قوعامعا بەلگىلى ارداگەرلەردىڭ بارشاسى ۇنەمى ۋاقىتپەن ساناسىپ وتىرعان. بىردە ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق ۇستىندە مۇحاڭ: – مەن ءوزىم تەڭدەس, ءوزىم قۇربىلاس ورىس دوستارىمنان ءۇش جىل كەيىن جۇرەمىن, ويتكەنى ولار «ەۆگەني ونەگيندى» توعىز جاسىندا وقىسا, مەن ون ەكى جاسىمدا وقىدىم, – دەگەن ەدى. نە دەگەن استارى تەرەڭ اقىلمان ءسوز! ۇستازىمىزدىڭ وسى ءسوزى جاسى جيىرمادان اسقانشا «ەۆگەني ونەگيندى» وقىماعان كەيبىر ستۋدەنت قۇربىلارىمىزدىڭ ءبىرازىن سوندا مىقتاپ ۇيالتقان ەدى. عىلىم جولى, ونەر جولى تاباندىلىق پەن تالماي ىزدەنۋدەن تۇرادى. «دانىشپاندىقتىڭ ءوزى – شىدامدىلىق» دەگەن عوي گرەك فيلوسوفى. الكەي مارعۇلان بىردەن اكادەميك بولعان جوق. ءومىر بويى ءبىلىم-عىلىمنىڭ جولىنا شام الىپ تۇسكەن ىزدەنىمپازدىلىعى, تاباندىلىعى, مۇنىمەن قوسا شىدامدىلىعى جەتكىزدى. دۇنيەدەگى ەڭ ءىرى تۇركولوگتاردىڭ قاتارىنا قوستى. ءدۇيىم جۇرتتى اۋزىنا قاراتتى. الەكەڭدى ۇنەمى جازۋ ۇستەلىندە, جۇمىس ۇستىندە كورەتىن ەدىك. جاز شىعا جول قاپشىعىن يىعىنا اسىپ, شاكىرتتەرىن ىلەستىرىپ, ەل, جەر كەزىپ كەتەدى. ەلىمىزدىڭ بايتاق دالاسىن ارالاپ, جويقىن سوعىستاردىڭ زاردابىنان جەر استىندا كومىلىپ قالعان, جويىلىپ كەتكەن ەسكى كەنت, كەسەنە, قالا ورنىن قازادى. بابالار ءىزىن ىزدەيتىن بارلاۋشىعا ۇقسادى. جازيرا دالانى مەكەندەگەن ادامزاتتىڭ ەجەلگى مادەنيەتى, كاسىبى, تۇرمىس-تىرشىلىگى جايىندا ءىز كەسىپ دەرەك تابادى. قورجىنى تولىپ قايتادى. قىس بويى الگى تاپقانىن, جيناعانىن عىلىم تىلىنە ءتۇسىرىپ جازىپ شىعادى. كۇن كوزى جىلت ەتە كونەنىڭ كوزىن ىزدەۋگە قايتا بەل بۋادى. اكادەميك مارعۇلان الماتىدا, قازىرگى قوناەۆ پەن قابانباي باتىر كوشەلەرى تۇيىسكەن جەردەگى ۇلكەن ءۇيدىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا تۇراتىن ەدى. سول ۇيگە قاراي كەلە جاتقانىم ءالى كۇنگە ەسىمدە. ءزىلى جوق, تەنتەك, ەركە قىزدىڭ مىنەزىندەي الماتىنىڭ اۋاسى-داعى قىزىق قوي. ۇيدەن شىققاندا تۇك جوق ەدى, تروللەيبۋستان ءتۇسىپ, اۋدەم جەرگە جەتكەنشە ءۇستى-باسىم اپپاق قار بولدى. قاردى سىلكىپ, قوڭىراۋ شالىپ ىشكە ەندىم. ەسىكتى الەكەڭنىڭ سۇيىكتى زايىبى جىلى ءجۇزدى راۋشان ابىكەيقىزى ساتباەۆا اشتى. راۋشان – قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ تۋعان اعاسى, ەسىمى ەلگە بەلگىلى اعارتۋشى, كوپ جىلدار بويىنا سەمەي تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى بولعان ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆتىڭ قىزى بولاتىن. تەكتى تۇقىمنان شىققانى ءجۇرىس-تۇرىسىنان, سالەمدەسۋىنەن, كىسىنى جىلى جۇزبەن قارسى الۋىنان سەزىلىپ تۇراتىن. يبا ساقتاي سالەمىمدى الدى. عالىم وتىرعان تورگى بولمەگە وتكىزدى. – اعا, ءسىز تۋرالى جازسام با دەپ ءجۇرمىن, عىلىمي ىزدەنىستەر مەن جۇمىستارىڭىز جايلى جۇرت بىلگىسى كەلەدى, – دەدىم. كۇندەلىكتى جۇمىسىنان ويىن بولگىسى كەلمەدى مە, قايدام: – ول ۇزاق اڭگىمە عوي, ونىڭ قايسىسىن ايتامىز؟ – دەپ كەيىنگە سىلتەگەندەي بولدى. ويلانىپ وتىرىپ, ازدان سوڭ بىرتىندەپ شەشىلە باستادى. – ەندەشە اڭگىمەنى شوقاننان باستايىق, مەنىڭ كوپ ۋاقىتىم سول شوقان ەڭبەكتەرىن ازىرلەۋگە كەتىپ جاتىر, – دەدى. ءبىراز ويعا شومىپ وتىرىپ قالدى. شوقان مۇراسىن زەرتتەۋدەگى سىڭىرگەن ەسەپسىز ەڭبەگى كينو لەنتاسى سەكىلدى كوز الدىنان دامىلسىز ءوتىپ جاتقانداي سەزىلدى ماعان. ومىردەن تىم ەرتە كەتكەن شوقاندى الەمدىك عىلىم ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاننىڭ ايتۋلى زەرتتەۋشىسى رەتىندە تىرشىلىگىندە-اق مويىنداعان. ۇلى عالىمنىڭ سوڭىندا قالعان مول مۇرانى جاريالاۋعا شوقاننىڭ اينىماس ورىس دوستارى كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. بىراق بۇل يگىلىكتى ءىس مەزگىلىندە تولىق اياقتالماي قالدى. ونداعان جىلدار بويى جالىقپاي ىزىنە ءتۇسىپ, شوقاننىڭ بايتاق قازىناسىن رەسەي, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ارحيۆ شاڭداعىنان ارشىپ الىپ, جۇيەلەپ, باسپالىق اپپاراتىن جاساپ, العىسوزىن جازىپ تولىق جيناعىنىڭ بەس تومدىعىن شىعارۋ – ناعىز جانكەشتىلىك. جالعىز وتىرىپ ءبىر ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن اتقارىپ شىعۋ ەدى. ءوزىن-ءوزى اياماۋدىڭ ۇلگىسى بولاتىن. وسىنشاما قىمبات قازىنانى قالپىنا كەلتىرۋ شىن مانىندە شوقاندى قايتا تىرىلتۋمەن بارابار جويقىن جۇمىس ەدى. قازاق حالقى الكەي حاقان ۇلىنا وسى وراسان ەڭبەگى ءۇشىن-اق شەكسىز العىس ايتادى. بابالار ءىزىنىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇسۋ, ىزدەنۋ, سىر اشپاعان بەلگىسىز تۇكپىرلەرگە ساپار شەگۋ, كوپ جۇمباقتىڭ كىلتىن اشۋ – اۋەل باستان الكەي اعانىڭ عىلىمداعى باستى مۇراتىنا اينالدى. عالىمنىڭ «شوقان جانە ماناس» اتتى مونوگرافياسى تالايدى بولدىرتقان, تالايدىڭ ءومىرىن تاۋىسقان تاعى ءبىر جۇمباق ەدى. سول جۇمباقتىڭ كىلتىن تاپتى. تىڭ باعىتقا جول اشتى. جوقتان بار جاسادى. ءبىلىمدى كىسىلەردىڭ قىزىپ كەتسە – باۋىرىن جازعان جۇيرىكتەي كەڭ, كوسىلىپ, شەشىلىپ سويلەيتىن ادەتى بار ەمەس پە. الەكەڭ, كوڭىلى تۇسكەندە وزىنەن وزگە ءويتىپ ايتا المايتىن بايتاق اڭگىمەسىمەن-اق وزىنە ماگنيتشە تارتا بەرەتىن. سويلەگەن كەزدە كونە قوبىزداي كۇمبىرلەپ كەتەتىن. تۇپتەن تارتاتىن. ۇيىتاتىن. – «ماناس» – تاريحي زاماننان تاۋلى ازيا قىراتىندا ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قىزىقتى جىر, قىرعىز حالقىنىڭ ايتۋلى مۇراسى. بۇل جىردى العاش رەت قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ونى ادەبيەت دۇنيەسىنىڭ قازىنالى كەنىشى ەتكەن جاس عالىم شوقان ەدى. بىراق شوقان جازىپ العان «ماناس» جىرىنىڭ قىرعىز تەكسى قانشا ۋاقىت عىلىمعا بەلگىسىز بولىپ جاتتى. بۇل نۇسقانى جارىققا شىعارۋدى شىعىس ادەبيەتىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ تالايى-اق ارماندادى, الايدا, ونىڭ ءساتى تۇسپەدى. شوقاننىڭ قولجازبا نۇسقاسى قانشا جىلدار بويىنا قويۋ تۇمان استىنا باتىپ, ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ ەدى», – دەيدى الەكەڭ ارىدەن قايىرىپ. «ماناس» جىرىنىڭ قاعاز بەتىنە تۇسكەنىن ءبىز بۇرىن شوقاننىڭ ورىسشا اۋدارماسىنان, نە قىرعىز تەكسىن كوزىمەن كورگەن عالىمنىڭ قادىرلى دوسى گ.ن.ءپوتانيننىڭ ەستەلىكتەرىنەن عانا ءبىلۋشى ەدىك. ءجۇز جىل بويى ارحيۆ توزاڭىندا جوعالىپ جاتقان بۇل اسىل كەنىشتىڭ اقىرىندا تابىلعانى «ماناس» جىرىن زەرتتەۋشىلەرگە بۇلاقتىڭ قاينار كوزىن قايتا اشتى. «ماناستىڭ» شوقان جازىپ العان نۇسقاسىن تابۋعا سەبەپكەر بولعان شىعىستانۋشىنىڭ زامانداس دوسى, بەلگىلى تاتار عالىمى – حۇسايىن فايزحانوۆتىڭ شوقانعا جازعان حاتتارى ەدى. حۇسايىن فايزحانوۆ شوقاننىڭ قىرعىز-قازاق تىلىندەگى قولجازبا داپتەرلەرىن كوزىمەن وتكەرىپ, تابىلعان قولجازباعا زور قۋانىش بىلدىرگەن كىسى. شوقانعا جازعان ءبىر حاتىندا ول وسىنى ايتادى. الەكەڭ جەردەن جەتى قويان تاپقانداي الگى حاتتى وقي باستايدى. ء«تاڭىرى جارىلقاسىن. مەندەگى داپتەرىڭىزدى كوشىرىپ الۋعا رۇقسات بەرىپسىز. قازىر جازىپ بىتىرگەنىم جوق. بىتىرگەننەن كەيىن رومانوۆسكيگە بەرەمىن. ءسىزدىڭ داپتەرلەرىڭىزدەگى «كوكەتاي حاننىڭ ەرتەگىسى» قازاق ەرتەگىلەرىنەن ءبىراز باسقاراق كورىنەدى, ونى ءسىز قايدان الدىڭىز؟ ول ءسىزدىڭ جۇرتلاردا بەك ءماشھۇر مە؟ سونىڭ حيكاياسىن جازساڭىز دەپ وتىنەمىن, جاقسى نارسە ەكەن». گ.ن.ءپوتانيننىڭ جازباسىنا قاراعاندا – شوقاننىڭ الاتاۋ قازاقتارى مەن قىرعىزدار تۋرالى جازىپ العان مالىمەتى وتە بايتاق بولعان ءتارىزدى. امال نە, وسىنىڭ ءبارى الەكەڭ ىزدەۋ سالعانعا دەيىن قايدا قالعانى بەلگىسىز بولىپ كەلدى. «ماناس» جىرىنىڭ تابىلۋىنا قاراعاندا – شوقاننىڭ جەتىسۋ قازاقتارى مەن قىرعىز حالقىنىڭ اۋىز ادەبي مۇرالارىن جيناعان داپتەرلەرى تەگىس جوعالىپ كەتتى دەۋگە بولمايدى. «ماناس» جىرى سياقتى ولار دا ءاربىر ءارحيۆتىڭ تۇكپىرىندە جاسىرىنىپ جاتۋى مۇمكىن. بايقاۋىمىزشا, شوقاننىڭ جوعارىدا اتالعان داپتەرلەرى قىزىل توڭكەرىستەن بۇرىنعى شىعىس زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ارحيۆىندە ساقتالىپ كەلگەن, ءارى الگى داپتەردىڭ بىرنەشە كوشىرمەسى بولعان سەكىلدى. تاتار عالىمى فايزحانوۆتىڭ: ء«سىزدىڭ داپتەرىڭىزدى كوشىرىپ بولعان سوڭ كوشىرمەنى رومانوۆسكيگە تاپسىرامىن», دەگەن ءسوزى وسىنىڭ انىق دالەلى. الدىنا كەلىپ تۇرعان جاس عالىمنىڭ ىزدەنگىشتىگى, ەڭبەكسۇيگىشتىگى قالاي دەپ سىناعىسى كەلدى مە, وسى جەرگە كەلگەندە, اكادەميك تاماعىن كەنەپ الىپ: – ال بۇعان نە دەيسىڭ؟ – دەدى. جوعالعاندى ىزدەۋ سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ ەمەس پە دەگەندەي ماعان بۇرىلىپ قارادى. راس-ay, دەدىم ىشىمنەن. بىراق, شوقاننىڭ حاتتارى مەن جوعالعان داپتەرلەرىن ىزدەپ جۇرگەن ەشكىمدى ەسىمە تۇسىرە الماي قينالدىم. ۇيالتپايىن دەدى مە, الەكەڭ ءسوزىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ كەتتى. – شوقان «ماناس» جىرىن 1856 جىلى جازىپ العان. وكىنىشتىسى – كىمنەن جازىپ العانىن ايتپاعان. شوقانمەن تۇستاس بولعان بەلگىلى ماناسشىلار – كەلدىبەك, نازار, تەلتاي, بالىق. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ىستىقكول توڭىرەگىندە ءومىر سۇرگەن ماناسشىلار. عالىم جىردى وسىلاردىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىنان جازىپ العانى كۇمانسىز. جىردىڭ داۋىل تۇرعانداي قۇيىنداتقان, شالقىتا جىرلاعان ماڭعاز سوزىنە قاراعاندا – ونى شوقان ارقاسى بار ۇلى ماناسشىدان جازىپ العان. سوندا كىمنەن؟ بۇل ساۋالعا تۇڭعىش ءارى تۇپكىلىكتى جاۋاپتى اكادەميك الكەي مارعۇلان بەردى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا – شوقان «ماناستى» ايگىلى نازار جىراۋدان جازىپ العان. ونى عالىم ءتۇرلى بولجامدارمەن مۇلتىكسىز دالەلدەيدى. كەڭىرەك بىلسەم, تانىسام دەۋشىلەر بولسا – «شوقان جانە ماناس» دەپ اتالاتىن مونوگرافيادان وقىپ كوز جەتكىزۋىنە بولادى. عالىمنىڭ جۇمىس بولمەسىندە, ۇستەل ۇستىندە اشىلىپ جاتقان حاتقا كوزىم ءتۇستى. حاتتى جازعان پروفەسسور ك.يۋداحين ەكەن. – اسا باعالى ەڭبەگىڭىز ءۇشىن سىزگە مىڭ دا ءبىر راحمەت! – دەپ جازىپتى. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلى ەپوستاردىڭ ءبىرى «ماناستى» تۇڭعىش رەت حاتقا ءتۇسىرىپ, جاريالاعان, ءسويتىپ, ماناستانۋ ءىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان – قازاق عالىمى شوقان بولسا; كەڭەس داۋىرىندە سول ءبىلىمدى نەگىزدەگەن – تاعى دا قازاق عالىمدارى مۇحتار اۋەزوۆ پەن الكەي مارعۇلان بولعاندىعىن ءار ۋاقىتتا ماقتانىش سەزىممەن ايتامىز. عىلىمي ورتا الدەقاشان مويىنداعان اقيقات, ءارى مارتەبەلى شىندىق وسى. ءومىر بويى تەك عىلىممەن عانا اينالىسقان كىسىنىڭ ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە بولعان عالىمنىڭ جارتى عاسىر ىشىندەگى سان-سالالى تابىسىن تۇگەل جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن تەرەڭ زەرتتەۋلەر كەرەك. الەكەڭ ەلىمىزدىڭ مادەنيەت تاريحىنىڭ ءۇش سالاسىن ۇزاق جىلدار بويىنا تەرەڭ زەرتتەدى. بيىك تە ەڭسەلى, ماقتانارلىق ناتيجەگە جەتتى. ءبىرىنشىسى – ءمۇسىن تاستار تۋرالى زەرتتەۋلەرى, ەجەلگى جادىگەرلەر; ەكىنشىسى – ەجەلگى ميف-اڭىزدار, «ورحون جىرلارى», «ماناس», «الپامىس», «قورقىت», «وعىز-نامە», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ءتارىزدى بايىرعى ەپيكالىق مۇرالار; ءۇشىنشىسى – ەجەلگى ساۋلەت ونەرى, كونە كەنت, جادىگەر, قالا تاريحى. بۇلاردىڭ ادەپكىسى – 40, ەكىنشىسى – 70, ال سوڭعىسى – 60 باسپاتاباق قولجازبا كولەمىن قامتيدى. مۇنىڭ ۇستىنە شوقان, اباي, جاياۋ مۇسا, اقان سەرى, تاتتىمبەت جايىنداعى جيىرما باسپا تاباق ەڭبەكتى قوسساڭىز – اكادەميكتىڭ كەلەشەككە قانشاما قىمبات مۇرا قالدىرعانىن كوزگە ەلەستەتە الاسىز. الەكەڭ قازاق ونەرىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن, ەشكىم تۇرەن سالماعان قىمبات ۇلگىلەرىنىڭ ەكى بىردەي سۋرەت-البومىن كەزەگىمەن دايىنداپ ۇلگەردى. ءبىرى – قىزىل توڭكەرىسكە دەيىنگى, ەكىنشىسى – قىزىل توڭكەرىستەن كەيىنگى كەزەڭدى قامتيدى. نە دەگەن ەڭبەكقورلىق دەسەڭشى! وسىنىڭ ءبارىن عالىم ەكسپەديتسياعا جەتەكشىلىك ەتىپ ۇزاق جىل بويى, اسا ۇقىپتىلىقپەن جينادى. البومدا ەجەلگى جىراۋلار شابىتپەن جىرلاعان قورامساق, سۇڭگى, نايزا, كوبە, جەبە, ايبالتا ءتارىزدى قارۋ-جاراقتاردىڭ, ويۋ-ورنەكتەردىڭ, بىلعارىدان ىستەلگەن اشەكەيلى جيھاز-بۇيىمنىڭ نە قيلى سىمباتتى, ايشىقتى ۇلگىسىن كورۋگە بولادى. زەر سالىپ قاراساڭ – ءاربىر سۋرەت ءوز الدىنا تۇنىپ تۇرعان جىرداي, تەرەڭنەن سۇزگەن جاۋھارداي. ىلكى مادەنيەتتىڭ عاجايىپ وزىق ۇلگىلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەمەمەن جابدىقتاپ, ءتۇرلى-ءتۇستى البوم ەتىپ شىعارۋ – بۇل دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا ەدى. مۇنداي البوم وركەنيەتتى ەلدە ءجيى شىعادى. ويتكەنى, مۇنىڭ ءبارى قازاق تىرشىلىگىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتى, تاريحتىڭ ايشىقتى ايعاقتارى. الەكەڭ قولا داۋىرىندەگى بەعازى مادەنيەتىن جان-جاقتى سيپاتتايتىن عاجاپ ەڭبەك جازىپ قالدىردى. بۇل – بۇرىنىراق جارىق كورگەن «ورتالىق قازاقستاننىڭ ەجەلگى مادەنيەتى» دەپ اتالاتىن تاماشا ەڭبەگىنىڭ ەكىنشى تومى. وسى كىتابىن اياقتاي سالا عالىم قازاق ءسوز ونەرىنىڭ تاريحى جايىنداعى ەڭبەكتەرىن جۇيەلەۋگە كىرىسكەن ەدى. ايتىپ وتىرسا – وسىناۋ قىرۋار شارۋانى ءبىر ادام ەمەس, تۇتاس ينستيتۋت ازەر ورىنداپ شىعاتىنداي عوي. ايتۋعا عانا جەڭىل, عىلىم ءۇشىن تاس قوپارىپ, تاۋ اۋدارعانداي بايتاق ءىس. ءبىلىمپاز عالىمدى تىڭداي بەرگەنگە نە جەتسىن. جىبەكتەي مايدا قوڭىر داۋسىمەن سىر قازىناسىن اشا تۇسەدى. ۇلگەرگەنىمشە جازا بەردىم. عالىمنان قازاقتىڭ ەجەلگى ءسوز ونەرى تۋرالى ويلارىن تاراتىپ ايتىپ بەرۋىن ءوتىندىم. – ورتا عاسىردىڭ بەسىنشى-التىنشى عاسىرىنان بەرگى جەردە قازاق جەرىندە وتىرىقشىلىق كەڭ ەتەك جايا باستايدى. جەتىسۋ, سىر بويىنداعى سىڭسىعان قالالاردى سىرتتان كەلىپ ەشكىم سالىپ بەرگەن جوق. ونى وسى ءوڭىردى جايلاعان تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ ءوزى سالدى, – دەيدى اسىل اعا. – قالا مادەنيەتىنىڭ كوركەيۋى قاراحان داۋىرىنە كەلەدى, سول عاجايىپ ۇلگىنىڭ ءبىرى ءايشابيبى كەسەنەسى. ءمۇسىن, ساۋلەت ونەرىمەن قاتار بۇل وڭىرلەردە اۋىز ادەبيەتى, ونىڭ ىشىندە جىر, ەپوس ەرەكشە دامىدى. ۇستالار – ماڭداي تەرىن سىپىرىپ ءمۇسىن, ساۋلەت جاساسا; زاماننىڭ ەلەۋلى وقيعاسىن, باتىرلار جورىعىن جىراۋلار قيسسا-داستانعا اينالدىردى. كوشپەلى عۇن, ساق, ءۇيسىن زامانىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى وسى كۇنگە دەيىن حاتقا ءتۇسىپ, ۇزىلمەي كەلەدى, – دەيدى عۇلاما. اكادەميك ن.ۆەسەلوۆسكي: «عۇنداردا ۇيلەنۋ, جەرلەۋ سالتىمەن بايلانىستى جوسىق-جورا پوەزياسى بولادى», دەپ ءدال ايتقان. اڭىزدىڭ ول كەزدەگى تۇرىنەن اق كوبەك, قۇلا مەرگەن, ەر توستىكتى ايتسا بولادى, – دەپ عالىمنىڭ اۋزىنان سۋى قۇرىپ وتىرۋشى ەدى. قازاقتىڭ جىر-ەرتەگىلەرى – اۋىز ادەبيەتىنىڭ شىڭى. مۇنداي نۇسقالى شىڭ ەشبىر ۇلتتا جوق. قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋ بۇلاعى الگى ايتقان اڭىزدا, باتىرلار جىرىندا جاتىر دەيتىن الەكەڭ. ەجەلگى جازبالارعا قاراعاندا, قازاقتىڭ سۇيەك سۇراۋى... تۇسپالداپ ەستىرتۋى... جوقتاۋى... ماداق جىرى... سول كەزدىڭ وزىندە-اق بيىك ساتىعا كوتەرىلگەن, – دەپ ءارى قاراي تاعى دا شەتى, شەگى جوق بايتاق اڭگىمەگە ويىسۋشى ەدى جارىقتىق. الەكەڭ اڭگىمەنى ءاردايىم ءتۇپتامىردان قوزعايتىن. قوزعاپ وتىرىپ كونە سۇرلەۋگە تۇسەتىن. VI عاسىرداعى شەكتى رۋىنىڭ ىشىندە جاسالعان ەسكەرتكىشتەر مەن بەرتىندەگى نايمان, دۋلات, ءۇيسىن ەسكەرتكىشتەرىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك – بالكىم, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن بۇدان دا ارىدەن باستاۋعا بولار ما ەدى. بۇل كەلەشەكتىڭ ءىسى», دەيتىن الەكەڭ ۇلكەن تاۋدىڭ ۇستىنە شىعىپ, كۇن سالا قاراعان قارياعا ۇقساپ. ء«بىز ازىرگە ءVىى عاسىردان بەرمەن قاراي ءمالىم بولعان, حالقىمىز ءبىر كەزدە پايدالانعان جازۋ-سىزۋدى, كونە تۇركى تىلىندەگى ادەبيەت ۇلگىلەرىن زەرتتەپ ءجۇرمىز. ادەبيەتتىڭ قالىپتاسا باستاۋىن ءبىز تىم ارىدەن الساق قانا – ءتۇپتامىرىمىزدى تەرەڭىرەك تانيمىز», – دەيتىن جارىقتىق. وسىنى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىن, ادەبيەتىن ەگجەي-تەگجەيلى تەرەڭ زەرتتەگەن اكادەميك ءا.مارعۇلان: «VII-VIII عاسىرداعى حالىق فولكلورىندا ەپوستىق پوەزيانىڭ ورحون ەسكەرتكىشتەرىندە جازىلىپ قالعان ەڭ ەرتەدەگى اقىندىق تاسىلدەرى مەن ءداستۇرى كورىنىس تاپتى. بۇل پوەزيانىڭ ەلەمەنتتەرىن كۇلتەگىن مەن بىلگە حاننىڭ باسىنداعى قۇلىپتاسقا ءبادىزشى ويىپ جازعان جازۋدان كورۋگە بولادى. بۇل جازۋلاردىڭ ءماتىنى ەپوستىق اڭگىمەگە ۇقسايدى», دەيتىن. عالىمنىڭ ورحون ەسكەرتكىشىنەن اقىندىق ءتاسىلدى دە, ءداستۇردى دە انىقتاپ, ولاردىڭ جانرى جاعىنان ەرلىك جىرىنا جاتقىزىپ وتىرعانىن وسى مىسالدان انىق سەزەمىز. ورحون ەسكەرتكىشتەرىن ارنايى زەرتتەگەن مەن ءۇشىن سول اسىل مۇرالاردىڭ جانرىن ايقىنداۋدا عۇلامانىڭ وسى ايتقان پىكىرىنىڭ پايداسى زور بولدى. قورقىت ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىزدار تۇركى تەكتەس حالىقتار اراسىندا ءارالۋان تۇردە اڭگىمەلەنەدى. وسىنى تەرەڭ زەرتتەگەن اكادەميك: – قورقىت تۋرالى ايتىلاتىن ەڭ ەجەلگى قاريا ءسوز ورتا ازياداعى تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ كوبىندە بار. بىراق قازاق حالقى ەسكى وعىز-قىپشاق تايپاسىنىڭ تاريحي قونىسىنا يەلىك ەتكەن, ولاردىڭ تۇبەگەيلى ۇرپاعى بولعاندىقتان, قورقىت تۋرالى تاريحي جىر, اڭىز, ءان-كۇي قازاق پەن تۇركىمەندەردە كوبىرەك جولىعادى. قورقىت جايىنداعى دەرەكتەردىڭ بەلگىلى بولا باستاۋى XII-XIII عاسىردان بەرمەن قاراي. اتاقتى تاريحشى راشيد-اد-دين قىر ساحاراسىندا قورقىت پەن وعىز-نامەنىڭ قاتار حاتقا تۇسكەنىن قاداپ جازادى, – دەيدى. الەكەڭ قورقىت ءومىربايانىن, ول تۋرالى ەسكى ءافسانانى ىندەتە زەرتتەپ زەردەلەگەن ويشىلداردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاقتى تاريحشى ابىلعازىنىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتايدى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى شوقاننىڭ قولىنان شىققان, قالامىنان تۋعان قىمبات, مول مۇرانى ەل-ەلدىڭ مۇراعاتىنان جيناپ, رەتتەپ, جۇيەلەپ, اپپاراتىن ءتۇزىپ – شىعارمالارىنىڭ ورىس تىلىندەگى بەس تومدىعىن شىعارعانىن جوعارىدا ايتتىق. شىن مانىندە كەز كەلگەنىمىزدىڭ قولىمىزدان كەلە بەرمەيتىن اسا قيىن, ءارى جاۋاپتى ءىس ەدى بۇل. ءاردايىم عىلىمنىڭ الدىڭعى ساپىندا جۇرەتىن الەكەڭ – ۇلت الدىنداعى اۋىر جۇكتى ابىرويمەن ارقاسىنان تۇسىرمەي ءححى عاسىرعا جەتكىزدى. قاجىمادى. جاسىمادى. كەيىنگى ۇرپاق شوقان ەڭبەگىن ارحيۆ شاڭىنىڭ ىشىنەن اقتارماي, حالقىمىزدىڭ شەجىرە عالىمى الكەي مارعۇلان دايىنداعان بەس تومدىقتان وقىپ-ۇيرەنەدى. ايتسا-ايتقانداي-اق. ءبىرىنشى تومىنداعى الەكەڭ جازعان شوقان ءومىرىنىڭ وچەركتەرىن ادەتتەگىدەي تسيفرلار دەرەگىنىڭ جاداعاي, جالاڭ تىزبەگى ەمەس, وسكەن ورتاسى, بولمىسى, تابيعاتى تۇتاس – ءوز الدىنا قىمبات كوركەم شىعارما سيپاتىندا وقىلادى. شىن مانىندە بۇل كىسىنى ەرەكشە باۋرايتىن ءبىرتۇتاس ءتالىمدى تولعانىس. شوقانعا, ونىڭ مۇراسىنا دەگەن وتتاي ىستىق ىقىلاسىن, سۇيىسپەنشىلىگىن قالىڭ قاۋىم ونىڭ «شوقان جانە ماناس» دەپ اتالاتىن عاجايىپ زەرتتەۋ كىتابىنان انىق كوز جەتكىزدى. حالىق تاريحىندا, ونىڭ مادەنيەتى مەن عىلىمىندا وشپەس, ونەگەلى ءىز قالدىرعان, دانا, ويشىل, ءبىلىمپاز – سول حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى دەگەن, مىنە, وسى بولادى. وقىرمان قاۋىم بۇگىندە شوقان دەسە – الەكەڭە, الكەي مارعۇلان دەسە – شوقانعا جۇگىنەدى. ەكەۋى ءبىرىنسىز ءبىرىن ەلەستەتۋگە بولمايتىن ەگىز ۇعىمعا اينالدى. الەكەڭنىڭ ەرەكشە قاسيەتى, ايرىقشا بىلىمپازدىعى – قازاق ادەبيەتى تاريحىن جۇيەلەۋ كەزىندە نۇسقالانىپ كورىندى. كوپ كەدەرگىنى مۇزجارعىش كەمەدەي جارىپ ءوتتى. قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كازىرگى جۇيەسىن عىلىمي زەرتتەلىپ بىتكەن دەپ ايتۋ ءالى قيىن. ادەبيەت تاريحىن – حالىق تاريحىمەن تىعىز بايلانىستا, بىرەگەي تۇتاستىرا قاراۋ كەرەكتىگىن العاش الەكەڭ ايتىپ ەدى جارىقتىق. ادەبيەتىمىزدىڭ كونە تاريحى جاڭا اياقتانعان بوتا سەكىلدى. باعزى زاماندا جاساعان ادەبيەت ۇلگىلەرىن تاريح قويناۋىنان زەرتتەۋشىلەرىمىز سوڭعى جىلدارى عانا تامتۇمداپ ارشىپ الا باستادى. بۇل دا قۋانارلىق ءجايت. مىسالعا, كونە رۋس پەن بەرگى ورىس ادەبيەتىنىڭ اراسىنا ورىس زەرتتەۋشىلەرى ەشقاشان تاس قامال سوقپاعان. ولار اۋەلى كونە نۇسقالاردى زەرتتەپ الىپ, وعان بەرگى ۇلگىلەردى قوسىپ, تۇتاس ءبىر الەم ەتىپ قاراستىرعان. ورىس حالقىنىڭ بايتاق اڭىز, ميف, بىليناسىن, حالىق ءانىن – ءسوز ونەرىنىڭ تۇپتوركىنى دەپ قالىڭ-قالىڭ زەرتتەۋلەر جازدى. ادەبيەتتىڭ ىرگەتاسىن بيىك ەتىپ قۇيدى. الەم ادەبيەتى دە ءدال سولاي. ۇلگى الاتىن, ۇستاناتىن ونەگە جولى وسى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى كەلەشەكتە تومەندەگىشە جۇيەلەنگەنى ءجون دەيدى الەكەڭ: «1. ەرتە زامانداعى كوشپەلى تايپالار – ساق, عۇن, ءۇيسىن ادەبيەتى. 2. تۇركى ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى. بۇل تۇستا ەپيكالىك شىعارمالار جوعارى ساتىعا كوتەرىلدى. بۇل داۋىردەن ورحون ەسكەرتكىشتەرى, وعىزناما, الپامىس, قورقىت, قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ ءتارىزدى الەمگە ايگىلى جىر-داستانداردى اتاۋعا بولادى. فارابي, جاۋھاري شىققان جەردەن قانشاما اقىن, عالىمدار شىققان. جەتىسۋدا, سىردا, تالاستا اقىن-جىراۋلار وتە كوپ بولعان. بۇلارعا ءالى كوز جىبەرە الماي جاتىرمىز. 3. وسىعان ىلىكتەس ادەبيەتتى التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى دەمەي, قىپشاق ادەبيەتى دەپ ءوز جونىمەن اتاعان ءجون. بۇل XI-XIV عاسىرلار اراسىن قامتيدى, XV عاسىرعا دەيىنگى ادەبي كەزەڭدەر مەن ادەبي مۇرالاردىڭ دەنى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق بولىپ كەلەدى. ال XVI عاسىردان باستاپ قازاقتىڭ ءتول ادەبيەتى وركەن جايىپ, جەكە بۇتاق بولىپ كوكتەدى», دەيتىن الەكەڭ. «پلانو كارپيني سىرداعى ەڭ مىقتى ءتىل – قىپشاق ءتىلى دەپ ورىندى اتاعان. XII عاسىرعا دەيىن وعىز-قىپشاق ءتىلىنىڭ قاتار دامىعانى راس. بىراق وعىزدار حوراسانعا كوشكەننەن كەيىن جەتىسۋدان ەدىلگە دەيىنگى ارالىقتا تازا قىپشاق ءتىلى دامىعان. بۇل جايىندا قىپشاق ءداۋىرىنىڭ بىلگىرى انانياز زاينچكوۆسكيدىڭ ەڭبەكتەرىنە كوز جۇگىرتكەن ءجون», دەيتىن الەكەڭ. الكەي اعامەن كەزدەسكەن سايىن عىلىمنىڭ كەڭ سارايىن ارالاپ, ساليقالى كەڭەسىنەن, بايتاق اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن كوپكە دەيىن ايىعا الماۋشى ەدىم. كەزىندە الدىن كورىپ, ءتالىمىن العان اسىل اعالارىمنىڭ كوبى بۇگىندە ەستەلىككە اينالدى. امال نە, ءومىر زاڭى وسى. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى قازاق ەلىنە دۇربەلەڭ بولىپ كىردى. وسى ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قىرىق جىلداي كۇش-جىگەرىن اياماي, ادىلەتتىڭ اق جولىنان تايماي ەڭبەك سىڭىرگەن ءىرى تۇلعا دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ – قازاقستان بيلىگىنەن كەتىپ, ورنىنا ورتالىقتىڭ پارمەنىمەن كولبين كەلدى. گ. كولبين – قاباعىنان قار جاۋعان, ات جاقتى, ءتۇسى اسا ىزعارلى, قازاق ۇلتىنىڭ سالت-داستۇرىنەن, ەلدىك تاريحىنان ەشقانداي حابارى جوق, بەينە ايدان تۇسكەن ادام سەكىلدى سۋىق كىسى ەدى. كوزىمىزبەن كوردىك. از ۋاقىت قىزمەتتەس تە بولدىق. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ باسىنا كولبيننىڭ كەلۋى – كورگەن ازابى شاشىنان اساتىن قازاق ۇلتىنىڭ باسىنا تاعى دا بۇلت ءۇيىردى. اتامىزدان, اكەمىزدەن ەستىگەن 1929-30, 1937-38, 1951-52 جىلدارداعى ستاليندىك زۇلماتتىڭ لەبى قايتالاپ ەسكەندەي سەزىلدى. اعا مەن ءىنى اتىسقان, اكەسىنىڭ ساقالىنا بالا جارماسقان قيىن كەزەڭ بەلەڭ بەرگەندەي كورىندى. ول ۋاقىتتا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق حاتشىلىق قىزمەتىنە ۇلتىمىزدىڭ اياۋلى ۇلى, جاناشىرى وزبەكالى جانىبەكوۆ كەلدى دە مەنى يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىردى. بۇرىن ءومىرى پارتيا قىزمەتىندە ىستەمەسەم دە, ونىڭ ۇستىنە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا كەرەك بولىپ تۇرسىڭ دەگەن سوڭ وقۋ ءمينيسترى قىزمەتىنەن ورتالىق كوميتەتكە اۋىستىم. 1987 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ پلەنۋمى ءوتتى. سول پلەنۋمدا قازاقتىڭ ىعاي مەن سىعايى, زيالىسى, كەزىندە بەلدى-بەلدى قىزمەت اتقارعان ينتەلليگەنتسيا وكىلى بىرىنەن سوڭ ءبىرى مارتەبەلى مىنبەگە شىعىپ ءسوز سويلەدى. پلەنۋمنىڭ ەسەبى جاريالانعان رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ تىگىندىسىنە كوز سالساڭىز – كوزىڭىز جەتەدى. ەلدىڭ ساقاسىنداي وبلىس, ءبولىم باسشىلارى ءبىرىن-ءبىرى سىنعا الىپ, تىلمەن ىرەپ-سويىپ, تاقاۋدا عانا ماسكەۋدەن كەلگەن پارتيا ليدەرىنىڭ كوزىنە وزدەرىن سۋدان تازا, سۇتتەن اق ەتىپ كورسەتۋگە جانىن سالىپ باقتى. كوبىنىڭ ءسوز استارىندا بۇدان بۇرىنعىنى پارتيانىڭ نۇسقاۋىمەن ىستەدىك, ەگەر بۇرىس كەتىپ, قاتەلىك جىبەرسەك, ول قاتەلىك سول كەزدەگى پارتيا باسشىسى قوناەۆتىڭ پارمەنىمەن جۇزەگە استى دەگەندى ايتتى. ەڭ قيىنى – ءوز باستارىن ۇلت مۇددەسىنەن الا قاشىپ سويلەگەنى شوشىنتتى. اركىم قاراقان باسىن كۇيتتەپ كەتتى. سول كەزەڭدە ۇلتىنا جانى اشيدى, قازاقتىڭ ءسوزىن سويلەيدى, – دەگەن ءبىراز ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى ءوز باستارىنىڭ قامىن جەدى. ءبىرازى كولبينگە جاعىنىپ سويلەدى, ءبىرازى داۋرىقپا ماقالا جازدى. قايسىبىرى ساياسي حال-احۋالدىڭ جەلى قالاي سوعادى دەگەندەي, جان-جاعىنا جالتاقتاپ, ۇندەمەستىڭ كەبىن كيدى. كىمنىڭ كىم ەكەنى سول كەزەڭدە ءبىلىندى. جۇرت ءبارىن كوردى, ءبارىن ەستىدى, ءبارىن سەزدى. قۇبىلما مىنەز, سۋسىما سوزبەن بىزدەر قايدا بارامىز دەگەن وي قايتا-قايتا مازالاي بەردى. ءالى ەسىمدە, سول كەزەڭدە قازاقتىڭ ءسۇت بەتىنە شىققان قايماعى دەيتىندەي ەكى اعامىز قابىلداۋىما كەلدى. سىپايىلىق ساقتاپ, اتتارىن اتاماي-اق قويايىن. الگىلەردىڭ ءسوز ساپتاسى شانشۋداي ءتيدى ماعان. وزدەرىمەن زامانداس, قاتارلاس ءبىرى اقىن, ءبىرى سىنشى كىسىنى جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ: بەتىن ايمانداي ەتۋ كەرەك... جازالاعان ءجون... نەگە ارامىزدا جەر باسىپ جۇرەدى... قۇرتۋ كەرەك, – دەدى. قاراپ وتىرىپ جۇرەگىم مۇزدادى. – اعالار, بۇلارىڭىز بولمايدى. بۇيتە بەرسەك – ۇلتتان ايىرىلامىز! كەشەگى كۇندى كوكسەپ وتىرعان سىڭايلىسىزدار. بۇل باسارازدىق, كەك الۋ بۇگىنگى كۇنمەن تىنبايدى, ۇرپاققا جالعاسىپ كەتەدى. سىزدەردىڭ بۇل ايتقان ۇسىنىستارىڭىز قابىلدانبايدى. مەن بۇعان قارسىمىن. بۇدان بىلاي ءبىر-ءبىرىڭىزدى جامانداپ, ارىز ايتىپ بۇل ەسىكتى ەندى قايتا قاقپاڭىزدار, – دەپ تىكەسىنەن سويلەدىم. الگى ەكى اعامىز ەڭسەسى ءتۇسىپ وتىرىپ قالدى. ءسوز اياعىن جۋىپ-شايعان بولىپ قوشتاسىپ شىعىپ كەتتى. وقيعا مۇنىمەن بىتكەن جوق. سۇيىكتى وقىرمانىمەن قايتا تابىسقان ماعجان جۇماباەۆتىڭ تولىق جيناعىن شىعارۋ قامىنا كىرىسىپ كەتتىك. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جيناق دايارلانىپ جاتتى. ەندى كىتاپقا العىسوزدى كىم جازادى دەگەن ساۋال كولدەنەڭدەدى. ءوز باسىم سول كەزەڭدە اقىن جيناعىنا ساليقالى ءسوز ايتا بىلەتىن ءابدىلدا تاجىباەۆ دەپ ءبىلدىم. ول كەزدە ماعجان اقىننىڭ زايىبى زىليحا جەڭگەمىزدىڭ كوزى ءتىرى بولاتىن. سول كىسىنىڭ كەلىسىمىن الۋ كەرەك بولدى. زىليحا جەڭگەي الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى كورمەسىنىڭ جوعارعى جاعىندا ەكى بولمەلىك شاعىن پاتەردە تۇراتىن. ادەيى ات باسىن تىرەپ بارىپ, جەڭگەمىزگە سالەم بەردىم, اقىننىڭ تولىق جيناعىنا العىسوزدى ءابدىلدا تاجىباەۆ اعامىز جازسىن دەدىم. ول كىسى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى. ماعجان ۇستالار كەزدە ءابدىلدا سىناپ ولەڭ جازعان, ماعجاندى قارالاعان دەپ ازار دا بەزەر بولدى. مەن بولسام: ول زاماننىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن, بۇل زاماننىڭ پيعىلى, ۇستانىمى مۇلدە بولەك ەكەنىن ايتىپ تۇسىندىرەمىن. زىليحا جەڭگەمىز ويلانىپ-تولعانىپ كونگەندەي بولادى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ (جالعاسى بار)
