اسىعا كۇتكەن كوكتەمنىڭ كورىكتى كۇنى كەلىپ, كوڭىلدى تەربەگەن ساتتەرگە ۇلاستى. ولاي دەيتىنىمىز, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن انا-اپالارىمىزدىڭ, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ حالقىنا جاساعان جاقسىلىعى اتالىپ, كوگىلدىر مەيرام شاتتىقتان القىزىل گۇلگە وراندى. سولاردىڭ قاتارىندا ۇستاز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءشامشا بەركىمباەۆانى دا اتاعان ءجون دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ونىڭ ءومىرى ونەگەلى, قايسارلىق پەن كۇرەس جولى. جەلتوقساننىڭ زاردابىن شەكتى. قاراپايىم مۇعالىمنەن باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, سەنات دەپۋتاتى, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى.
ە.كانت: «ادامگەرشىلىك ادامنىڭ تۋا بىتكەن مىنەزىندە بولۋ كەرەك», دەگەن ەكەن. ءشامشا كوپبايقىزىنىڭ مەيىرىمى جۇرەك نۇرىمەن كومكەرىلىپ تۇرادى. تەرەڭ ءبىلىمى, قازاقى, ۇلتجاندى مىنەزى, ۇلتتىق رۋحقا تولى جىگەرلى ءسوزى جان-جاعىنداعىلاردى ەرىكسىز تەز باۋراپ الادى. سەناتور قىزمەتىندە جۇرگەنىندە كەلىپ تۇسكەن حات, ءوتىنىش, شاعىمدارعا مىندەتتى تۇردە جاۋاپ بەرەدى جانە بار نيەتىمەن كومەكتەسۋگە تىرىسىپ, ءتيىستى ورگانعا جولداپ, انىق-قانىعىن سۇراپ, ارىزدانۋشىنى حاباردار ەتىپ وتىرادى. سول كەزەڭدەگى ايتارلىقتاي اتقارعان ىستەرىنىڭ ءبىرى – پارلامەنت جۇمىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە كوشۋدىڭ بىردەن-ءبىر باستاماشىسى بولدى. بىرتە-بىرتە بۇل ءۇردىس قالىپتاستى. بارلىق دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك تىلدە سۇراقتار قويىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جاساي باستادى.
ۇلتجاندىلىق – ۇلى قاسيەت. ارينە, ءبىر سوزبەن ايتساق, ۇلتجاندىلىق قارا باستىڭ قامىن ۇلتتىق مۇددەگە باعىندىرۋ, ۇلت ءۇشىن قابىرعاسى قايىسۋ, اعىنان جارىلۋ, ءوز ۇلتىنىڭ شىققان تاۋى بيىك بولسىن دەپ, مارتەبەسى وزسىن دەپ جەڭىسىنە ءسۇيسىنۋ. ۇلت نامىسىن جۇرەگىندە مازداتىپ جاندىرماي, ازامات تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى قىزمەتىندە ءبىرىنشى بولىپ قازاق بالالارى وقيتىن اۋىل مەكتەبىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن, وقۋ ساپاسىن كوتەردى, مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى ءۇشىن قارجى ءبولدىرىپ, ءبىرشاما يگى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇرىندىق بولدى.
اۋىل مەكتەپتەرىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن مۇعالىمدەر سول جەردىڭ رۋحاني تىرەگى بولعاندىقتان, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ەرەكشە دەن قويدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ 18,4 پايىزى سول كەزدە باسقا ماماندىق يەلەرى ەكەن. وسىعان بايلانىستى كادر ماسەلەسى دە بىرتە-بىرتە مينيسترلىك تاراپىنان قاداعالانىپ شەشىلگەن ەدى. ول مينيسترلىكتى باسقارىپ وتىرعان كەزىندە وقۋلىقتاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىسى ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىردى. قاي باستاماعا بولماسىن تەرەڭ ويمەن قارايتىن ءشامشا كوپبايقىزى رەفورما جاساۋ ماسەلەسىندە دە ۇستامدىلىق تانىتىپ, جۇرتتىڭ كوڭىل-كۇيىن نازارىنان تىس قالدىرماي, مەكتەپتى 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشىرۋ ءۇشىن جاقسى دايىندىق كەرەك ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ماسەلە, مىندەتتى تۇردە رەفورما جۇرگىزۋ ەمەس, ءار كەزەڭنىڭ ءوزىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرى بولادى, بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتى وقۋ ساپاسىن ارتتىرۋ دەپ, مەكتەپ عيماراتتارىن جوندەۋگە, جابدىقتاۋعا, جاڭالاۋعا كىرىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل مەكتەپتەرىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ, جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالىپ, جابىلىپ قالعان ينتەرناتتار قايتا اشىلىپ, مەكتەپتەردە مۇراجايلار جۇمىس ىستەي باستادى.
قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالالارعا مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىنىڭ ۇلەسىن ارتتىردى, ءسويتىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قازاق مەكتەپتەرىنە كوڭىل بۇرۋعا قول جەتكىزدى. قازاق ءتىلىن بارلىق مەكتەپتەردە وقىتۋدى مىندەتتەۋگە ۇلەس قوستى. ءشامشا كوپبايقىزى رەكتور بولعان تۇستا قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ دەڭگەيى ءبىر ساتىعا كوتەرىلىپ ۋنيۆەرسيتەت اتاندى. ول وقۋ پروتسەسىنە جەتەكشىلىك ەتۋمەن قاتار, اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ, ءتالىم-تاربيە ىستەرىنىڭ جاڭاشا جاڭعىرۋىنا اتسالىستى. سول كەزدە دە اۋىل مەكتەبىنەن كەلگەن جاستاردى ۋنيۆەرسيتەتكە كوبىرەك تارتتى.
ول ءبىلىمدى جاستاردى يماندىلىققا تاربيەلەۋ, ۋنيۆەرسيتەتتى بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ماتەريالدىق جانە رۋحاني يگىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەدى. اسىرەسە, قاراكوز قىزدارىمىزدىڭ ونەگەلى تاربيە الۋىنا كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, ولارعا 9 قاباتتى 450 ورىندىق «ستۋدەنتتەر ءۇيىن» سالدىرۋى يگى ىستەرىنىڭ ءبىرى بولدى. جاستاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرۋعا جەتەلەيتىن اتاۋلى ستيپەنديالاردى (پرەزيدەنتتىك, ءال-فارابي, ى.التىنسارين, ك.بايسەيىتوۆا, ا.زاتاەۆيچ, س.يساەۆ, ز.احمەتوۆ) ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە ءبولىپ, ءمارتەبەلەرىن كوتەردى. بۇگىنگى كۇنى ەڭبەگى ەل قازىناسىنا اينالىپ, وسى ۇستازدىق جۇمىسى ۇلگى بولىپ وتىر.
سوندىقتان دا جاقسى ادامداردىڭ ابىرويلى ىستەرىن جاستار بىلۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. زەينەتكەرلىك دەمالىستا جۇرسە دە, ش.بەركىمباەۆا ۇلت تاربيەسىن قاپەردە ۇستايدى. قوعامدىق ويدى قوزعايتىن ماقالالار جازىپ تۇرادى. ءشامشا كوپبايقىزى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ احۋالى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى مەكتەپتەردىڭ جاي-كۇيى, ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ىسىندەگى جاڭاشىل ىزدەنىستەر تۋرالى تولعاقتى ويتۇمار ويىمەن وقىرماندارمەن ورىندى بولىسكەن بولاتىن.
قازاقتىڭ ءبىرتۋار قىزى, اتاقتى اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا ءشامشا كوپبايقىزىن وسىنداي قاسيەتتەرى ءۇشىن جاقسى كورەتىن, سىيلايتىن, قۇرمەت كورسەتەتىن. «قىز-عۇمىر شىنارىم-اي, حالقىمنىڭ شىراعىنداي», – دەپ جازىپ ەدى فاريزا اپاي. اقىننىڭ سول ءسوزى جۇرەگىنەن شىققانى انىق. ءشامشا بەركىمباەۆا – دارا مىنەزدى, جۇرەك شىراعى قازاق دەپ سوققان ساناۋلى قىزدارىمىزدىڭ ءبىرى, بىرەگەيى.
بايان ولجاباەۆا,
زاڭگەر.
استانا.
اسىعا كۇتكەن كوكتەمنىڭ كورىكتى كۇنى كەلىپ, كوڭىلدى تەربەگەن ساتتەرگە ۇلاستى. ولاي دەيتىنىمىز, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن انا-اپالارىمىزدىڭ, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ حالقىنا جاساعان جاقسىلىعى اتالىپ, كوگىلدىر مەيرام شاتتىقتان القىزىل گۇلگە وراندى. سولاردىڭ قاتارىندا ۇستاز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءشامشا بەركىمباەۆانى دا اتاعان ءجون دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ونىڭ ءومىرى ونەگەلى, قايسارلىق پەن كۇرەس جولى. جەلتوقساننىڭ زاردابىن شەكتى. قاراپايىم مۇعالىمنەن باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, سەنات دەپۋتاتى, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى.
ە.كانت: «ادامگەرشىلىك ادامنىڭ تۋا بىتكەن مىنەزىندە بولۋ كەرەك», دەگەن ەكەن. ءشامشا كوپبايقىزىنىڭ مەيىرىمى جۇرەك نۇرىمەن كومكەرىلىپ تۇرادى. تەرەڭ ءبىلىمى, قازاقى, ۇلتجاندى مىنەزى, ۇلتتىق رۋحقا تولى جىگەرلى ءسوزى جان-جاعىنداعىلاردى ەرىكسىز تەز باۋراپ الادى. سەناتور قىزمەتىندە جۇرگەنىندە كەلىپ تۇسكەن حات, ءوتىنىش, شاعىمدارعا مىندەتتى تۇردە جاۋاپ بەرەدى جانە بار نيەتىمەن كومەكتەسۋگە تىرىسىپ, ءتيىستى ورگانعا جولداپ, انىق-قانىعىن سۇراپ, ارىزدانۋشىنى حاباردار ەتىپ وتىرادى. سول كەزەڭدەگى ايتارلىقتاي اتقارعان ىستەرىنىڭ ءبىرى – پارلامەنت جۇمىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە كوشۋدىڭ بىردەن-ءبىر باستاماشىسى بولدى. بىرتە-بىرتە بۇل ءۇردىس قالىپتاستى. بارلىق دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك تىلدە سۇراقتار قويىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جاساي باستادى.
ۇلتجاندىلىق – ۇلى قاسيەت. ارينە, ءبىر سوزبەن ايتساق, ۇلتجاندىلىق قارا باستىڭ قامىن ۇلتتىق مۇددەگە باعىندىرۋ, ۇلت ءۇشىن قابىرعاسى قايىسۋ, اعىنان جارىلۋ, ءوز ۇلتىنىڭ شىققان تاۋى بيىك بولسىن دەپ, مارتەبەسى وزسىن دەپ جەڭىسىنە ءسۇيسىنۋ. ۇلت نامىسىن جۇرەگىندە مازداتىپ جاندىرماي, ازامات تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى قىزمەتىندە ءبىرىنشى بولىپ قازاق بالالارى وقيتىن اۋىل مەكتەبىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن, وقۋ ساپاسىن كوتەردى, مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى ءۇشىن قارجى ءبولدىرىپ, ءبىرشاما يگى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇرىندىق بولدى.
اۋىل مەكتەپتەرىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن مۇعالىمدەر سول جەردىڭ رۋحاني تىرەگى بولعاندىقتان, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ەرەكشە دەن قويدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ 18,4 پايىزى سول كەزدە باسقا ماماندىق يەلەرى ەكەن. وسىعان بايلانىستى كادر ماسەلەسى دە بىرتە-بىرتە مينيسترلىك تاراپىنان قاداعالانىپ شەشىلگەن ەدى. ول مينيسترلىكتى باسقارىپ وتىرعان كەزىندە وقۋلىقتاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىسى ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىردى. قاي باستاماعا بولماسىن تەرەڭ ويمەن قارايتىن ءشامشا كوپبايقىزى رەفورما جاساۋ ماسەلەسىندە دە ۇستامدىلىق تانىتىپ, جۇرتتىڭ كوڭىل-كۇيىن نازارىنان تىس قالدىرماي, مەكتەپتى 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشىرۋ ءۇشىن جاقسى دايىندىق كەرەك ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ماسەلە, مىندەتتى تۇردە رەفورما جۇرگىزۋ ەمەس, ءار كەزەڭنىڭ ءوزىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرى بولادى, بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتى وقۋ ساپاسىن ارتتىرۋ دەپ, مەكتەپ عيماراتتارىن جوندەۋگە, جابدىقتاۋعا, جاڭالاۋعا كىرىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل مەكتەپتەرىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ, جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالىپ, جابىلىپ قالعان ينتەرناتتار قايتا اشىلىپ, مەكتەپتەردە مۇراجايلار جۇمىس ىستەي باستادى.
قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالالارعا مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىنىڭ ۇلەسىن ارتتىردى, ءسويتىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قازاق مەكتەپتەرىنە كوڭىل بۇرۋعا قول جەتكىزدى. قازاق ءتىلىن بارلىق مەكتەپتەردە وقىتۋدى مىندەتتەۋگە ۇلەس قوستى. ءشامشا كوپبايقىزى رەكتور بولعان تۇستا قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ دەڭگەيى ءبىر ساتىعا كوتەرىلىپ ۋنيۆەرسيتەت اتاندى. ول وقۋ پروتسەسىنە جەتەكشىلىك ەتۋمەن قاتار, اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ, ءتالىم-تاربيە ىستەرىنىڭ جاڭاشا جاڭعىرۋىنا اتسالىستى. سول كەزدە دە اۋىل مەكتەبىنەن كەلگەن جاستاردى ۋنيۆەرسيتەتكە كوبىرەك تارتتى.
ول ءبىلىمدى جاستاردى يماندىلىققا تاربيەلەۋ, ۋنيۆەرسيتەتتى بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ماتەريالدىق جانە رۋحاني يگىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەدى. اسىرەسە, قاراكوز قىزدارىمىزدىڭ ونەگەلى تاربيە الۋىنا كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, ولارعا 9 قاباتتى 450 ورىندىق «ستۋدەنتتەر ءۇيىن» سالدىرۋى يگى ىستەرىنىڭ ءبىرى بولدى. جاستاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرۋعا جەتەلەيتىن اتاۋلى ستيپەنديالاردى (پرەزيدەنتتىك, ءال-فارابي, ى.التىنسارين, ك.بايسەيىتوۆا, ا.زاتاەۆيچ, س.يساەۆ, ز.احمەتوۆ) ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە ءبولىپ, ءمارتەبەلەرىن كوتەردى. بۇگىنگى كۇنى ەڭبەگى ەل قازىناسىنا اينالىپ, وسى ۇستازدىق جۇمىسى ۇلگى بولىپ وتىر.
سوندىقتان دا جاقسى ادامداردىڭ ابىرويلى ىستەرىن جاستار بىلۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. زەينەتكەرلىك دەمالىستا جۇرسە دە, ش.بەركىمباەۆا ۇلت تاربيەسىن قاپەردە ۇستايدى. قوعامدىق ويدى قوزعايتىن ماقالالار جازىپ تۇرادى. ءشامشا كوپبايقىزى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ احۋالى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى مەكتەپتەردىڭ جاي-كۇيى, ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ىسىندەگى جاڭاشىل ىزدەنىستەر تۋرالى تولعاقتى ويتۇمار ويىمەن وقىرماندارمەن ورىندى بولىسكەن بولاتىن.
قازاقتىڭ ءبىرتۋار قىزى, اتاقتى اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا ءشامشا كوپبايقىزىن وسىنداي قاسيەتتەرى ءۇشىن جاقسى كورەتىن, سىيلايتىن, قۇرمەت كورسەتەتىن. «قىز-عۇمىر شىنارىم-اي, حالقىمنىڭ شىراعىنداي», – دەپ جازىپ ەدى فاريزا اپاي. اقىننىڭ سول ءسوزى جۇرەگىنەن شىققانى انىق. ءشامشا بەركىمباەۆا – دارا مىنەزدى, جۇرەك شىراعى قازاق دەپ سوققان ساناۋلى قىزدارىمىزدىڭ ءبىرى, بىرەگەيى.
بايان ولجاباەۆا,
زاڭگەر.
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءبىر كوشەدە كولىك قوزعالىسى ءىشىنارا شەكتەلەدى
ەلوردا • كەشە
الماتى وبلىسىندا 73 مايدانگەردىڭ ەسىمى كوشەلەرگە بەرىلگەن
وشپەس داڭق • كەشە
ورلوۆ شاحتاسىندا جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
تۋعان جەر قۇرمەتىنەن قاناتتانىپ…
ادەبيەت • كەشە
1 شىلدەدەن باستاپ يپوتەكا كىمدەرگە بەرىلمەيدى؟
يپوتەكا • كەشە
