قامتيدى. دەموكراتيالىق سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ قاعيداتتارى 1948 جىلعى جالپىعا بىردەي ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىندا, 1996 جىلعى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە, 1990 جىلعى كوپەنگاگەن قۇجاتىندا, بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ «قوعامدىق ىستەرگە قاتىسۋ قۇقىعى, سايلاۋ قۇقىقتارى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەڭ قول جەتكىزۋ قۇقىعى» تۋرالى 1996 جىلعى 25 جالپى تۇسىندىرمەسىندە جانە باسقا دا حالىقارالىق قۇجاتتاردا باياندالعان. وسىلايشا, حالىقارالىق پاكتىدە «ءار ازاماتتىڭ قانداي دا ءبىر كەمسىتۋشىلىكسىز جانە نەگىزسىز شەكتەۋلەرسىز جالپىعا بىردەي, جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى تەڭ سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە وتكىزىلەتىن جانە سايلاۋشىلاردىڭ ەركىن ەرىك ءبىلدىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شىنايى مەرزىمدى سايلاۋدا سايلانۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس» ەكەنى ايقىندالدى. سايلاۋ پروتسەسى – سايلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى جانە ول بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىنىن اتاپ كورسەتكەن ماڭىزدى. سايلاۋ پروتسەسىنىڭ كەزەڭدەرى بەلگىلى ءبىر ۇيىمداستىرىلۋ, تۇراقتىلىق, تۇرلاۋلىلىق جانە بولجامدىلىق دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالاردىڭ قالىپتاسقان جۇيەسىمەن رەتتەلەدى. كەز كەلگەن سايلاۋ پروتسەسىنىڭ العاشقى كەزەڭى – بۇل سايلاۋدىڭ تاعايىندالۋى. داۋىس بەرۋدىڭ بىرىڭعاي كۇنىن بەلگىلەۋ سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى ءۇشىن سايلاۋدى ۋاقتىلى وتكىزۋدىڭ كەپىلدىگى بولىپ تابىلادى جانە ولاردى تەڭ جاعدايلارعا قويادى. سىزدەرگە 2016 جىلعى 20 ناۋرىزدا قازاقستاندا پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ 98 دەپۋتاتىن جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ 3335 دەپۋتاتىن جالپىعا بىردەي, جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە سايلاۋ بولاتىنى بەلگىلى. بيىلعى جىلعى 21 ناۋرىزدا پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ 9 دەپۋتاتىن ساي­لاۋ بو­ي­ىنشا قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى­­نىڭ كەزەكتەن تىس XXIII سەسسياسى وتكى­زىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋتسياسى مەن سايلاۋ تۋرالى زاڭناماسىندا سايلاۋعا قاتىساتىن ساياسي پارتيالارعا قويى­­­لاتىن تالاپتاردىڭ اسسامبلەيا سايلاي­­­تىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماس­­­لي­­حاتتاردىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديدات­تارعا قويىلاتىن تالاپتارمەن بىرىڭعاي ەكەنى تۋرالى دايەك ەشكىمنىڭ تالاسىن تۋدىرماس. ساياسي پارتيالار مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ پارتيا­لىق تىزىمدەرىن ۇسىنۋ جانە تىركەۋ كەزەڭدەرى ۋاقىت شەڭبەرلەرىمەن ايقىندالعان. 19 اقپاندا 6 ساياسي پارتيانىڭ پارتيالىق ءتىزىم­دەرىن تىركەۋ اياقتالدى. ساياسي پارتيا­لاردىڭ پارتيالىق تىزىمدەرىنە ەنگىزىلگەن بارلىق ادامدار ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار رەتىندە تىركەلدى. 23 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 213 ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كان­ديدات­تار تىركەلدى. 3335 سايلاۋ وكرۋگى بوي­ىنشا 11 مىڭ 541 ادام ۇسىنىلدى, ال ءماس­لي­حاتتار دەپۋتاتتىعىنا 10 مىڭ 825 كاندي­دات تىركەلدى. پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان پار­تيالارعا, ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار دە­پۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا تىركەلۋ كەزىن­دە بىردەي تالاپتار قويىلادى, ولارعا ساي ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارى تىركەۋدى پارتيالار مەن كانديداتتار سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ايقىندالعان قۇجاتتار تىزبەسىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدەردە ۇسىنعاننان كەيىن جۇزەگە اسىرادى. داۋىس بەرۋگە ەكى كۇن قالعاندا پار­تيالىق تىزىمگە ەنگىزىلگەن ادامدى ودان شى­عارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا, كانديداتتى تىركەۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋعا نەمەسە بۇرىن تىركەۋدەن الىنعان كانديداتتى قالپىنا كەلتىرۋگە بولمايتىنىنا سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى اۋدارامىز. كانديداتتار قىزمەتىنىڭ كەپىلدىكتەرى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 47-بابىندا قامتىلعان. ولار كانديدات­تار تiركەلگەن كۇنiنەن باستاپ سايلاۋ قورى­تىندىسى جاريالانعانعا دەيiن جۇمىس­تان, اسكەري قىزمەتتەن جانە اسكەري جيىند­اردان بوساتىلۋعا قۇقىلى ەكەنىنە نەگىز­دەلگەن. كانديداتتاردى ولار تiر­كەلگەن كۇننەن باستاپ جانە سايلاۋ قورى­تىندىلارى جاريالانعانعا دەيiن وزدەرiنiڭ كەلiسiمiنسiز جۇمىسىنان بوساتۋعا, باسقا جۇمىسقا نەمەسە لاۋازىمعا اۋىستىرۋعا, سونداي-اق, iسساپارلارعا جiبەرۋگە نە اسكەري جيىندارعا شاقىرۋعا بولمايدى. كانديداتتاردىڭ سايلاۋعا قاتىسقان ۋاقىتى تiركەلگەن كۇنگە دەيiن ونىڭ جۇمىس iستەگەن ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك وتىلىنە ەسەپتەلەدi. بۇل باپتا ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا عانا قاتىستى كەپىلدىكتەر بەلگىلەنگەن. وسىلايشا, قىلمىس ۇستىندە ۇستاپ الىنعان نە اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساعان جاعدايلاردان باسقا كەزدە, كانديداتتاردى ولار تiركەلگەن كۇننەن باستاپ جانە سايلاۋ قورىتىندىلارى جاريالانعانعا دەيiن, سونداي-اق, ولار ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتiندە تiركەلگەنگە دەيiن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ كەلiسiمiنسiز ۇستاپ الۋعا, كۇزەتپەن ۇستاۋعا, ۇيقاماققا الۋعا, كۇشتەپ اكەلۋگە, سوت تارتiبiمەن قولدانىلاتىن اكiمشiلiك جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋعا بولمايدى. 2016 جىلعى 20 اقپاننان باستاپ پار­تيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالار ءۇشىن, ال 24 اقپاننان باستاپ ءماسلي­حاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ءۇشىن 18 ناۋرىزدا 24 ساعاتتا اياقتالاتىن سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت كەزەڭى باستالادى. پىكىرلەر ءپليۋراليزمى مەن كوپپار­تيا­لىلىقتىڭ قازىرگى زامانعى جاعدايلارىندا سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتىڭ ءرولى كۇرت ارتىپ وتىر. ساياسي پارتيالار مەن كانديداتتار مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭدىگى, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ ماتەريالدىق جانە اقپاراتتىق رەسۋرستارىنىڭ شامالاس تەڭدىگىن جورامالدايدى. مۇنداي تەڭدىكتى كەز كەلگەن پار­تيا ءۇشىن سايلاۋ وتكىزۋگە بارىنشا جوعارى شىعىستار دەڭگەيىن بەلگىلەۋ, ۇيىم­دار مەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ پارتيا­لاردىڭ جانە كانديداتتاردىڭ سايلاۋ قور­لارىنا جارنالارىنىڭ مولشەرىن شەكتەۋ, ولارعا تەڭدىك قاعيداتتارىنىڭ نەگىزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تەگىن ۋاقىت بەرۋ جانە ت.ب. ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ارينە, سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ – بۇل پارتيا­لار مەن كانديداتتار قىزمەتىنىڭ تەڭ جاع­داي­لارى مەن كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتەتىن جالعىز عانا قۇرال ەمەس. كوپشى­لىگى الەۋمەتتىك, ساياسي جانە الەۋمەتتىك فاك­تورلارعا دا بايلانىستى. الايدا, قۇقىق­تىق رەتتەۋسىز بولمايدى, ويتكەنى, ول قالىپتى ۇيىمداستىرىلعان ۇگىت ناۋقانى­نىڭ نەگىزگى شارتى بولىپ تابىلادى. پارتيالار مەن كانديداتتاردىڭ ساي­لاۋ قورلارىن قۇرۋعا تەڭ قۇقىعىن قاراس­تىرايىق. ساياسي پارتيانىڭ سايلاۋ قورى­نىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 342 ملن. 885 مىڭ تەڭ­گەدەن, ال ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كان­دي­داتتاردىڭ سايلاۋ قورىنىڭ ەڭ جوعار­عى سوماسى – 13 ملن. 715 مىڭ 400 تەڭگە­دەن اسپاۋى ءتيىس. ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ جولىن تاڭداي وتىرىپ, ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار وسىلايشا ءوز سايلاۋ قورىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن مولشەرىن 13 ملن. 715 مىڭ 400 تەڭگەدەن 9 ملن. 143 مىڭ 600 تەڭگە­گە دەيىن قىسقارتاتىنىن ايتىپ, قارسى ءۋاج كەلتىرۋگە بولادى. ال قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەردەن ۇسىنىلعان جانە ولاردىڭ مۇشە­لەرى بولىپ تابىلاتىن ءماسليحاتتار دەپۋ­تا­ت­تىعىنا كانديداتتار وسى قوعامدىق ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ 4 ملن. 571 مىڭ 800 تەڭگە ءمول­شەرىندەگى قاراجاتىن پايدالانا الادى. ءيا, بۇل – شىندىعىندا دا سولاي. سو­نىمەن ءبىر ۋاقىتتا, باستاپقىدا-اق قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار رەتىندە ۇسىنىلا وتىرىپ, تەڭ جاعدايلاردا بولادى. قوعامدىق بىرلەستىكتەن نەمەسە ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ جولىمەن ۇسىنىلۋ ءتاسىلىن تەك كانديداتتىڭ ءوزى عانا ايقىندايدى, باسقا ەشكىم ەمەس. ارينە, قارجىلىق فاكتور سايلاۋ ناۋ­قانى كەزەڭىندە سوڭعى ءرول اتقارمايدى. پار­تيانىڭ نەمەسە كانديداتتىڭ اقشالاي قاراجاتى قانشالىقتى كوپ بولسا, ولاردىڭ جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىندىگى دە سونشالىقتى كوپ. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دا پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان پارتيا­لارعا جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا سايلاۋ ناۋقانىن جۇرگىزۋدە, سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى وتكىزۋگە جانە ولاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرۋدە كومەك كورسەتەتىن ولاردىڭ سەنىم بىلدىرگەن ادامدارىنىڭ سانىن بەلگىلەۋ كەزىندە تەڭ جاعدايلار جاساۋ كوزدەلگەن. پارتيالار مەن كانديداتتاردىڭ ءتيىستى سايلاۋ وكرۋگىندەگى ءاربىر سايلاۋ ۋچاسكەسىنە سانى ءۇش ادامنان اسپايتىن سەنىم بىلدىرگەن ادامدارى بولۋعا قۇقىلى. بارا-بار وكiلدiك جۇيەسi بويىنشا پارتيالىق تىزىمدەر نەگىزىندە سايلاناتىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكiل اۋماعى بiرتۇتاس جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگi بولىپ تابىلادى. بىزدە 9840 سايلاۋ ۋچاسكەسى قۇرىلدى. تيىسىنشە, ءاربىر پارتيانىڭ 29 مىڭ 520-دان اسپايتىن سەنىم بىلدىرىلگەن ادامى بولۋعا ءتيىس. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كانديداتتار بولىپ تىركەلگەن نەمەسە تىركەلگەن پارتيالىق تىزىمگە ەنگىزىلگەن لاۋازىمدى ادامدارىنا ولاردىڭ لاۋازىمدىق نەمەسە قىزمەتتىك جاع­دايىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن پاي­دالا­نۋعا تىيىم سالۋ بولىگىندە بىرىڭعاي تا­لاپ­تار قويىلاتىنىن اتاپ وتكەن ماڭىز­دى. قان­داي ارتىقشىلىقتار تۋرالى ءسوز بولماق. كانديداتتىڭ نەمەسە پار­تيالىق ءتiزiمىن ۇسىنعان ساياسي پارتيانىڭ سايلانۋىنا سەپتiگiن تيگiزەتiن قىزمەتتi جۇزەگە اسىرۋ ءۇشiن مەملەكەتتiك ورگان ورنالاسقان ءۇي-جاي­دى پايدالانۋ, ەگەر وزگە كانديداتتارعا, ساياسي پارتيالارعا اتالعان ءۇي-جايدى وسىن­داي شارتتارمەن پايدالانۋعا كەپiلدiك بەرىل­مەسە, ارتىقشىلىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەكىنشى ارتىقشىلىق – مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ وزدەرىنە باعىنىشتى ادامداردى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت جۇرگiزۋگە تارتۋى. اتالعان ادامدار لاۋازىمدى ادامداردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى رەتىندە تىركەلگەن جاعدايدا عانا ولاردى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى جۇرگىزۋگە تارتۋعا رۇقسات ەتىلەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنان كانديداتتار جانە پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالار تۋرالى ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى بەلگىلەگەن ءمالى­مەت­تەردىڭ ستاندارتتى جيناعىمەن بىرىڭعاي پىشىمدەگى, سايلاۋ كوميسسيالارى مەن داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايلاردا ورنالاستىرىلاتىن اقپاراتتىق پلاكاتتاردى دايىنداۋعا اقشا بولىنەتىنىنە سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى اۋدارعىم كەلەدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭنامادا كانديدات­تار مەن پارتيالارعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا كەدەرگىسىز جانە تەڭ قول جەت­كىزۋ قۇقىعى بەرىلگەن. اتالعان نورمالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ورتسايلاۋكوم باق-تاردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرى مەن راسىمدەرىن جاريا ەتۋ كەزىندەگى قىزمەتىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بايلانىس, اقپاراتتاندىرۋ جانە اقپارات كوميتەتىمەن بىرلەسىپ 16 رەس­پۋبليكالىق تەلەارناعا, 12 راديو­ارناعا, 48 رەسپۋبليكالىق گازەتكە, 15 جۋرنالعا, 31 وڭىرلىك تەلەارنا مەن 174 وڭىرلىك گازەتكە, سونداي-اق, 162 ەڭ تانىمال قوعامدىق-ساياسي ينتەرنەت-رەسۋرسقا كۇن سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. مونيتورينگ ناتيجەلەرى مەملەكەتتىك باق-تاردىڭ جاڭالىق جانە تالداۋ باعدارلامالارىندا پارتيالىق تىزىمدەردى ۇسىنۋ مەن تىركەۋ پروتسەسىنىڭ, سونداي-اق, پارتيالار ۇيىمداستىراتىن سايلاۋ الدىنداعى ءىس-شارالاردىڭ تەڭ جاريالانۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن راستاپ وتىر. ولاردىڭ ۇگىتتىك باسپا, بەينە جانە دىبىس ماتەريالدارى تەڭ جاعدايدا ورنالاس­تىرىلۋدا. ساياسي پارتيالار ولار ءۇشىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ۇيىمداستىراتىن تەلە­ديدارداعى ساياسي پىكىرتالاستارعا قاتىسۋ ارقىلى تەگىن ەفير ۋاقىتىن الۋ قۇقىعىن پايدالانا الادى. ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا ءاربىر كان­ديداتقا مەملەكەت باق-تا ءوز باعدارلا­مالارىمەن ءسوز سويلەۋ ءۇشىن, ۇگىتتىك باسپا ماتەريالدارىن شىعارۋ ءۇشىن, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ءۇشىن ءۇي-جايلاردى جالعا الۋ اقىسىن تولەۋ ءۇشىن جانە كولىكتىك شىعىستار ءۇشىن بىردەي قاراجات بولىنۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. ورتسايلاۋكومنىڭ قاۋ­لىسىنا سايكەس وبلىستىق, استانا جانە ال­ماتى قالالارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كاندي­داتقا ۇگىت ءىس-شارالارى مەن كولىكتىك شىعىس­تارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارا­جاتىنان 245 مىڭ تەڭگە, ال قالالىق جانە اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتات­تىعىنا كانديداتقا 153 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بار­لىق تىركەلگەن كانديداتتار مەن ساياسي پارتيالارعا ولار ءۇشىن شارتتىق نەگىزدە ەفير ۋاقىتى مەن ءباسپاسوز بەتىنەن ورىن بەرۋ كەزىندە تەڭ جاعدايلار جاساۋعا ءتيىس. ەگەر باق كانديداتتاردىڭ, ساياسي پار­تيانىڭ بىرىنە ەفير ۋاقىتىن, باسپا­سوز بەتىنەن ورىن بەرۋگە كەلىسىم بەرسە, وندا بۇل باسقا كانديداتتارعا, ساياسي پار­تيالارعا ەفير ۋاقىتىن, ءباسپاسوز بەتىنەن ورىن بەرۋگە كەلىسۋ بولىپ تابىلادى. اكىمدىكتەر مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى كانديداتتار مەن سايا­سي پارتيالارعا بىرىڭعاي جانە بىردەي جاعدايلاردا شارتتىق نەگىزدە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەرى ءۇشىن ءۇي-جايلار بەرەدى. كانديداتتاردىڭ بولىنگەن ءۇي-جايدا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر كەستەسىن سايلاۋ كوميسسيالارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ جاسايدى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالايدى. تەڭ قۇقىقتار قامتاماسىز ەتىلەتىن جاع­دايلاردا كانديداتتار مەن ساياسي پارتيا­لاردىڭ ۇگىتتىك باسپا ماتەريالدارى اكىم­دىكتەردىڭ ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارىمەن بىرلەسىپ ايقىندالعان جەرلەردە ورنالاس­تىرىلادى. سونىمەن قاتار, كانديداتتار مەن پارتيالار ۇگىتتىك باسپا ماتەريالدارىن ءتيىستى نىساننىڭ مەنشىك يەسىنىڭ رۇقساتىمەن وزگە جەرلەردە ورنالاستىرۋعا قۇقىلى. كانديداتتار مەن پارتيالار شىعارعان بارلىق ۇگiتتىك باسپا ماتەريالدارىنا قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپ ولاردىڭ وسى ماتەريالداردى شىعارعان ۇيىم, ولار باسىلعان جەر مەن تارالىمى, تاپسىرىس بەرگەن ادامدار, قانداي قاراجاتتان تولەنگەنى تۋرالى مالiمەتتەردى قامتۋعا تيiس ەكەندىگىنە نەگىزدەلگەن. Yگiتتiك باسپا ماتەريالدارىن قازاق­ستان­نىڭ اۋماعىنان تىسقارى جەرلەردە دايىنداۋعا, انونيمدiك ۇگiت ماتەريالدارىن تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. سايلاۋدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ بارىسىن قوعامدىق باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ, تەڭ جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ پرو­تسە­سىندە باستى ءرول ازاماتتىق قوعام ينس­تي­­تۋتتارىنا, پروكۋراتۋرا ورگان­دارىنا, بايقاۋشىلارعا, سەنىم ءبىل­دى­رىلگەن ادامدارعا, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنا جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا تيەسىلى ەكەنى داۋسىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ, سايلاۋ قۇقىعىنىڭ حالىقارالىق قاعيداتتارىنىڭ تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, ەركىن, دەموكراتيالىق سايلاۋ وتكىزۋ, كەپىلدىكتەردىڭ ساقتالۋى مەن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قاتىسۋشىلارى ءۇشىن بىردەي جاعدايلاردىڭ جاسالۋىن باقىلاۋ – بۇل, مىنە, سايلاۋ كوميسسيالارى مەن وزگە دە سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جۇمىسى باعىنعان نەگىزگى ولشەمدەر. تاتيانا وحلوپكوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.