ء*اليحان بوكەيحان-150
ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسى قازاقستان تاريحىنداعى بولاشاققا التىن كوپىر سالعان اسا ماڭىزدى كەزەڭ بولعان ەدى. بۇل تىكەلەي رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى باتىل ءۇن كوتەرگەن, ونىڭ ەزگىسىنەن ارىلتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ۇلتتىڭ ساناسىن وياتۋ, ونى ءبىلىم-عىلىمعا, ادامزات قولى جەتكەن مادەنيەتكە ۇگىتتەگەن, سونىڭ نەگىزىندە تۇتاس حالىقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋگە ۇمتىلعان الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن بايلانىستى بولدى. ءوزىنىڭ ساياسي توپ باسشىلارى, قوزعاۋشى كۇشى مەن الدىنا قويعان ماقساتى مەن مۇراتى جاعىنان بۇل قوزعالىس قازاق تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدىسى ءارى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداسقانى, ءوزىنىڭ كۇرەس جولىندا تۇڭعىش ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ساياسي پارتيا مەن قازاقتىڭ جاڭا سيپاتتاعى الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرۋ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلە العانى بولاتىن. ءوز مۇراتىنا تۇگەلدەي جەتە الماسا دا, اسقاق يدەياسى 70 جىلدان كەيىن جۇزەگە اسقان وسى ايرىقشا قوعامدىق قۇبىلىستىڭ باسىندا اسا كورنەكتى ساياسي رەفورماتور, عۇلاما عالىم ءاليحان بوكەيحان تۇردى.
ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ءوز كەزىنىڭ ءتالىم-تاربيەسى جەتكىلىكتى الەۋمەتتىك ورتادا ءوستى. ازاتتىق پەن ەركىندىكتى جىرلاعان ۇلتىمىزدىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتى ونىڭ الەۋمەتتىك تانىمىن قالىپتاستىردى. الايدا, بولاشاق ساياساتكەردىڭ ومىرىندە سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان ينستيتۋىنداعى وقۋ ەرەكشە ءرول اتقاردى. بۇل ورىس قوعامىنا كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناستار ەنىپ, جۇمىسشى تابى ءتۇرلى ساياسي پارتيالارعا بىرىگىپ, ماركسيزم ءىلىمى ولاردىڭ يدەولوگياسى رەتىندە ناسيحاتتالىپ, ورتالىق جەرلەردە ەرەۋىلدەر بوي كوتەرە باستاعان كەز ەدى. ءا.بوكەيحان ساباقتان تىس كەزدەردە ستۋدەنتتىك قوزعالىستارعا بەلسەندى قاتىسىپ, جاڭا ءىلىم تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاستاردا ەكونوميكالىق ماتەرياليزم قاعيدالارىن قورعاعان كورىنەدى. وسىلاردىڭ بارلىعى ونىڭ رەسەيدىڭ قازاق دالاسىنداعى وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ قىر-سىرىن ۇعىنا تۇسىنۋىنە يگى ىقپال ەتەدى.
ءا.بوكەيحان ماسكەۋدەگى وقۋدى ءبىتىرگەننەن كەيىن ومبىعا كەلىپ دىتتەگەن قىزمەتىنە ورنالاسا الماي, ورمان شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىنە وقىتۋشى بولادى. قالانىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ءجيى ارالاسادى. ورتالىقتان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پروگرەسشىل پىكىردەگىلەرمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسەدى. جەرگىلىكتى جانە سانكتپەتەربۋرگتىك باسىلىمدارعا ساياسي باعىتتاعى ماقالالارىمەن تۇراقتى اتسالىسادى. وسى جىلدارى ول اقمولا, سەمەي جانە تورعاي وبلىستارىن قامتىعان ف.ا.ششەربينا باستاعان ەكسپەديتسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ, قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى جەر قاتىناستارى ماسەلەسىن تەرەڭىرەك بىلە تۇسەدى. كەيىن ءوز شاكىرتتەرىنە «ۇلتقا پايدالى ادام بولعىڭىز كەلسە, بارىنەن بۇرىن ورىس وكىمەتىنىڭ اتامەكەنىمىزدەگى جەر ساياساتىن مۇقيات زەرتتەپ, ۇيرەنۋگە تىرىسىڭىز. سىزگە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن وسى ساياساتتىڭ ءوزى-اق كورسەتىپ بەرەدى», دەپ كەڭەس بەرۋى جايدان-جاي ەمەس ەدى.
ءا.بوكەيحان رەسەيدەگى جەتەكشى ساياسي ۇيىمداردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيا (كادەت) پارتياسىنىڭ ءمۇشەسى رەتىندە وسىعان ومبىداعى ساياسي بەلسەندىلەردەن شاعىن توپ ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ قازاق ءبولىمشەلەرىن اشۋ ماقساتىمەن ورال, سەمەيدە ارنايى جيىندار وتكىزەدى. دەگەنمەن, ونىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ۇشتاي تۇسۋگە, مۇلدەم جاڭا ساپاعا كوتەرىلۋىنە تۇڭعىش ورىس رەۆوليۋتسياسىنىڭ اسەرى ەرەكشە بولادى. كوتەرىلىس جەڭىلىس تاپقانىمەن, بىرىگە السا حالىقتىڭ قولىنان كوپ نارسە كەلەتىنىن بايقاتقان ەدى.
الاش باسشىلارى بۇقارا اراسىنداعى ناسيحات, ۇگىت جۇمىسىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ ماقساتىندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ساناسىن كوتەرۋدە, ونىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدە گازەتتىڭ ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىن, ونىڭ قاجەتتىلىگىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان, ءا.بوكەيحان قازاقتىڭ تۇڭعىش باسىلىمى «دالا ءۋالاياتى» گازەتى جابىلعاننان كەيىن, قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ, ونىڭ ساياسي باسشىسى, تىكەلەي ۇيىمداستىرۋشىسى جانە بەلسەندى اۆتورى دا بولىپ, جالپى باسىلىمنىڭ ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە زور ۇلەس قوستى. سودان قوعامدىق-ساياسي جانە ادەبي-مادەني باسىلىم – «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 2 اقپانداعى №1 ءنومىرى ورىنبور قالاسىندا جارىق كوردى. مۇحتار اۋەزوۆ سوزىمەن ايتقاندا, «ەل دەرتىنىڭ سەبەبىن ۇعىپ, ەمىن ءبىلىپ, ەندى قازاقتى وياتىپ, كۇشىن ءبىر جەرگە جيىپ, پاتشا ساياساتىنا قارسىلىق ويلاپ, قۇرعاق ۋايىمنان دا, بوس سوزدەن دە ىسكە قاراي اياق باسامىز دەپ, تالاپ قىلا باستاعان ۋاقىتتا» شىققان بۇل گازەت, شىن مانىندە, الاش قوزعالىسىنىڭ اقپاراتتىق ايبىندى مىنبەرى بولا الدى. 1913-1918 جىلدارى وسى باسىلىم بەتىندە ءا.بوكەيحاننىڭ 250-دەن استام ماقالالارى, عىلىمي زەرتتەۋلەرى, اۋدارمالارى جارىق كورگەن ەكەن.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ءجانە باسقا دا جاعدايلاردان تۋىنداعان داعدارىس 1917 جىلعى اقپان بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق رەۆوليۋتسياسىن جاقىنداتقانى بەلگىلى. پاتشالىق مونارحيانىڭ تاقتان ءتۇسۋى قازاق حالقىنىڭ ساياسي ساناسىنىڭ كوتepىلىپ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ جاڭا ءورىس الۋىنا ايرىقشا اسەر ەتتى. «قازاق» گازەتىندە باسىلعان الاش جەتەكشىلەرى ءاليحان بوكەيحان, مۇستافا شوقاي جانە مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ۇشەۋى قول قويعان «الاش ۇلىنا» اتتى ءسۇيىنشى حاتتا «كيىز تۋىرلىقتى قازاقتىڭ وڭ جاعىنان اي, سول جاعىنان كۇن تۋدى» دەپ قۋانا جازىلدى. الايدا, كوپ ۇزاماي-اق ۋاقىتشا ۇكىمەت كۇتكەن ءۇمىتتى اقتامادى. ونىڭ كادەت باسشىلارى جەردىڭ ادامعا مەنشىك رەتىندە بەرىلۋىن قالادى, ۇلت اۆتونومياسىنا, شىركەۋدى مەملەكەتتەن بولۋگە قارسى بولدى. وسىلار اشىق بايان ەتىلگەن بۇكىلقازاقتاردىڭ ەكىنشى سەزىنەن كەيىن ىلە-شالا, 1917 جىلعى 23 جەلتوقساندا «قازاق» گازەتىندە باسىلعان «مەن كادەت پارتياسىنىنان نەگە شىقتىم؟» اتتى قىسقا عانا ماقالادا ءا.بوكەيحان تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى قادام جاسالعانى تۋرالى مالىمدەيدى. ول ءوزىنىڭ «الاش» پارتياسىن قۇرۋعا بەل بۋعانى ەدى. بۇلاي ليبەرالدىق پارتيادان قول ءۇزىپ, ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ۇستانىمعا بەت بۇرۋى بولاشاق «الاش» پارتياسى كوسەمىنىڭ ۇلكەن ساياساتكەر بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
ۋاقىتشا ۇكىمەت جاعدايىندا ءتۇرلى پارتيالار ساياسي ساحناعا شىعىپ, ولار ءوز ماقساتتارىن ايقىنداي باستاعان ەدى. الاش جەتەكشىلەرى دە قازاقتارعا تاپتىق يدەولوگياعا نەگىزدەلگەن بولشەۆيزم ەمەس, ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن, ءبىر ورتالىقتان باسقاراتىن بۇكىل قازاققا ورتاق پارتيا كەرەك دەگەن ويعا كەلەدى. مۇنىڭ ۇستىنە, سوڭعى ونشاقتى جىلدا جالپى قازاق جۇرتىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن, باسى-قاسىندا ءا.بوكەيحان باستاعان زيالى توپ جۇرگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ساياسي پارتياعا اينالا باستاعان دا بولاتىن.
1917 جىلدىڭ 21-26 شىلدەسى كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى بۇكىلقازاقتىق سەزدىڭ ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى ساياسي پارتيا قۇرعاندىعى بولدى. وعان ءا.بوكەيحان باستاعان توپ جەتەكشىلىك ەتتى. پارتيا قازان ايىندا «الاش» اتىن يەلەندى. سونداي-اق, پارتيا باعدارلاماسىنىڭ جوباسى «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى 21 قاراشاداعى سانىندا جاريالانىپ, سول جىلعى جەلتوقساندا وتكەن بۇكىلقازاقتىق ەكىنشى سەزدە قابىلداندى جانە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باعىت-باعدارىنا اينالدى. ەگەر قازاق ەلىنىڭ ءوزىن ءوزى باسقاراتىن مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ, رەسەيدەن قونىس اۋدارۋشىلاردى توقتاتۋ, جاڭا ءومىر سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىندەي قوعامدى دەموكراتيالىق مۇراتتار باعىتىندا وزگەرتۋ, ءبىلىم جانە ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ دامۋىنا كەڭ جول اشۋ الاش قوزعالىسىنىڭ باستى ماقساتى بولسا, «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى دا وسى بولاتىن.
قازاقتىڭ ارعى-بەرگى ءتول تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان «الاش» سياقتى ساياسي پارتيا بولعان ەمەس. ونىڭ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورلارى سول كەزدەگى دۇنيەجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ ءتاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, قازاق حالقىن دەربەس دامۋ مەن پروگرەسس جولىنا باستايتىن مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق يدەيالاردى ۇسىنعان ەدى. كەيىنگى تاريح قازاق قوعامىنداعى الەۋمەتتىك-ساياسي ويدىڭ دەڭگەيىن تانىتاتىن «الاش» پارتياسى باعدارلاماسىنىڭ بولشەۆيكتەر ۇسىنعان جوبالاردان اناعۇرلىم ارتىق ەكەنىن دالەلدەدى.
باتىس ەلدەرىندەگى ساياسي پارتيالار ءتاجىريبەسىن سارالاي كەلە جازىلعان «ىستامبۇل ءھام قىليلار» دەگەن ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحان: «انگلياداعى قاشاننان بەرى ەكى-اق پارتيا: ءبىرى بوستاندىق, جىلدام ىلگەرى باسقان. ...ەكىنشى انگليانىڭ ساياسي پارتياسى اقىرىن ءجۇرىپ, ەسكىنى بۇزىپ-جارماي, ەپپەن ءىس قىلعان», دەدى. ساياسي مادەنيەتى جوعارى ەلدەردەگى قوسپارتيالىقتى اۆتور جايدان-جاي ۇلگى ەتىپ وتىرعان جوق. بۇل ارادا اڭگىمە ەل ىشىندەگى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى تالداۋ, وسىعان بايلانىستى وزدەرىنىڭ باعىت-باعدارلارىن ايقىنداۋ نەگىزىندە رەتىنە قاراي بيلىككە كەلىپ وتىراتىن ەڭ جەتەكشى كونسەرۆاتورلار مەن لەيبوريستەر پارتيالارى جونىندە بولعان شىعار.
قازاق حالقىن وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارۋ مەن قازاق قوعامىن وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا جەتكىزۋدى تۋ ەتكەن الاش پارتياسى, وكىنىشكە قاراي, 1918 جىلدىڭ جازىندا باستالعان ازامات سوعىسىنان قالىپتاسىپ ۇلگەرە المادى. بىراق جالپىۇلتتىق ماسەلەلەردى تۇراقتى نازاردا ۇستاعان پارتيا جەتەكشىلەرى الاش اۆتونومياسىن قۇرىپ, ونىڭ ۇلتتىق كەڭەسىن قالىپتاستىردى. ەكى جارىم جىلداي ءومىر سۇرگەن الاشوردا ۇكىمەتى ءوز قىزمەتىنە وسى پارتيانىڭ باعدارلاماسىن نەگىز ەتتى. بۇل قىسقا عانا ءومىر سۇرگەن ساياسي ۇيىم ءۇشىن از ەمەس ەدى.
پاتشالىق رەسەي قۇلاپ, بيلىك باسىنا كەلگەن ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ساياسي تۇراقسىزدىعى رەسەيدىڭ شەت ايماقتارى تۇگىل يمپەريانىڭ نەگىزگى ۇلتى ورىستىڭ دا وزەكتى ماسەلەسىن شەشە الۋعا قاۋقارسىز بولدى. الىپ ەل ءىشى زورلىق پەن زومبىلىققا ۇلاسقان انارحياعا اينالدى. «قازاق» گازەتىنىڭ 249-نومىرىندە جاريالانعان مىنانداي مالىمەتكە نازار اۋدارا كەتەيىك: «...پىشپەكتەگى قازاق, قىرعىز, سارت حالىقتارىنىڭ تىنىشى كەتىپ تۇر. سولداتتار, سولدات قاتىندارى, تاعى دا كىم ەكەنى بەلگىسىزدەر كۇندىز-ءتۇنى دەمەي ۇرلاپ, تالاپ, ۇرىپ-سوعىپ قاتتى ءجابىر بەرىپ تۇر. تەڭدىك زامان تۋدى دەسەك تە, ءبىزدىڭ جەتىسۋ ەسكى زورلىقتان قۇتىلا الماي تۇر». بۇل, اسىرەسە, سول كەزدەگى شەتكەرى ايماقتارداعى كۇندەلىكتى قۇبىلىس بولاتىن.
1917 جىلدىڭ قازانىندا رەسەيدىڭ بيلىك باسىنا بولشەۆيكتەردىڭ كەلگەنى بەلگىلى. الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنوۆ بۇل وزگەرىسكە ءوز باعاسىن 1919 جىلعى «رەۆوليۋتسيا جانە قازاقتار» اتتى ماقالاسىندا اشىق بىلدىرگەن بولاتىن. ول «قازاقتارعا فەۆرال رەۆوليۋتسياسى قانشالىقتى تۇسىنىكتى بولسا, وكتيابر سوتسياليستىك رەۆوليۋتسياسى سونشالىقتى تۇسىنىكسىز كورىندى. ءبىرىنشى رەۆوليۋتسيانى قانداي قۋانىشپەن قارسى السا, ەكىنشى رەۆوليۋتسيانى سونشاما ۇرەيمەن قارسى الۋعا تۋرا كەلدى» دەپ جازىپ قانا قويماي, ەكىنشى رەۆوليۋتسيانىڭ تۇسىنىكسىز بولۋىن قازاقتاردا كاپيتاليزمنىڭ دە, تاپتىق جىكتەلۋدىڭ دە, ءتىپتى, جەكەمەنشىكتىڭ ءوزىن باسقا حالىقتارداعىداي ايدار تاعىپ اجىراتۋدىڭ دا قيىندىعىمەن ۇعىندىرعان ەدى.
مۇنداي جاعدايلار الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە جول اشىپ قانا قويعان جوق, الاش جەتەكشىلەرىن تىكەلەي ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ويعا جەتەلەدى. ونسىز ۇلتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنعان ولار بۇكىلقازاقتاردىڭ ەكىنشى سەزىن وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتەدى. ءا.بوكەيحان باسقارعان بەس ادامنان تۇراتىن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى «قازاق» گازەتى ارقىلى قاراشانىڭ 14-ءى مەن 26-سىندا جاريالانعان اسا ماڭىزدى ەكى ۇندەۋدىڭ سوڭعىسىندا قازاق اۆتونومياسىن جانە ونىڭ باسقارۋ توبى بولىپ تابىلاتىن ۇلت كەڭەسىن سايلاۋ ماسەلەسىن كوتەردى. اۆتونوميانى اڭگىمە ەتكەندە, ءا.بوكەيحاننىڭ سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى (بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا – اۆتور) ەكەنىن ەسكەرۋى شىن مانىسىندەگى كورەگەندىگى بولاتىن. ول «ءبىزدىڭ قازاق ۇلتىنىڭ اۆتونومياسى ەندى تۇرمىس حالدا تۋىسقان اۆتونوميا بولار ەمەس, جەرگە بايلانىستى اۆتونوميا بولماق. ىشىمىزدەگى ورىس مۇنى ماقۇلدايتىن كورىنەدى», دەپ جازدى.
سونىمەن, 1917 جىلعى جەلتوقساننىڭ 5-13-ءى كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا وتكەن ەكىنشى بۇكىلقازاقتىق سەزد الاشوردا اتالعان الاش اۆتونومياسىنىڭ ۇلت كەڭەسىن 25 ادام قۇرامىندا سايلادى, ونىڭ 10-ى ورىس جانە باسقا حالىقتار وكىلدەرى بولدى. ۇلت كەڭەسىنىڭ ءاربىر وبلىستا ءبولىمى بولۋى جوسپارلاندى. سەزد, سونىمەن قاتار, جاڭا قۇرىلعان وكىمەتتىڭ ۇلتارالىق قاتىناستارداعى نەگىزگى باعىتىن بىلايشا ايقىنداعان بولاتىن: «V. قازاق-قىرعىز اراسىندا تۇرعان از حالىقتاردىڭ قۇقىقتارى تەڭگەرىلەدى. الاش اۆتونومياسىنا كىرگەن ەلدەردىڭ ءبارى بۇكىل مەكەمەلەردە سانىنا قاراي ورىن الادى. الاش اۆتونومياسىنىڭ قول استىندا جەرسىز قالعان حالىقتار بولسا, ولارعا ۇلت ءھام مادەني اۆتونوميا بەرىلەدى». ال ۇلتتار ءوزىن ءوزى بيلەيدى دەپ كۇندىز-ءتۇنى ۇرانداتقان بولشەۆيكتەر باسقارعان 1917 جىلعى 22 قاراشادا تاشكەنتتە جۇمىسشى, سولدات جانە جۇمىسشى دەپۋتاتتارىنىڭ III سەزىندە تۇركىستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا جەرگىلىكتى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بىردە-ءبىر وكىلى سايلانباعان ەدى.
الاش جەتەكشىلەرى ۇسىنعان ۇلت كەڭەسىنىڭ قۇرامى استە مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىنا كەرەعار ەمەس-تۇعىن, قايتا ونىڭ الەۋمەتتىك كەلبەتىن كورىكتەندىرە تۇسەتىن فاكتور بولاتىن. ءسويتىپ, بىرىنشىدەن, اۆتونومياعا كىرەتىن ءاربىر وبلىستان وكىلدەر قامتاماسىز ەتىلدى, ەكىنشىدەن, باسقارۋدا ۇجىمدىق قاعيدا تاڭدالدى.
الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-فارابي ءوز كەزىندە قايىرىمدى قالا باسشىسىندا التى ءتۇرلى قاسيەت بولۋى جانە ونىڭ قاتارىندا دانالىق, اسقان پايىمداعىشتىق, قالتقىسىز سەندىرۋ جانە وتە جاقسى قيالداۋ قابىلەتى سياقتىلار بولۋى كەرەكتىگىن ايتا وتىرىپ, ەگەر بۇل قاسيەتتەر جەتكىلىكسىز جاعدايدا قالانى بيلەۋدىڭ القالى ءتۇرىن دە جوققا شىعارماعان ەدى. جەكە بيلەۋدىڭ زارداپتارىن الەم تاريحىنان, قازاق حاندىعى تاجىريبەسىنەن جاقسى بىلەتىن الاش باسشىسى بۇل يدەيادان حاباردار بولدى ما, جوق پا, ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. الايدا, تۋمىسىنان دەموكرات ساياساتكەر ۇجىمدىق باسقارۋدى تاڭداعان بولاتىن. سەزد قابىلداعان قاراردا «دەموكراتيالىق پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋ» تۋرالى قاعيدانىڭ كوتەرىلۋى دە تەگىننەن-تەگىن ەمەس-ءتى.
سەزد بىرنەشە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى, ولاردىڭ ىشىندە الاشوردانىڭ بۇكىل بيلىكتى ءوز قولىنا تەز الۋى, اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەر بولدى. بىراق اۆتونوميانىڭ قۇرىلعانى جونىندە حابار جاريالانعان جوق. ول كەزدە رەسەي قۇرىلتايى بولادى دەگەن سەنىم مول ەدى. اۆتونوميا بولامىز دەگەن جۇرتتار ەنشىنى سودان الماق-تۇعىن. مۇنى قازاق ولكەسىندەگى باسقا جۇرتتارمەن كەلىسىپ, ميليتسيانى جاساقتاپ, ۇلت قازىناسىن جيناپ, قامدانعان سوڭ بارىپ مالىمدەۋگە كەلىسىلگەن ەدى.
الاش اۆتونوميالىق ۇلتتىق-تەرريتوريالىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى تۋرالى سەزدىڭ شەشىمىنەن سوڭ ەكى ايداي (1919 جىلعى 11 اقپاندا) ۋاقىت وتكەندە ءا.بوكەيحان وعان باعا بەرە كەلىپ: «سەزدىڭ بۇل شەشىمى قازاقتار مەكەندەگەن تەرريتوريادا انارحيانى بولدىرماۋ, ولكەدە بولشەۆيزمنىڭ دامۋىنا جول بەرمەۋ مۇددەلەرىنەن تۋىندادى. ...كەزەكتە بوستاندىقتىڭ جاۋى – بولشەۆيزممەن كۇرەس تۇردى», دەگەن بولاتىن. الايدا, كەڭەستىك شىندىقتى مويىنداماعان قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى جانە كوسەمى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق كۇرەسكە باسشىلىق جاسادى, قازاقستان مەن ماسكەۋدەگى تەررورلىق ورتالىقتاردىڭ باسشىلارىمەن بايلانىستى دەگەن جالامەن ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ بوستاندىعى مەن ازاتتىعى جولىندا قۇربان بولعان ەدى. جارتى عاسىردان كەيىن عانا اقتالدى.
قازاق تاريحىندا بۇرىن بولماعان ساياسي رەفورماتورلىعىمەن قاتار, ءاليحان بوكەيحان ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز ءۇشىن دە ماڭىزىن جويماعان, قايتا كۇن ىلگەرى باسقان سايىن ماڭىزى ارتا تۇسكەن مول مۇرا قالدىردى. ول فەودالدىق مەشەۋلىك جاعدايىندا اياقاستى بولعان ۇلتتىق مۇددەنى قورعايتىن, قازاق ەلىن ەۋروپانىڭ وركەنيەتتى ەلدەرى قاتارىنا الىپ شىعاتىن دۇرىس تا توتە جول – ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى تاڭدادى, دەموكراتيالىق جولدى قالادى, بۇعان نەگىز بولاتىن زاڭدىلىقتى كۇشەيتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ءوز كەزىندەگى الدىڭعى قاتارلى گەرمانيا, انگليا سياقتى ەلدەردەگى ءادىل بيلىكتى ونەگە تۇتا وتىرىپ, ول بي ءادىل بولماي, جۇرت وڭباق ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسادى. ءا.بوكەيحان اتالعان ەلدەردە زاڭدى مويىنداۋ حالىقتىڭ بارلىعىنا بىردەي ءتارتىپ بولىپ تابىلاتىنىن ايتىپ, ءادىل بي قۇدايدان باسقادان قورىقپايتىن بولۋى كەرەك دەپ, بيلىكتىڭ ادىلەتتىلىگىن العا تارتتى. اعىلشىننىڭ بيلىگىن, ونىڭ الدىندا حالىقتىڭ بارلىعى تەڭ ەكەنىن, وندا بي بولماق زور دارەجە, جۇرت كوزىندە زور قۇرمەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
قوعامنىڭ دەموكراتيالىق بارومەترلەرىنىڭ ءبىرى سايلاۋ جۇيەسى ەكەنى بەلگىلى. ءا.بوكەيحان ءوزىنىڭ سايلاۋ تاقىرىبىنا جازعان ماقالالارىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق جاعدايىنداعى قازاق دالاسىنداعى سايلاۋ جۇيەسىن اڭگىمە ەتىپ, بۇل ۇدەرىستەردەگى كەمشىلىكتەردى اياۋسىز سىناپ, بۇل باعىتتاعى وڭ جولدى ايقىندادى. 1913 جىلى العاش جازىلعان «سايلاۋ» اتتى ماقالاسىندا بۇل ساياسي ناۋقاننىڭ قازاق جۇرتىنداعى ناعىز جۇت ەكەنىن, «مال باعۋسىز, ەگىن سالۋسىز, پىشەن شابۋسىز» قالىپ, بارىن سالىپ شالا ب ۇلىنگەندەگى قازاقتىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىس, بي, ەلۋباسى, ستارشىن بولماق, دۇشمانىنان كەك الماق, نامىسقا تىرىسپاق, مومىن بۇقارا حالىققا الىم-شىعىندى اۋدارا تاستاپ باي بولۋ ەكەنىن, بىراق بۇدان قازاققا كەلەشەكتە ەش پايدانىڭ, بولىستىقتا ەش قاسيەتتىڭ جوقتىعىن ايتادى.
مۇنان ءارى اۆتور ەۋروپادا سايلاۋدىڭ حالىق ءۇشىن ۇلكەن توي ەكەنىن, حالىق پارتيا قۇرىپ, «اداسپاس اق جول», «اسقار بەل, جۇرت ىلگەرى باساتىن ءىس قىلامىز» دەپ تالاساتىنىن ۇلگى ەتەدى. سايلانعان ادامى حالىق قىزمەتشىسى ءھام ورىنعا سايلانعاندا مىناۋ بىلگىش, مىناۋ شەشەن, مىناۋ كوسەم, مىناۋ ءادىل دەپ ارقايسىسىن ءوز ورنىنا سايلايدى دەيدى. وسىمەن قاتار, قىردا دا جۇيرىك, ورنەكتى شەشەندەردىڭ, تازا, ءادىل جاقسىلاردىڭ بار ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ساياساتكەر-دەموكرات: «جۇرت پايداسىنا تازا جولمەن تۋرا باستايتىن ەر تابىلسا, قازاق حالقى سوڭىنان ەرەر ەدى», دەپ كەلەشەككە ۇمىتپەن قارايدى. ال «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى №15 سانىندا جاريالانعان «سايلاۋ» اتتى ەكىنشى ماقالاسىندا اۆتور سايلاۋ ۇدەرىسىندە پاراساتتىلىققا ءجون سىلتەيدى. ادام بالاسى وزگە حايۋاننان ايىرىلعاندا بۇلاردان اقىلدى, قولى شەبەر بولىپ ايىرىلعانىن, بايلىق ءتۇبى اقىل ءھام قول ۇستالىعى ەكەنىن, وسى ەكەۋى قوسىلماي ادام بالاسى قازىناعا جارىمايتىنىن ايتا كەلە: «اقىل دا, ۇستالىق تا وقۋمەن, ىستەۋمەن جۇرە ۇلعايادى. دۇنياداعى جەر بيلىگى كۇننەن-كۇنگە اقىلدى, ۇستا جۇرت قولىنا اۋىپ بارادى», دەيدى. قازاقتىڭ قازىناعا قۋات بەرەتىن ادام اقىلى, ادام قولى, ادام جيھاتى ەكەنىن ءوز اياعىنان ءوسىپ-ونگەن مالدى ايداپ جۇرگەن ەلدىڭ بىلمەيتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, «جۇرتقا ادال بي پايدالى, كوپكە سۇيەنگەن, كوپ ءسوزىن تىڭداعان, بيلىگىن ورنىنا قورىقپاي سالاتىن, ارام جەمەيتىن, ءىس بىلەتىن, حالىق ءۇشىن جاۋمەن ايتىساتىن بولىس پايدالى» دەپ اۋىلنايلىققا حات بىلەتىن, جول كورگەن جاستى, ءجون بىلەتىن جاقسىنى سايلاۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى.
حالقىنىڭ رۋحاني جاڭارۋىن كوزدەگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ مادەنيەت پەن ءبىلىم تۋرالى ويلارى قازىر دە قۇندى. «رۋحاني مادەنيەت قاراۋىلىنان» دەگەن ماقالاسىندا ول: «رۋحاني مادەنيەتتىڭ ءبىر بەلگىسى جۇرت بالاسىنا جالپى وقۋ, گازەتا, كىتاپ وقىپ, عىلىم جولىن تانۋ, قول جەتكەنى عىلىم جولىندا ىزدەنىپ, ادام بالاسىنا جاقسىلىق جول اشۋ», دەيدى. ال «سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ءادىسى» اتتى ماقالاسىندا اۆتور شىن ءبىلىمنىڭ تاجىريبەدەن تۋاتىنىن, ءبىلىم جولىنىڭ نەگىزى تاجىريبە بولاتىندىعىن جاتتاپ العاننىڭ ءبىلىم بولمايتىنىن اتاپ كورسەتەدى. ادام بالاسىنىڭ قورشاعان ورتانى, جەردى, اۋانى, سۋدى, جاندى, جانسىزدى تانۋى تاربيەمەن بولاتىنىن, ءسويتىپ, تاجىريبە كوزبەن كورگەن, قولمەن ۇستاعاننان جينالاتىنىن, ءبىلىمنىڭ اناسى – تاجىريبە ەكەنىن ايتىپ: «اقىل زەرەك تەكسەرىپ تەرگەپ, تەرەڭ بويلاپ توقىپ, كەستەلەپ كوزبەن كورگەننەن, قولمەن ۇستاعاننان قورىتىندى شىعارادى. بۇل نەشە سىننان ءوتىپ, تاسپاداي سىدىرىلىپ, تاياقتاي جانىلىپ, ءبىلىم نەگىزى بولىپ شىعادى», دەپ جازدى. 1923 جىلى «تەمىرقازىق» جۋرنالىنىڭ №2-3 ساندارىندا جاريالانعان «ءبىلىم كۇشى» اتتى ماقالاسىندا ءا.بوكەيحان ادام ومىرىندەگى ءبىلىم قۇدىرەتىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. «كوڭىل جۇيرىك پە, كوك دونەن جۇيرىك پە؟» دەيتىن قازاق ماقالىن ايتا وتىرىپ: «ءبىلىم – الماس قانجار. كىم قولعا السا, سونىڭ قولى, سالىپ قالسا, جاقسى-جاماندى ايىرماي باستى الىپ تۇسەدى», دەپ ءبىلىمنىڭ بارىنەن جۇيرىكتىگىن, وتكىرلىگىن اتاپ كورسەتەدى.
ءا.بوكەيحان بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ قوعامداعى رولىنە ايرىقشا كوڭىل بولگەنى بەلگىلى. بۇعان ەۋروپادا گازەتكە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ونىڭ عۇمىر ايناسى, ۇلى پاتشالىقتىڭ ءبىرى دەپ سانالاتىنىن جاقسى بىلەتىن ساياسي تۇلعانىڭ تاماشا پۋبليتسيست بولعاندىعى دا يگى اسەر ەتكەن شىعار. 1890-جىلداردىڭ اياعىنان باستالعان 40 جىلعا سوزىلعان ءوزىنىڭ ساياسي قىزمەتىندە ونىڭ 50-دەن استام مەرزىمدى باسىلىمداردا مىڭنان اسا سان الۋان تاقىرىپتاعى ەڭبەكتەرى شىققان كورىنەدى. ءا.بوكەيحاننىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان «تۇتقىننىڭ انكەتاسىندا» ماماندىعىن «جۋرناليست», «اۋدارماشى» دەپ كورسەتۋى تەگىننەن-تەگىن بولماسا كەرەك.
قازاق قوعامىنداعى گازەتتىڭ ورنىن, ونى شىعارۋدىڭ قيىندىقتارى مەن پروبلەمالارىن ءا.بوكەيحان «اشىق حات» اتتى ماقالاسىندا ارنايى ءسوز ەتە وتىرىپ, گازەت شىعارۋدىڭ شارتى – وقۋشىنىڭ بارلىعىن اتاپ كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, «ماڭىزدى, عۇمىر تىلەگىنە تۇراتىن, كەستەلى ءسوزدى» ماقالالار گازەت دەڭگەيىن كوتەرىپ قانا قويماي, ونىڭ قازىناسىن دا مولايتاتىندىعى, گازەتتىڭ وقۋشىسى كوپ بولسا, ونىڭ قازىناسى دا باي بولاتىندىعى, گازەتتىڭ جانى ماقالا ەكەندىگى دە ايتىلادى. «گازەتانى كۇيلەپ, جاراتىپ بايگەگە قوسۋعا ءوز الدىنا شەبەر, بىلگىش, جۇيرىك كەرەك... گازەتاعا باسشى بولۋ كىم بولسا, سونىڭ قولىنان كەلمەيدى. گازەتا ءىسى ءۇيدىڭ اعاشى بولسا, باسقارما مۇنىڭ تەزى بولادى... ءتىلشى, حابارشى – گازەتا وتىنى», دەيدى اۆتور. سونداي-اق, گازەتتىڭ قاشسا قۇتىلا المايتىن ءبىر ءىسى – ساياسات جولى دەي وتىرىپ, ءاليحان بوكەيحان گازەتتىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋشىلاردى ساياسات ىسىنەن حاباردار ەتۋى, ولاردىڭ ساياسي ساناسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت دەپ ساناعان.
ءا.بوكەيحان ۇلتتىق مەشەۋلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرىن حالىقتى بيلەۋشىلەردىڭ ناداندىعى مەن ەل بىرلىگىنىڭ جوقتىعىنان ىزدەدى. مۇنىڭ ۇستىنە, رەسەيدىڭ وتارلاۋ ءىسى نەگىزىنەن حالىقتى «ءبول دە, بيلەي بەر» ساياساتىنا قۇرىلعان-دى. بۇل ساياسات ەل ىشىندەگى انارحيانى قولداۋعا, مەملەكەتتىڭ قۇلاۋىنا, قازاق قوعامىنىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەتىندەي قازاقتاردىڭ جۇزىنە, رۋىنا قارسى باعىتتالدى. بۇعان الاش باسشىلارى ۇلتتىق تۇتاستىق, بىرلىك ساياساتىن, بولشەۆيكتەردىڭ تاپتىق جىكتەۋ ساياساتىنا ۇلتتىق تۇتاستىق, رۋحاني بىرلىكتى قارسى قويدى. 1917 جىلى «قازاق» گازەتىندە باسىلعان «جالپى ءسىبىر سيەزى» اتتى ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحان سول كەزدەگى ەل ىشىندەگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى تەرەڭ سەزىنىپ: «ءبىز قاراپ وتىرساق, قوساق اراسىندا بوس كەتەمىز. قازاق جۇرتى بولىپ باس قامىن قىلماساق بولاتىن ەمەس. ەسىك الدىنان داۋىل, ءۇي ارتىنان جاۋ كەلدى. الاشتىڭ بالاسى, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان» سوڭ, 200 جىلدا, باسىڭا ءبىر قيىن ءىس كەلدى. اقساقال اعا, ازامات ءىنى, وتباسى ارازدىقتى, داۋدى قوي, بىرىك, جۇرت قىزمەتىنە كىرىس! الاشتىڭ باسىن قورعاۋعا قام قىل!» دەپ حالىقتى بىرلىككە شاقىردى. بوستاندىققا اپاراتىن جالعىز جول ۇلتتىق ىنتىماق قانا دەپ ءتۇسىندىردى. وسى ويىن جالعاستىرا وتىرىپ, ءا.بوكەيحان جۇرتتا بەرەكە, بىرلىك ءۇشىن ادىلدىكتىڭ قاجەت ەكەنىن دە اتاپ كورسەتتى.
وكىنىشكە قاراي, ءا.بوكەيحان باستاعان الاش جەتەكشىلەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جان اياماي جۇرگىزگەن قاجىرلى كۇرەسى لوگيكالىق مۇراتىنا جەتە المادى. قازاق تاعدىرىنا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جالعاسىنداي بولعان كەڭەستىك ءداۋىر جازىلعان ەكەن. كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتە تالاي ويران سالىنىپ, حالىق قانشاما كۇيزەلىپ, قانشاما اسىلدار ايدالىپ, تۇرمەگە جابىلىپ, اتىلدى. حالىقتىڭ قايماعى سىلىنىپ الىندى. كوممۋنيزم تاۋدىڭ ارعى جاعىندا ەمەس دەپ كوكىگەن حرۋششەۆتىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بەس وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ تۋرالى جىمىسقى ويى, تۇرلاۋسىز تىرلىگى يمپەريالىق پيعىلدىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ونداعان جىلدار وتسە دە ۇلتىمىزدىڭ جادىنان وشكەن جوق, وشە دە قويماس.
تەك تاۋەلسىزدىك قانا جوعالتقانىمىزدى تاپتىرىپ, وشكەنىمىزدى قايتا جاندىرىپ جاتىر. «ءتىرى بولسام, ...قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەپ حالقىنا ۋادە بەرگەن الاش كوسەمىنىڭ ۇلى وزگەرىستەرگە باستاعان يدەياسى جارتى عاسىردان كەيىن شىنايى شىندىققا اينالدى. ەنتسيكلوپەديالىق دەڭگەيدەگى عۇلاما عالىم ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحاننىڭ سان-سالالى يدەيالارى مەن تاماشا وي-تۇجىرىمدارى جەر بەتىندە قازاق باردا ماڭگى جاساي بەرمەك.
ابدىجالەل باكىر,
قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى.
ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسى قازاقستان تاريحىنداعى بولاشاققا التىن كوپىر سالعان اسا ماڭىزدى كەزەڭ بولعان ەدى. بۇل تىكەلەي رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى باتىل ءۇن كوتەرگەن, ونىڭ ەزگىسىنەن ارىلتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ۇلتتىڭ ساناسىن وياتۋ, ونى ءبىلىم-عىلىمعا, ادامزات قولى جەتكەن مادەنيەتكە ۇگىتتەگەن, سونىڭ نەگىزىندە تۇتاس حالىقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋگە ۇمتىلعان الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن بايلانىستى بولدى. ءوزىنىڭ ساياسي توپ باسشىلارى, قوزعاۋشى كۇشى مەن الدىنا قويعان ماقساتى مەن مۇراتى جاعىنان بۇل قوزعالىس قازاق تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدىسى ءارى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداسقانى, ءوزىنىڭ كۇرەس جولىندا تۇڭعىش ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ساياسي پارتيا مەن قازاقتىڭ جاڭا سيپاتتاعى الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرۋ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلە العانى بولاتىن. ءوز مۇراتىنا تۇگەلدەي جەتە الماسا دا, اسقاق يدەياسى 70 جىلدان كەيىن جۇزەگە اسقان وسى ايرىقشا قوعامدىق قۇبىلىستىڭ باسىندا اسا كورنەكتى ساياسي رەفورماتور, عۇلاما عالىم ءاليحان بوكەيحان تۇردى.
ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ءوز كەزىنىڭ ءتالىم-تاربيەسى جەتكىلىكتى الەۋمەتتىك ورتادا ءوستى. ازاتتىق پەن ەركىندىكتى جىرلاعان ۇلتىمىزدىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتى ونىڭ الەۋمەتتىك تانىمىن قالىپتاستىردى. الايدا, بولاشاق ساياساتكەردىڭ ومىرىندە سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان ينستيتۋىنداعى وقۋ ەرەكشە ءرول اتقاردى. بۇل ورىس قوعامىنا كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناستار ەنىپ, جۇمىسشى تابى ءتۇرلى ساياسي پارتيالارعا بىرىگىپ, ماركسيزم ءىلىمى ولاردىڭ يدەولوگياسى رەتىندە ناسيحاتتالىپ, ورتالىق جەرلەردە ەرەۋىلدەر بوي كوتەرە باستاعان كەز ەدى. ءا.بوكەيحان ساباقتان تىس كەزدەردە ستۋدەنتتىك قوزعالىستارعا بەلسەندى قاتىسىپ, جاڭا ءىلىم تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاستاردا ەكونوميكالىق ماتەرياليزم قاعيدالارىن قورعاعان كورىنەدى. وسىلاردىڭ بارلىعى ونىڭ رەسەيدىڭ قازاق دالاسىنداعى وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ قىر-سىرىن ۇعىنا تۇسىنۋىنە يگى ىقپال ەتەدى.
ءا.بوكەيحان ماسكەۋدەگى وقۋدى ءبىتىرگەننەن كەيىن ومبىعا كەلىپ دىتتەگەن قىزمەتىنە ورنالاسا الماي, ورمان شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىنە وقىتۋشى بولادى. قالانىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ءجيى ارالاسادى. ورتالىقتان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پروگرەسشىل پىكىردەگىلەرمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسەدى. جەرگىلىكتى جانە سانكتپەتەربۋرگتىك باسىلىمدارعا ساياسي باعىتتاعى ماقالالارىمەن تۇراقتى اتسالىسادى. وسى جىلدارى ول اقمولا, سەمەي جانە تورعاي وبلىستارىن قامتىعان ف.ا.ششەربينا باستاعان ەكسپەديتسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ, قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى جەر قاتىناستارى ماسەلەسىن تەرەڭىرەك بىلە تۇسەدى. كەيىن ءوز شاكىرتتەرىنە «ۇلتقا پايدالى ادام بولعىڭىز كەلسە, بارىنەن بۇرىن ورىس وكىمەتىنىڭ اتامەكەنىمىزدەگى جەر ساياساتىن مۇقيات زەرتتەپ, ۇيرەنۋگە تىرىسىڭىز. سىزگە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن وسى ساياساتتىڭ ءوزى-اق كورسەتىپ بەرەدى», دەپ كەڭەس بەرۋى جايدان-جاي ەمەس ەدى.
ءا.بوكەيحان رەسەيدەگى جەتەكشى ساياسي ۇيىمداردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيا (كادەت) پارتياسىنىڭ ءمۇشەسى رەتىندە وسىعان ومبىداعى ساياسي بەلسەندىلەردەن شاعىن توپ ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ قازاق ءبولىمشەلەرىن اشۋ ماقساتىمەن ورال, سەمەيدە ارنايى جيىندار وتكىزەدى. دەگەنمەن, ونىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ۇشتاي تۇسۋگە, مۇلدەم جاڭا ساپاعا كوتەرىلۋىنە تۇڭعىش ورىس رەۆوليۋتسياسىنىڭ اسەرى ەرەكشە بولادى. كوتەرىلىس جەڭىلىس تاپقانىمەن, بىرىگە السا حالىقتىڭ قولىنان كوپ نارسە كەلەتىنىن بايقاتقان ەدى.
الاش باسشىلارى بۇقارا اراسىنداعى ناسيحات, ۇگىت جۇمىسىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ ماقساتىندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ساناسىن كوتەرۋدە, ونىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدە گازەتتىڭ ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىن, ونىڭ قاجەتتىلىگىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان, ءا.بوكەيحان قازاقتىڭ تۇڭعىش باسىلىمى «دالا ءۋالاياتى» گازەتى جابىلعاننان كەيىن, قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ, ونىڭ ساياسي باسشىسى, تىكەلەي ۇيىمداستىرۋشىسى جانە بەلسەندى اۆتورى دا بولىپ, جالپى باسىلىمنىڭ ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە زور ۇلەس قوستى. سودان قوعامدىق-ساياسي جانە ادەبي-مادەني باسىلىم – «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 2 اقپانداعى №1 ءنومىرى ورىنبور قالاسىندا جارىق كوردى. مۇحتار اۋەزوۆ سوزىمەن ايتقاندا, «ەل دەرتىنىڭ سەبەبىن ۇعىپ, ەمىن ءبىلىپ, ەندى قازاقتى وياتىپ, كۇشىن ءبىر جەرگە جيىپ, پاتشا ساياساتىنا قارسىلىق ويلاپ, قۇرعاق ۋايىمنان دا, بوس سوزدەن دە ىسكە قاراي اياق باسامىز دەپ, تالاپ قىلا باستاعان ۋاقىتتا» شىققان بۇل گازەت, شىن مانىندە, الاش قوزعالىسىنىڭ اقپاراتتىق ايبىندى مىنبەرى بولا الدى. 1913-1918 جىلدارى وسى باسىلىم بەتىندە ءا.بوكەيحاننىڭ 250-دەن استام ماقالالارى, عىلىمي زەرتتەۋلەرى, اۋدارمالارى جارىق كورگەن ەكەن.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ءجانە باسقا دا جاعدايلاردان تۋىنداعان داعدارىس 1917 جىلعى اقپان بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق رەۆوليۋتسياسىن جاقىنداتقانى بەلگىلى. پاتشالىق مونارحيانىڭ تاقتان ءتۇسۋى قازاق حالقىنىڭ ساياسي ساناسىنىڭ كوتepىلىپ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ جاڭا ءورىس الۋىنا ايرىقشا اسەر ەتتى. «قازاق» گازەتىندە باسىلعان الاش جەتەكشىلەرى ءاليحان بوكەيحان, مۇستافا شوقاي جانە مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ۇشەۋى قول قويعان «الاش ۇلىنا» اتتى ءسۇيىنشى حاتتا «كيىز تۋىرلىقتى قازاقتىڭ وڭ جاعىنان اي, سول جاعىنان كۇن تۋدى» دەپ قۋانا جازىلدى. الايدا, كوپ ۇزاماي-اق ۋاقىتشا ۇكىمەت كۇتكەن ءۇمىتتى اقتامادى. ونىڭ كادەت باسشىلارى جەردىڭ ادامعا مەنشىك رەتىندە بەرىلۋىن قالادى, ۇلت اۆتونومياسىنا, شىركەۋدى مەملەكەتتەن بولۋگە قارسى بولدى. وسىلار اشىق بايان ەتىلگەن بۇكىلقازاقتاردىڭ ەكىنشى سەزىنەن كەيىن ىلە-شالا, 1917 جىلعى 23 جەلتوقساندا «قازاق» گازەتىندە باسىلعان «مەن كادەت پارتياسىنىنان نەگە شىقتىم؟» اتتى قىسقا عانا ماقالادا ءا.بوكەيحان تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى قادام جاسالعانى تۋرالى مالىمدەيدى. ول ءوزىنىڭ «الاش» پارتياسىن قۇرۋعا بەل بۋعانى ەدى. بۇلاي ليبەرالدىق پارتيادان قول ءۇزىپ, ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ۇستانىمعا بەت بۇرۋى بولاشاق «الاش» پارتياسى كوسەمىنىڭ ۇلكەن ساياساتكەر بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
ۋاقىتشا ۇكىمەت جاعدايىندا ءتۇرلى پارتيالار ساياسي ساحناعا شىعىپ, ولار ءوز ماقساتتارىن ايقىنداي باستاعان ەدى. الاش جەتەكشىلەرى دە قازاقتارعا تاپتىق يدەولوگياعا نەگىزدەلگەن بولشەۆيزم ەمەس, ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن, ءبىر ورتالىقتان باسقاراتىن بۇكىل قازاققا ورتاق پارتيا كەرەك دەگەن ويعا كەلەدى. مۇنىڭ ۇستىنە, سوڭعى ونشاقتى جىلدا جالپى قازاق جۇرتىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن, باسى-قاسىندا ءا.بوكەيحان باستاعان زيالى توپ جۇرگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ساياسي پارتياعا اينالا باستاعان دا بولاتىن.
1917 جىلدىڭ 21-26 شىلدەسى كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى بۇكىلقازاقتىق سەزدىڭ ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى ساياسي پارتيا قۇرعاندىعى بولدى. وعان ءا.بوكەيحان باستاعان توپ جەتەكشىلىك ەتتى. پارتيا قازان ايىندا «الاش» اتىن يەلەندى. سونداي-اق, پارتيا باعدارلاماسىنىڭ جوباسى «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى 21 قاراشاداعى سانىندا جاريالانىپ, سول جىلعى جەلتوقساندا وتكەن بۇكىلقازاقتىق ەكىنشى سەزدە قابىلداندى جانە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باعىت-باعدارىنا اينالدى. ەگەر قازاق ەلىنىڭ ءوزىن ءوزى باسقاراتىن مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ, رەسەيدەن قونىس اۋدارۋشىلاردى توقتاتۋ, جاڭا ءومىر سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىندەي قوعامدى دەموكراتيالىق مۇراتتار باعىتىندا وزگەرتۋ, ءبىلىم جانە ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ دامۋىنا كەڭ جول اشۋ الاش قوزعالىسىنىڭ باستى ماقساتى بولسا, «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى دا وسى بولاتىن.
قازاقتىڭ ارعى-بەرگى ءتول تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان «الاش» سياقتى ساياسي پارتيا بولعان ەمەس. ونىڭ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورلارى سول كەزدەگى دۇنيەجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ ءتاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, قازاق حالقىن دەربەس دامۋ مەن پروگرەسس جولىنا باستايتىن مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق يدەيالاردى ۇسىنعان ەدى. كەيىنگى تاريح قازاق قوعامىنداعى الەۋمەتتىك-ساياسي ويدىڭ دەڭگەيىن تانىتاتىن «الاش» پارتياسى باعدارلاماسىنىڭ بولشەۆيكتەر ۇسىنعان جوبالاردان اناعۇرلىم ارتىق ەكەنىن دالەلدەدى.
باتىس ەلدەرىندەگى ساياسي پارتيالار ءتاجىريبەسىن سارالاي كەلە جازىلعان «ىستامبۇل ءھام قىليلار» دەگەن ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحان: «انگلياداعى قاشاننان بەرى ەكى-اق پارتيا: ءبىرى بوستاندىق, جىلدام ىلگەرى باسقان. ...ەكىنشى انگليانىڭ ساياسي پارتياسى اقىرىن ءجۇرىپ, ەسكىنى بۇزىپ-جارماي, ەپپەن ءىس قىلعان», دەدى. ساياسي مادەنيەتى جوعارى ەلدەردەگى قوسپارتيالىقتى اۆتور جايدان-جاي ۇلگى ەتىپ وتىرعان جوق. بۇل ارادا اڭگىمە ەل ىشىندەگى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى تالداۋ, وسىعان بايلانىستى وزدەرىنىڭ باعىت-باعدارلارىن ايقىنداۋ نەگىزىندە رەتىنە قاراي بيلىككە كەلىپ وتىراتىن ەڭ جەتەكشى كونسەرۆاتورلار مەن لەيبوريستەر پارتيالارى جونىندە بولعان شىعار.
قازاق حالقىن وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارۋ مەن قازاق قوعامىن وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا جەتكىزۋدى تۋ ەتكەن الاش پارتياسى, وكىنىشكە قاراي, 1918 جىلدىڭ جازىندا باستالعان ازامات سوعىسىنان قالىپتاسىپ ۇلگەرە المادى. بىراق جالپىۇلتتىق ماسەلەلەردى تۇراقتى نازاردا ۇستاعان پارتيا جەتەكشىلەرى الاش اۆتونومياسىن قۇرىپ, ونىڭ ۇلتتىق كەڭەسىن قالىپتاستىردى. ەكى جارىم جىلداي ءومىر سۇرگەن الاشوردا ۇكىمەتى ءوز قىزمەتىنە وسى پارتيانىڭ باعدارلاماسىن نەگىز ەتتى. بۇل قىسقا عانا ءومىر سۇرگەن ساياسي ۇيىم ءۇشىن از ەمەس ەدى.
پاتشالىق رەسەي قۇلاپ, بيلىك باسىنا كەلگەن ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ساياسي تۇراقسىزدىعى رەسەيدىڭ شەت ايماقتارى تۇگىل يمپەريانىڭ نەگىزگى ۇلتى ورىستىڭ دا وزەكتى ماسەلەسىن شەشە الۋعا قاۋقارسىز بولدى. الىپ ەل ءىشى زورلىق پەن زومبىلىققا ۇلاسقان انارحياعا اينالدى. «قازاق» گازەتىنىڭ 249-نومىرىندە جاريالانعان مىنانداي مالىمەتكە نازار اۋدارا كەتەيىك: «...پىشپەكتەگى قازاق, قىرعىز, سارت حالىقتارىنىڭ تىنىشى كەتىپ تۇر. سولداتتار, سولدات قاتىندارى, تاعى دا كىم ەكەنى بەلگىسىزدەر كۇندىز-ءتۇنى دەمەي ۇرلاپ, تالاپ, ۇرىپ-سوعىپ قاتتى ءجابىر بەرىپ تۇر. تەڭدىك زامان تۋدى دەسەك تە, ءبىزدىڭ جەتىسۋ ەسكى زورلىقتان قۇتىلا الماي تۇر». بۇل, اسىرەسە, سول كەزدەگى شەتكەرى ايماقتارداعى كۇندەلىكتى قۇبىلىس بولاتىن.
1917 جىلدىڭ قازانىندا رەسەيدىڭ بيلىك باسىنا بولشەۆيكتەردىڭ كەلگەنى بەلگىلى. الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنوۆ بۇل وزگەرىسكە ءوز باعاسىن 1919 جىلعى «رەۆوليۋتسيا جانە قازاقتار» اتتى ماقالاسىندا اشىق بىلدىرگەن بولاتىن. ول «قازاقتارعا فەۆرال رەۆوليۋتسياسى قانشالىقتى تۇسىنىكتى بولسا, وكتيابر سوتسياليستىك رەۆوليۋتسياسى سونشالىقتى تۇسىنىكسىز كورىندى. ءبىرىنشى رەۆوليۋتسيانى قانداي قۋانىشپەن قارسى السا, ەكىنشى رەۆوليۋتسيانى سونشاما ۇرەيمەن قارسى الۋعا تۋرا كەلدى» دەپ جازىپ قانا قويماي, ەكىنشى رەۆوليۋتسيانىڭ تۇسىنىكسىز بولۋىن قازاقتاردا كاپيتاليزمنىڭ دە, تاپتىق جىكتەلۋدىڭ دە, ءتىپتى, جەكەمەنشىكتىڭ ءوزىن باسقا حالىقتارداعىداي ايدار تاعىپ اجىراتۋدىڭ دا قيىندىعىمەن ۇعىندىرعان ەدى.
مۇنداي جاعدايلار الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە جول اشىپ قانا قويعان جوق, الاش جەتەكشىلەرىن تىكەلەي ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ويعا جەتەلەدى. ونسىز ۇلتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنعان ولار بۇكىلقازاقتاردىڭ ەكىنشى سەزىن وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتەدى. ءا.بوكەيحان باسقارعان بەس ادامنان تۇراتىن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى «قازاق» گازەتى ارقىلى قاراشانىڭ 14-ءى مەن 26-سىندا جاريالانعان اسا ماڭىزدى ەكى ۇندەۋدىڭ سوڭعىسىندا قازاق اۆتونومياسىن جانە ونىڭ باسقارۋ توبى بولىپ تابىلاتىن ۇلت كەڭەسىن سايلاۋ ماسەلەسىن كوتەردى. اۆتونوميانى اڭگىمە ەتكەندە, ءا.بوكەيحاننىڭ سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى (بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا – اۆتور) ەكەنىن ەسكەرۋى شىن مانىسىندەگى كورەگەندىگى بولاتىن. ول «ءبىزدىڭ قازاق ۇلتىنىڭ اۆتونومياسى ەندى تۇرمىس حالدا تۋىسقان اۆتونوميا بولار ەمەس, جەرگە بايلانىستى اۆتونوميا بولماق. ىشىمىزدەگى ورىس مۇنى ماقۇلدايتىن كورىنەدى», دەپ جازدى.
سونىمەن, 1917 جىلعى جەلتوقساننىڭ 5-13-ءى كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا وتكەن ەكىنشى بۇكىلقازاقتىق سەزد الاشوردا اتالعان الاش اۆتونومياسىنىڭ ۇلت كەڭەسىن 25 ادام قۇرامىندا سايلادى, ونىڭ 10-ى ورىس جانە باسقا حالىقتار وكىلدەرى بولدى. ۇلت كەڭەسىنىڭ ءاربىر وبلىستا ءبولىمى بولۋى جوسپارلاندى. سەزد, سونىمەن قاتار, جاڭا قۇرىلعان وكىمەتتىڭ ۇلتارالىق قاتىناستارداعى نەگىزگى باعىتىن بىلايشا ايقىنداعان بولاتىن: «V. قازاق-قىرعىز اراسىندا تۇرعان از حالىقتاردىڭ قۇقىقتارى تەڭگەرىلەدى. الاش اۆتونومياسىنا كىرگەن ەلدەردىڭ ءبارى بۇكىل مەكەمەلەردە سانىنا قاراي ورىن الادى. الاش اۆتونومياسىنىڭ قول استىندا جەرسىز قالعان حالىقتار بولسا, ولارعا ۇلت ءھام مادەني اۆتونوميا بەرىلەدى». ال ۇلتتار ءوزىن ءوزى بيلەيدى دەپ كۇندىز-ءتۇنى ۇرانداتقان بولشەۆيكتەر باسقارعان 1917 جىلعى 22 قاراشادا تاشكەنتتە جۇمىسشى, سولدات جانە جۇمىسشى دەپۋتاتتارىنىڭ III سەزىندە تۇركىستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا جەرگىلىكتى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بىردە-ءبىر وكىلى سايلانباعان ەدى.
الاش جەتەكشىلەرى ۇسىنعان ۇلت كەڭەسىنىڭ قۇرامى استە مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىنا كەرەعار ەمەس-تۇعىن, قايتا ونىڭ الەۋمەتتىك كەلبەتىن كورىكتەندىرە تۇسەتىن فاكتور بولاتىن. ءسويتىپ, بىرىنشىدەن, اۆتونومياعا كىرەتىن ءاربىر وبلىستان وكىلدەر قامتاماسىز ەتىلدى, ەكىنشىدەن, باسقارۋدا ۇجىمدىق قاعيدا تاڭدالدى.
الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-فارابي ءوز كەزىندە قايىرىمدى قالا باسشىسىندا التى ءتۇرلى قاسيەت بولۋى جانە ونىڭ قاتارىندا دانالىق, اسقان پايىمداعىشتىق, قالتقىسىز سەندىرۋ جانە وتە جاقسى قيالداۋ قابىلەتى سياقتىلار بولۋى كەرەكتىگىن ايتا وتىرىپ, ەگەر بۇل قاسيەتتەر جەتكىلىكسىز جاعدايدا قالانى بيلەۋدىڭ القالى ءتۇرىن دە جوققا شىعارماعان ەدى. جەكە بيلەۋدىڭ زارداپتارىن الەم تاريحىنان, قازاق حاندىعى تاجىريبەسىنەن جاقسى بىلەتىن الاش باسشىسى بۇل يدەيادان حاباردار بولدى ما, جوق پا, ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. الايدا, تۋمىسىنان دەموكرات ساياساتكەر ۇجىمدىق باسقارۋدى تاڭداعان بولاتىن. سەزد قابىلداعان قاراردا «دەموكراتيالىق پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋ» تۋرالى قاعيدانىڭ كوتەرىلۋى دە تەگىننەن-تەگىن ەمەس-ءتى.
سەزد بىرنەشە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى, ولاردىڭ ىشىندە الاشوردانىڭ بۇكىل بيلىكتى ءوز قولىنا تەز الۋى, اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەر بولدى. بىراق اۆتونوميانىڭ قۇرىلعانى جونىندە حابار جاريالانعان جوق. ول كەزدە رەسەي قۇرىلتايى بولادى دەگەن سەنىم مول ەدى. اۆتونوميا بولامىز دەگەن جۇرتتار ەنشىنى سودان الماق-تۇعىن. مۇنى قازاق ولكەسىندەگى باسقا جۇرتتارمەن كەلىسىپ, ميليتسيانى جاساقتاپ, ۇلت قازىناسىن جيناپ, قامدانعان سوڭ بارىپ مالىمدەۋگە كەلىسىلگەن ەدى.
الاش اۆتونوميالىق ۇلتتىق-تەرريتوريالىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى تۋرالى سەزدىڭ شەشىمىنەن سوڭ ەكى ايداي (1919 جىلعى 11 اقپاندا) ۋاقىت وتكەندە ءا.بوكەيحان وعان باعا بەرە كەلىپ: «سەزدىڭ بۇل شەشىمى قازاقتار مەكەندەگەن تەرريتوريادا انارحيانى بولدىرماۋ, ولكەدە بولشەۆيزمنىڭ دامۋىنا جول بەرمەۋ مۇددەلەرىنەن تۋىندادى. ...كەزەكتە بوستاندىقتىڭ جاۋى – بولشەۆيزممەن كۇرەس تۇردى», دەگەن بولاتىن. الايدا, كەڭەستىك شىندىقتى مويىنداماعان قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى جانە كوسەمى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق كۇرەسكە باسشىلىق جاسادى, قازاقستان مەن ماسكەۋدەگى تەررورلىق ورتالىقتاردىڭ باسشىلارىمەن بايلانىستى دەگەن جالامەن ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ بوستاندىعى مەن ازاتتىعى جولىندا قۇربان بولعان ەدى. جارتى عاسىردان كەيىن عانا اقتالدى.
قازاق تاريحىندا بۇرىن بولماعان ساياسي رەفورماتورلىعىمەن قاتار, ءاليحان بوكەيحان ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز ءۇشىن دە ماڭىزىن جويماعان, قايتا كۇن ىلگەرى باسقان سايىن ماڭىزى ارتا تۇسكەن مول مۇرا قالدىردى. ول فەودالدىق مەشەۋلىك جاعدايىندا اياقاستى بولعان ۇلتتىق مۇددەنى قورعايتىن, قازاق ەلىن ەۋروپانىڭ وركەنيەتتى ەلدەرى قاتارىنا الىپ شىعاتىن دۇرىس تا توتە جول – ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى تاڭدادى, دەموكراتيالىق جولدى قالادى, بۇعان نەگىز بولاتىن زاڭدىلىقتى كۇشەيتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ءوز كەزىندەگى الدىڭعى قاتارلى گەرمانيا, انگليا سياقتى ەلدەردەگى ءادىل بيلىكتى ونەگە تۇتا وتىرىپ, ول بي ءادىل بولماي, جۇرت وڭباق ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسادى. ءا.بوكەيحان اتالعان ەلدەردە زاڭدى مويىنداۋ حالىقتىڭ بارلىعىنا بىردەي ءتارتىپ بولىپ تابىلاتىنىن ايتىپ, ءادىل بي قۇدايدان باسقادان قورىقپايتىن بولۋى كەرەك دەپ, بيلىكتىڭ ادىلەتتىلىگىن العا تارتتى. اعىلشىننىڭ بيلىگىن, ونىڭ الدىندا حالىقتىڭ بارلىعى تەڭ ەكەنىن, وندا بي بولماق زور دارەجە, جۇرت كوزىندە زور قۇرمەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
قوعامنىڭ دەموكراتيالىق بارومەترلەرىنىڭ ءبىرى سايلاۋ جۇيەسى ەكەنى بەلگىلى. ءا.بوكەيحان ءوزىنىڭ سايلاۋ تاقىرىبىنا جازعان ماقالالارىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق جاعدايىنداعى قازاق دالاسىنداعى سايلاۋ جۇيەسىن اڭگىمە ەتىپ, بۇل ۇدەرىستەردەگى كەمشىلىكتەردى اياۋسىز سىناپ, بۇل باعىتتاعى وڭ جولدى ايقىندادى. 1913 جىلى العاش جازىلعان «سايلاۋ» اتتى ماقالاسىندا بۇل ساياسي ناۋقاننىڭ قازاق جۇرتىنداعى ناعىز جۇت ەكەنىن, «مال باعۋسىز, ەگىن سالۋسىز, پىشەن شابۋسىز» قالىپ, بارىن سالىپ شالا ب ۇلىنگەندەگى قازاقتىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىس, بي, ەلۋباسى, ستارشىن بولماق, دۇشمانىنان كەك الماق, نامىسقا تىرىسپاق, مومىن بۇقارا حالىققا الىم-شىعىندى اۋدارا تاستاپ باي بولۋ ەكەنىن, بىراق بۇدان قازاققا كەلەشەكتە ەش پايدانىڭ, بولىستىقتا ەش قاسيەتتىڭ جوقتىعىن ايتادى.
مۇنان ءارى اۆتور ەۋروپادا سايلاۋدىڭ حالىق ءۇشىن ۇلكەن توي ەكەنىن, حالىق پارتيا قۇرىپ, «اداسپاس اق جول», «اسقار بەل, جۇرت ىلگەرى باساتىن ءىس قىلامىز» دەپ تالاساتىنىن ۇلگى ەتەدى. سايلانعان ادامى حالىق قىزمەتشىسى ءھام ورىنعا سايلانعاندا مىناۋ بىلگىش, مىناۋ شەشەن, مىناۋ كوسەم, مىناۋ ءادىل دەپ ارقايسىسىن ءوز ورنىنا سايلايدى دەيدى. وسىمەن قاتار, قىردا دا جۇيرىك, ورنەكتى شەشەندەردىڭ, تازا, ءادىل جاقسىلاردىڭ بار ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ساياساتكەر-دەموكرات: «جۇرت پايداسىنا تازا جولمەن تۋرا باستايتىن ەر تابىلسا, قازاق حالقى سوڭىنان ەرەر ەدى», دەپ كەلەشەككە ۇمىتپەن قارايدى. ال «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى №15 سانىندا جاريالانعان «سايلاۋ» اتتى ەكىنشى ماقالاسىندا اۆتور سايلاۋ ۇدەرىسىندە پاراساتتىلىققا ءجون سىلتەيدى. ادام بالاسى وزگە حايۋاننان ايىرىلعاندا بۇلاردان اقىلدى, قولى شەبەر بولىپ ايىرىلعانىن, بايلىق ءتۇبى اقىل ءھام قول ۇستالىعى ەكەنىن, وسى ەكەۋى قوسىلماي ادام بالاسى قازىناعا جارىمايتىنىن ايتا كەلە: «اقىل دا, ۇستالىق تا وقۋمەن, ىستەۋمەن جۇرە ۇلعايادى. دۇنياداعى جەر بيلىگى كۇننەن-كۇنگە اقىلدى, ۇستا جۇرت قولىنا اۋىپ بارادى», دەيدى. قازاقتىڭ قازىناعا قۋات بەرەتىن ادام اقىلى, ادام قولى, ادام جيھاتى ەكەنىن ءوز اياعىنان ءوسىپ-ونگەن مالدى ايداپ جۇرگەن ەلدىڭ بىلمەيتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, «جۇرتقا ادال بي پايدالى, كوپكە سۇيەنگەن, كوپ ءسوزىن تىڭداعان, بيلىگىن ورنىنا قورىقپاي سالاتىن, ارام جەمەيتىن, ءىس بىلەتىن, حالىق ءۇشىن جاۋمەن ايتىساتىن بولىس پايدالى» دەپ اۋىلنايلىققا حات بىلەتىن, جول كورگەن جاستى, ءجون بىلەتىن جاقسىنى سايلاۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى.
حالقىنىڭ رۋحاني جاڭارۋىن كوزدەگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ مادەنيەت پەن ءبىلىم تۋرالى ويلارى قازىر دە قۇندى. «رۋحاني مادەنيەت قاراۋىلىنان» دەگەن ماقالاسىندا ول: «رۋحاني مادەنيەتتىڭ ءبىر بەلگىسى جۇرت بالاسىنا جالپى وقۋ, گازەتا, كىتاپ وقىپ, عىلىم جولىن تانۋ, قول جەتكەنى عىلىم جولىندا ىزدەنىپ, ادام بالاسىنا جاقسىلىق جول اشۋ», دەيدى. ال «سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ءادىسى» اتتى ماقالاسىندا اۆتور شىن ءبىلىمنىڭ تاجىريبەدەن تۋاتىنىن, ءبىلىم جولىنىڭ نەگىزى تاجىريبە بولاتىندىعىن جاتتاپ العاننىڭ ءبىلىم بولمايتىنىن اتاپ كورسەتەدى. ادام بالاسىنىڭ قورشاعان ورتانى, جەردى, اۋانى, سۋدى, جاندى, جانسىزدى تانۋى تاربيەمەن بولاتىنىن, ءسويتىپ, تاجىريبە كوزبەن كورگەن, قولمەن ۇستاعاننان جينالاتىنىن, ءبىلىمنىڭ اناسى – تاجىريبە ەكەنىن ايتىپ: «اقىل زەرەك تەكسەرىپ تەرگەپ, تەرەڭ بويلاپ توقىپ, كەستەلەپ كوزبەن كورگەننەن, قولمەن ۇستاعاننان قورىتىندى شىعارادى. بۇل نەشە سىننان ءوتىپ, تاسپاداي سىدىرىلىپ, تاياقتاي جانىلىپ, ءبىلىم نەگىزى بولىپ شىعادى», دەپ جازدى. 1923 جىلى «تەمىرقازىق» جۋرنالىنىڭ №2-3 ساندارىندا جاريالانعان «ءبىلىم كۇشى» اتتى ماقالاسىندا ءا.بوكەيحان ادام ومىرىندەگى ءبىلىم قۇدىرەتىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. «كوڭىل جۇيرىك پە, كوك دونەن جۇيرىك پە؟» دەيتىن قازاق ماقالىن ايتا وتىرىپ: «ءبىلىم – الماس قانجار. كىم قولعا السا, سونىڭ قولى, سالىپ قالسا, جاقسى-جاماندى ايىرماي باستى الىپ تۇسەدى», دەپ ءبىلىمنىڭ بارىنەن جۇيرىكتىگىن, وتكىرلىگىن اتاپ كورسەتەدى.
ءا.بوكەيحان بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ قوعامداعى رولىنە ايرىقشا كوڭىل بولگەنى بەلگىلى. بۇعان ەۋروپادا گازەتكە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ونىڭ عۇمىر ايناسى, ۇلى پاتشالىقتىڭ ءبىرى دەپ سانالاتىنىن جاقسى بىلەتىن ساياسي تۇلعانىڭ تاماشا پۋبليتسيست بولعاندىعى دا يگى اسەر ەتكەن شىعار. 1890-جىلداردىڭ اياعىنان باستالعان 40 جىلعا سوزىلعان ءوزىنىڭ ساياسي قىزمەتىندە ونىڭ 50-دەن استام مەرزىمدى باسىلىمداردا مىڭنان اسا سان الۋان تاقىرىپتاعى ەڭبەكتەرى شىققان كورىنەدى. ءا.بوكەيحاننىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان «تۇتقىننىڭ انكەتاسىندا» ماماندىعىن «جۋرناليست», «اۋدارماشى» دەپ كورسەتۋى تەگىننەن-تەگىن بولماسا كەرەك.
قازاق قوعامىنداعى گازەتتىڭ ورنىن, ونى شىعارۋدىڭ قيىندىقتارى مەن پروبلەمالارىن ءا.بوكەيحان «اشىق حات» اتتى ماقالاسىندا ارنايى ءسوز ەتە وتىرىپ, گازەت شىعارۋدىڭ شارتى – وقۋشىنىڭ بارلىعىن اتاپ كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, «ماڭىزدى, عۇمىر تىلەگىنە تۇراتىن, كەستەلى ءسوزدى» ماقالالار گازەت دەڭگەيىن كوتەرىپ قانا قويماي, ونىڭ قازىناسىن دا مولايتاتىندىعى, گازەتتىڭ وقۋشىسى كوپ بولسا, ونىڭ قازىناسى دا باي بولاتىندىعى, گازەتتىڭ جانى ماقالا ەكەندىگى دە ايتىلادى. «گازەتانى كۇيلەپ, جاراتىپ بايگەگە قوسۋعا ءوز الدىنا شەبەر, بىلگىش, جۇيرىك كەرەك... گازەتاعا باسشى بولۋ كىم بولسا, سونىڭ قولىنان كەلمەيدى. گازەتا ءىسى ءۇيدىڭ اعاشى بولسا, باسقارما مۇنىڭ تەزى بولادى... ءتىلشى, حابارشى – گازەتا وتىنى», دەيدى اۆتور. سونداي-اق, گازەتتىڭ قاشسا قۇتىلا المايتىن ءبىر ءىسى – ساياسات جولى دەي وتىرىپ, ءاليحان بوكەيحان گازەتتىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋشىلاردى ساياسات ىسىنەن حاباردار ەتۋى, ولاردىڭ ساياسي ساناسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت دەپ ساناعان.
ءا.بوكەيحان ۇلتتىق مەشەۋلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرىن حالىقتى بيلەۋشىلەردىڭ ناداندىعى مەن ەل بىرلىگىنىڭ جوقتىعىنان ىزدەدى. مۇنىڭ ۇستىنە, رەسەيدىڭ وتارلاۋ ءىسى نەگىزىنەن حالىقتى «ءبول دە, بيلەي بەر» ساياساتىنا قۇرىلعان-دى. بۇل ساياسات ەل ىشىندەگى انارحيانى قولداۋعا, مەملەكەتتىڭ قۇلاۋىنا, قازاق قوعامىنىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەتىندەي قازاقتاردىڭ جۇزىنە, رۋىنا قارسى باعىتتالدى. بۇعان الاش باسشىلارى ۇلتتىق تۇتاستىق, بىرلىك ساياساتىن, بولشەۆيكتەردىڭ تاپتىق جىكتەۋ ساياساتىنا ۇلتتىق تۇتاستىق, رۋحاني بىرلىكتى قارسى قويدى. 1917 جىلى «قازاق» گازەتىندە باسىلعان «جالپى ءسىبىر سيەزى» اتتى ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحان سول كەزدەگى ەل ىشىندەگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى تەرەڭ سەزىنىپ: «ءبىز قاراپ وتىرساق, قوساق اراسىندا بوس كەتەمىز. قازاق جۇرتى بولىپ باس قامىن قىلماساق بولاتىن ەمەس. ەسىك الدىنان داۋىل, ءۇي ارتىنان جاۋ كەلدى. الاشتىڭ بالاسى, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان» سوڭ, 200 جىلدا, باسىڭا ءبىر قيىن ءىس كەلدى. اقساقال اعا, ازامات ءىنى, وتباسى ارازدىقتى, داۋدى قوي, بىرىك, جۇرت قىزمەتىنە كىرىس! الاشتىڭ باسىن قورعاۋعا قام قىل!» دەپ حالىقتى بىرلىككە شاقىردى. بوستاندىققا اپاراتىن جالعىز جول ۇلتتىق ىنتىماق قانا دەپ ءتۇسىندىردى. وسى ويىن جالعاستىرا وتىرىپ, ءا.بوكەيحان جۇرتتا بەرەكە, بىرلىك ءۇشىن ادىلدىكتىڭ قاجەت ەكەنىن دە اتاپ كورسەتتى.
وكىنىشكە قاراي, ءا.بوكەيحان باستاعان الاش جەتەكشىلەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جان اياماي جۇرگىزگەن قاجىرلى كۇرەسى لوگيكالىق مۇراتىنا جەتە المادى. قازاق تاعدىرىنا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جالعاسىنداي بولعان كەڭەستىك ءداۋىر جازىلعان ەكەن. كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتە تالاي ويران سالىنىپ, حالىق قانشاما كۇيزەلىپ, قانشاما اسىلدار ايدالىپ, تۇرمەگە جابىلىپ, اتىلدى. حالىقتىڭ قايماعى سىلىنىپ الىندى. كوممۋنيزم تاۋدىڭ ارعى جاعىندا ەمەس دەپ كوكىگەن حرۋششەۆتىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بەس وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ تۋرالى جىمىسقى ويى, تۇرلاۋسىز تىرلىگى يمپەريالىق پيعىلدىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ونداعان جىلدار وتسە دە ۇلتىمىزدىڭ جادىنان وشكەن جوق, وشە دە قويماس.
تەك تاۋەلسىزدىك قانا جوعالتقانىمىزدى تاپتىرىپ, وشكەنىمىزدى قايتا جاندىرىپ جاتىر. «ءتىرى بولسام, ...قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەپ حالقىنا ۋادە بەرگەن الاش كوسەمىنىڭ ۇلى وزگەرىستەرگە باستاعان يدەياسى جارتى عاسىردان كەيىن شىنايى شىندىققا اينالدى. ەنتسيكلوپەديالىق دەڭگەيدەگى عۇلاما عالىم ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحاننىڭ سان-سالالى يدەيالارى مەن تاماشا وي-تۇجىرىمدارى جەر بەتىندە قازاق باردا ماڭگى جاساي بەرمەك.
ابدىجالەل باكىر,
قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى.
