بەيسەكەڭنىڭ ادەبيەت تاريحىن سەگىزىنشى عاسىردان باستاۋ تۋرالى ويىن حاناعاڭ دا قولداپ, كىتابىنا ەنگىزگەن ەكەن. ماسەلە وسىعان بايلانىستى. تالقىلاۋعا ەلدەگى بەلگىلى دەگەن عالىمدار شاقىرىلدى. تالقىلاۋ وتە قىزۋ ءوتتى. ءبىر قولايلى ءسات تۋعاندا, ءسوز سۇرادىم. ەجەلگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن سەگىزىنشى عاسىردان باستاۋ سەكىلدى عىلىمي ماسەلەگە بارىنشا بەرىلگەن, ولاردى جانىمدى سالىپ قورعايتىنداي جاعدايدا جۇرگەن, ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءار ءسوزىن, ەجەلگى تۇركتەردىڭ تەڭدەسسىز تەكتى, ءومىرى ولمەيتىن, وشپەيتىن وسيەتتەرىن ساناما ءسىڭىرىپ, كوكىرەگىمە قۇيىپ العان كەزىم. لەكتسيالارىمدا جاتقا ايتامىن. ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارىن ەجەلگى تۇرك تىلىنەن قازىرگى قازاق تىلىنە جاڭاشالاپ, باسپاعا دايىنداۋ ۇستىندە بولاتىنمىن. اعىل-تەگىل سويلەدىم. بەيسەكەڭ دە, الكەي حاقان ۇلى دا بار ىقىلاسىن سالىپ تىڭدادى. ءماجىلىستىڭ سوڭىنا قاراي الەكەڭ قورىتىندى ءسوز سويلەدى. سوزىندە مەنىڭ ويلارىم مەن پىكىرلەرىمە بىرنەشە رەت ورالىپ سوعىپ, جۇرتتىڭ نازارىن ادەبيەت تاريحىن سەگىزىنشى عاسىردان باستاۋ تۋرالى پىكىردى تالقىلاۋدان ماسەلەنى ناقتى زەرتتەۋگە كوشەتىن ۋاقىتتىڭ كەلگەنىنە اۋداردى, ونى عىلىمي تۇرعىدا تۇجىرىمدادى. ءماجىلىستىڭ باسى قاتتى بولعانمەن, اياعى, وسىلاي, ءساتتى ءبىتتى. ۋنيۆەرسيتەت, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدراسى, كافەدرانىڭ اۋەزوۆ باستاپ, بەيسەكەڭ جالعاستىرعان, سول كىسىلەردىڭ عىلىمي ۇستانىمى مارەگە ءبىرىنشى كەلىپ جەڭىسكە جەتتى. سوندا وسى جەڭىسكە ءوزىم جەتكەندەي مەرەيلەنگەن ەدىم. جارىقتىق بەيسەكەڭ شاكىرتتەرىن وسىنداي سىننان, سىناقتان وتكىزگەندە, تەرەڭنەن ويلايدى ەكەن عوي. مۇنداي سىن مەن سىناقتاردىڭ عيبراتى, تانىمدىق, تاربيەلىك ماڭىزى, ومىرلىك ءمانى قانشالىقتى زور بولعانىن بۇگىندە ايتىپ جەتكىزۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. عىلىمي مەكتەپ دەگەن, عىلىمي مەكتەپتىڭ ءداستۇرى دەگەن وسى ەكەن! ءاردايىم جۇرەگىمنىڭ تورىندە جۇرەتىن كىسىم – قولىمنان جەتەلەپ ءجۇرىپ ۇلكەن ءومىردىڭ ەسىگىن اشتىرىپ, بيىك شىڭىنا شىعارعان عازيز ۇستازىم – بەيسەمباي كەنجەباەۆ. قازاق حالقى – ءوزىنىڭ ۇزىنا بويى تاريحىندا نەبىر قيامەت داۋىرلەردى, شىتىرمان كەزەڭدەردى, اۋىر دا ازاپتى تاريحي وقيعالاردى باسىنان كەشىرگەن, اقىن جۇبان مولداعاليەۆ ايتقانداي, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق. بىراق سول قيىندىقتاردىڭ ءبارىن كوتەرىپ, مويىماي, بۇگىنگى داۋىرگە, تاۋەلسىزدىك زامانىنا امان جەتكەن حالىق. قازاق حالقىنا تىكەلەي قاتىستى دەلىنەتىن, تاريحىنان, تابيعاتىنان ەشقاشان ءبولىپ الا المايتىن بايىرعى تۇرك داۋىرىنە زەر سالىپ قاراساق, سول كەزدە جاسالعان ادەبي مۇرالاردىڭ بارىندە بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ولاردان بۇگىنگى قازاق ەپوستارىنىڭ ءستيلىن, ءسوز ساپتاۋىن, ونىڭ تابيعاتىن ايقىن تانيمىز. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تىرەگەن, الەمدى اۋزىنا قاراتقان, ماڭگىلىك ەل ورناتۋدى ارمانداعان, تاڭىردەن جارالعانداي تۇرك قاعاندارى ماڭگى تاسقا قاشاپ جازعان «كۇلتەگىن» جىرىنان: «كوكتە – ءتاڭىرى, تومەندە قارا جەر جارالعاندا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان. ادام بالاسىنىڭ ۇستىنە اتا-تەگىم بۋمىن قاعان, ەستەمي قاعان وتىرعان. تۇرك حالقىنىڭ ەل-جۇرتىن قالىپتاستىرىپ يەلىك ەتكەن. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن العان, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى سولارعا قاراعان. ازدى كوپ قىلعان, كەدەيدى باي قىلعان, تاتۋ ەلگە جاقسىلىق قىلعان. ولار وسىنداي بىلىكتى قاعاندار ەدى, ولار وسىنداي ۇلى قاعاندار ەدى», دەگەن جولداردى وقيمىز. وسى سەكىلدى جولداردى ءبىز بەرتىندەگى قازاق ەپوستارىنان, «الپامىستان» دا, «قوبىلاندىدان» دا كەزدەستىرە الامىز. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءاربىر حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ تاريحى سول حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ازاماتتىق تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى بولاتىندىعىن دالەلدەيتىن قۇبىلىس. كەشەگى كوممۋنيستىك زاماندا پەرزەنتىن اناسىنىڭ باۋىرىنان ايىرعانداي, حالىقتى شىرىلداتىپ بايىرعى مادەنيەتىنىڭ ءبارىن جات قىلىپ, ۇلىلارىن ءوز حالقىنا جاۋ قىلىپ كورسەتكەن كەزەڭدە ءبىز كوپتەگەن اسىل مۇرالارىمىزدان ايىرىلدىق. ادەبيەت تاپتىق كوزقاراسقا تاۋەلدى بولدى. ماسەلەن, مەكتەپتە وقىعاندا ءبىزدىڭ بۋىن «كەدەيدىڭ ءبارى جاقسى, بايدىڭ ءبارى جامان» دەگەن پسيحولوگيامەن تاربيەلەندى. كەڭەستىك يدەولوگيا بىزگە كەدەيدى عانا دارىپتەدى. سودان دا ءبارىمىز بىردەي اتا-بابامىز تۇگەل كەدەيدەن شىققان دەپ ءومىربايان تولتىرۋدى ادەتكە اينالدىردىق. قازاقتا «تەكسىز» دەگەن وتە اۋىر ءسوز بار. ءبىز ساياساتتىڭ سالدارىنان سول تەكسىزدىكتى ءوز قولىمىزبەن جاساپ, جازىپ, ماقتانىشقا اينالدىردىق. ادەبيەتىمىز دە, تاريحىمىز دا شولاق بايتالدىڭ قۇيرىعىنداي شولتيىپ شىعا كەلدى. بايتاق, تەلەگەي-تەڭىز ەپوستاردىڭ ىشىنەن تەك «قامبار باتىردى» عانا وقىتتى. ويتكەنى: «قامبار باتىر كەدەي, كەدەيدەن شىققان باتىر. قالعانىنىڭ ءبارى باي, ولاردىڭ ءبارى حالىققا جات», دەپ تە ۇعىندىرىلدى. دۇنيە جۇزىندەگى حالىقتاردىڭ ىشىندە ەپوس تۋدىرعان حالىق ساناۋلى-اق. بۇگىنگى تاڭدا ءبىر جارىم ميللياردتان اسقان قىتاي حالقى ەپوس تۋدىرا العان جوق. ال قازاق حالقى ەپوس تۋدىرعان از حالىقتىڭ بىرىنەن سانالادى. بۇل ۇلى حالىقتىڭ عانا قولىنان كەلەدى. كەشەگى كوممۋنيستىك زاماندا يدەولوگيانىڭ سالدارىنان بايىرعى تاريحىمىز تابانعا تاپتالىپ, ساياساتقا, جالاڭ ۇرانعا اينالىپ كەتتى. حالىقتىڭ ءوزى عاسىرلار بويى, ءتىپتى مىڭداعان جىلدار بويى جاساعان, ءسويتىپ وزىمەن بىرگە جاساسقان, ءوز قولىمەن, ءوز اقىل-پاراساتىمەن, ساناسىمەن جاساعان ءتول پەرزەنتى سياقتى شىعارمالارىنىڭ ءبارىن سول حالىقتىڭ وزىنە جات قىلدى. بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ اۋىر قاسىرەتتىڭ ءبىرى ەدى. ءسويتىپ قازاق باعزى زامانداردان تىرشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان, قازاقستان جەرىن ىلگەرىدەن مەكەندەپ كەلە جاتقان ۇلت بولا تۇرا, تاريحى جوق تۇلدىر, وتكەنى جوق بۇلدىر, رۋحانياتى جوق توبىردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەتتى. سونىڭ سالدارىنان قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن بۇقار جىراۋدان باستالادى دەگەن تەندەنتسيا ەتەك الدى. مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ بارىندە سولاي جازىلىپ, سولاي وقىتىلدى. تاريح بىلەتىن شىن اقيقات بىرەۋ عانا: كەز كەلگەن حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ تاريحى سول حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە تۋادى, بىرگە قالىپتاسادى, بىرگە داميدى, بىرگە جاسايدى. سوندىقتان دا ەرتە زامانداردا حالقىمىز جاساعان اسىل مۇرالاردىڭ ءبارى وزىمىزگە ءتان ەكەنىن بۇگىندە دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل اكسيوما. سول قيىن كەزدەردە, ادەبيەت تاريحى بۇقار جىراۋدان باستالادى, ودان ارعى كەزەڭدەگىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ اڭىزى, قيالى, فولكلورى دەگەن تەوريا مىقتاپ ورنىققان كەزدە, حالىقتىڭ تاريحىنا, ادەبيەتىنە شىرىلداپ اراشا تۇسكەن بىردەن ءبىر عالىم, ۇستازىمىز بەيسەمباي كەنجەباەۆ بولاتىن. مەن ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىن, بەيسەكەڭ بويىن جاسىرعان تۇلپار سياقتى كىسى ەدى, بەيسەۋەت كىسى الدىنا شىعىپ, كولبەڭدەپ سويلەي بەرمەيتىن. ەشبىر جيىندا الدەكىمگە ارتىق ءسوز ايتقانىن ەستىگەن ەمەسپىن. بىراق شىندىققا ەشبىر جاناسپايتىن, ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, ءوزىنىڭ اتىنا ايتىلعان كەيبىر ورىنسىز سوزدەرگە قاتتى قىنجىلاتىن ەدى, ۇيگە كەلگەندە ۋايىمداپ, پۇشايمان بولاتىن. بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ اق جۇرەگىنەن ارشىلىپ, توگىلىپ جازعان مارجانداي ويلارىنىڭ ءبارى كەسىلىپ, ءپىشىپ, قايشىمەنەن قيىلىپ, كۇزەلىپ, ءجۇنىن جۇلعان تاۋىقتاي بولىپ جاريالاناتىن. ول زامانداردا بەيسەكەڭنىڭ ءبىر ءسوزى جۇزەگە اسقان جوق, جازعان ماقالاسىنىڭ بىردە-ءبىرى تۇتاس كۇيىندە جاريالانبادى. ءبارى سۇزگىدەن وتكىزىلىپ, ماعىناسى جويىلىپ, حالىققا تۇسىنىكسىز كۇيدە جەتىپ جاتتى. سوندا دا بەيسەكەڭ ايتقانىنان قايتقان جوق. ۇنەمى: «حالىق بولعان جەردە ادەبيەت بولادى, ادەبيەت بولعان جەردە ونىڭ تاريحى بولادى. سوندىقتان ءبىز مۇنى زەرتتەۋىمىز كەرەك. بۇقار جىراۋدىڭ الدىندا دا قازاق بولعان, قازاق بولدى دەگەن ءسوز قازاق حالقىنىڭ ادەبيەتى بولعان دەگەن ءسوز. وسىنى دالەلدەۋىمىز كەرەك!» دەيتىن جارىقتىق كۇيىپ-ءپىسىپ. 1960 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن كەزىمدە بەيسەكەڭ مەنى ارنايى شاقىرىپ الىپ: «مىرزاتاي, ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەمىن, سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. باۋىرلاس وزگە ەلدەرگە قاراشى, كورشىلەس تاتاردى, وزبەكتى ال, ءبارى دە ادەبيەتىن كەشەگى حVIII عاسىردان باستاپ وتىرعان جوق. ءبىزدىڭ ولارمەن تاريحىمىز ءبىر, تاعدىرىمىز ءبىر, ءتۇبىمىز, توركىنىمىز ءبىر حالىقپىز, ءبارىمىز ءبىرمىز. ف.ەنگەلستىڭ ايتاتىن ءسوزى بار ەمەس پە: «نەعۇرلىم عاسىرلار تۇبىنە تەرەڭدەگەن سايىن, سوعۇرلىم تەكتەس حالىقتاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جويىلا بەرەدى», دەمەۋشى مە ەدى. ءبىز – تەگىمىز ءبىر, تاريحىمىز ءبىر حالىقپىز. سوندا ولار وزدەرىنىڭ تاريحىنا كىرگىزگەندە, اڭقىپ تۇرعان دالانىڭ جىرىنداي عاجاپ شىعارمالاردى نەگە ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى ەمەس دەپ ايتامىز؟.. بابالارىمىز قالدىرعان اسىلدارىمىزدان ءبىز نەگە ات-تونىمىزدى الىپ قاشۋىمىز كەرەك, ماعان وسى جاعى تۇسىنىكسىز», دەيتىن ەدى. الپىسىنشى جىلدارى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى بىرنەشە جيىندار, كونفەرەنتسيالار ءوتتى. بەيسەكەڭ سوندا اشىلىپ تا, اشىنىپ تا سويلەپ ءجۇردى. بىراق ول كەزدە بەيسەكەڭنىڭ مىسىن باسىپ, ارتىق سويلەيتىن عالىمدار از بولعان جوق. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا وتكەن ءبىر كونفەرەنتسيادا بەيسەكەڭ قايراپ, ءوزىنىڭ ەكى اسپيرانتى مۇحتار ماعاۋين ەكەۋمىزدى اپارىپ سالدى سويلەۋگە. الگى كونفەرەنتسيادا: «حالىق بولعان جەردە ادەبيەت بولادى, ادەبيەت بولعان جەردە ونىڭ تاريحى بولادى. ءبىز – تاريحى تەرەڭ جاتقان حالىقپىز. ءبىز بايتاق تاريحى بار ەلمىز. بۇل ەلدىڭ بايتاق ادەبيەتى بار. سوندىقتان ءبىز مۇنى وزگە تۇركتىلدەس حالىقتار سياقتى زەرتتەۋىمىز كەرەك», دەپ مۇحتار ەكەۋمىز سويلەگەن كەزدە, جارىقتىق اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ: ء«اي, بەيسەمباي, تارت ۇرگىزبەي مىنا كۇشىكتەرىڭدى!» دەپ ايقاي سالعانى ءالى ەسىمدە. بەيسەكەڭ سول جولى قاتتى مۇڭايدى, مۇڭايعانىمەن ايتقانىنان قايتقان جوق. بۇرىنعىدان دا بەكىنە ءتۇستى. مەنى بەيسەكەڭ «كونە تۇرك ادەبيەتى ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا جازۋعا قايراي ءتۇستى. بەيسەكەڭنىڭ قۋدالانباعان زامانى جوق. قازاق مادەنيەتىنىڭ, قازاق ادەبيەتىنىڭ, جالپى قازاق اعارتۋ سالاسىنىڭ جارق ەتىپ جانىپ تۇسكەن جارىق جۇلدىزى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ مۇراسىن زەرتتەيمىن, سۇلتانماحمۇت قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى, اقىنى ەكەنىن دالەلدەيمىن دەپ جاپا شەككەنىن جاقسى بىلەمىز. تاريح مۇنى دا ۇمىتقان جوق. اقىرى باياندى بولدى. بەيسەكەڭنىڭ ايتقانى كەلدى. قازىر قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن كۇنى كەشە باسىنان قيىندىقتى وتكەرمەگەندەي, باياعى زاماننان زەرتتەلىپ كەلە جاتقانداي قابىلدايدى جۇرتتىڭ ءبارى. اقيقاتىندا بۇل ۇلكەن ارپالىستان تۋعان ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەدى. مۇنىڭ باسىندا تاباندى بەيسەمباي كەنجەباەۆ تۇردى. قاسىندا ءبىز بولدىق. تاريحتىڭ شىندىعىنا جۇگىنەتىن بولساق, ادەبيەتىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن, كونە ءداۋىرىن مەنەن بۇرىن ارنايى زەرتتەگەن عالىم بولعان جوق. شىندىعى وسى. تاسقا قاشالىپ جازىلعان كونە تۇرك جىرلارىن دا وسىدان 45 جىل بۇرىن العاش جاڭاشالاعان (اۋدارعان) مەن ەدىم. مەنەن كەيىن ونى قايتا اۋدارعان, ارنايى تەرەڭ زەرتتەگەن كىسى بولعان جوق. سول اۋدارمالارىمدى بۇگىندە سىلتەمەسىز-اق پايدالانىپ ءجۇر. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسىنىڭ ءبارىن وزدەرى ىستەگەنسيدى. بەيسەكەڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن كازگۋ-دە العاش «ەجەلگى ادەبيەت» دەپ اتالاتىن تەوريالىق كۋرستى نەگىزدەپ, قالىپتاستىرعان دا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنە ارناپ سول كۋرستىڭ تۇڭعىش باعدارلاماسىن جاساعان دا مەن ەدىم. بىرەۋ ۇمىتسا دا, تاريح ۇمىتپايتىن وسى ەڭبەگىمدى ايتپاسىما بولمادى. عىلىمداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ ءبىرى وسى دەپ بىلەمىن. ەگەر دە بۇگىندە كۇلتەگىن, تونىكوك دەگەن ەسىمدەر قازاق ساناسىنا ابدەن ۇيالاعان بولسا, بۇل دا مەنىڭ زەرتتەۋلەرىمنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. قۇلبەك ەرگوبەك بەيسەكەڭنىڭ بەس تومدىق اكادەميالىق جيناعىن جاريالاپ جاتىر. ونىڭ العىسوزىن مەن جازعان ءبىرىنشى تومى «تۇرك قاعاناتىنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن...» دەپ اتالادى. ءبىرىنشى تاراۋىنا بەيسەكەڭنىڭ «ەرتە داۋىرلەردەگى ادەبيەت نۇسقالارى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن داۋىرلەۋ», سونداي-اق تۇرك حالىقتارىنا ورتاق «ديۆاني لۇعات ات-تۇرك», «قيسسا-سۇل ءانبيا», «كودەكس كۋمانيكۋس», «مۇحابباتناما» سياقتى ايشىقتى شىعارمالاردى تالداۋى بەرىلىپ, «ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» جايلى پىكىرى دە ەنگىزىلدى. بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ء«سوز تۋرالى ءسوز» دەپ اتالاتىن تۇركىتانۋعا ارنالعان قۇندى ەڭبەگى دە تۇڭعىش رەت وسى تومدىقتان ورىن الدى. بەيسەكەڭ – قازاق ادەبيەتى عىلىمىندا تۇڭعىش رەت قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جۇيەلەگەن, ءبىر ىزگە سالعان عالىم. ول كىسى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن: ەرتە داۋىردەگى ادەبيەت (تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ادەبيەت, ح عاسىرعا دەيىن), مۇسىلمان ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى (ح-ءحىى عاسىر), التىن وردا كەزىندەگى ادەبيەت, قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ادەبيەت, ءحVىىى-ءحىح عاسىرداعى ادەبيەت, حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتى جانە قازىرگى ادەبيەت دەپ داۋىرلەيتۇعىن. بۇل جيناقتارعا بەيسەكەڭنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, تالاي مەحنات شەگىپ, تالاي قيىندىقتى باستان كەشكەن اۋىر دا ازاپتى ويلارمەن جازعان, اسىل قالامىنان تۋعان قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەرگە اسا قاجەتتى, قۇندى شىعارمالارى, ماقالالارى, عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى كىرگەن. 1967 جىلى بەيسەمباي كەنجەباەۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ, حابيبوللا سىدىقوۆ, مۇحتار ماعاۋين ءبارىمىز بىرىگىپ ازىرلەگەن «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارى» دەيتىن «مەكتەپ» باسپاسىنان جيناق شىقتى. بۇل ادەبيەت تاريحى سالاسىنداعى اسا ەلەۋلى كىتاپ بولۋىمەن قاتار, ەرتە ءداۋىر ادەبيەتى تاريحىن ءپان رەتىندە نەگىزدەگەن, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن 12 عاسىرعا تەرەڭدەتكەن تۇڭعىش سۇبەلى ەڭبەك بولاتىن. سول كەزدەگى «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالىنىڭ (1968, 6-كىتابى) وسى كىتاپ تۋرالى: «س ۆىحودوم ۆ سۆەت ەتوي كنيگي يستوريا كازاحسكوي ليتەراتۋرى ۋگلۋبليلاس نا تسەلىح دۆەنادتسات ۆەكوۆ», دەپ جازعانى جادىمدا. بەيسەمباي كەنجەباەۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ ماسەلەلەرىنە, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ىرگەلى ەڭبەكتەر جازۋمەن قاتار, اباي, ج.جاباەۆ, م.سەرالين, م.اۋەزوۆ, س.ءشارىپوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى دا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كىتاپتارىندا ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ كەمەڭگەرلىك, ويشىلدىق, تاپقىرلىق قابىلەتىنە باعاسىن بەرىپ, تاعدىرىنا قاتىستى وي تۇيگەن عالىم. ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇڭعىش رەت زامان قايشىلىقتارىنا قاراماي, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋ, جۇيەلەۋ, تەرەڭ زەرتتەۋمەن اينالىستى, ءسويتىپ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن بۇقار جىراۋدان باستالادى دەگەن جاڭساق پىكىردى تەرىسكە شىعارىپ, ورحون-ەنيسەي جازبالارىنان باستالاتىندىعىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەۋگە كۇش سالدى. حح عاسىردا ءومىر سۇرگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن, سونداي-اق تۇرك ءداۋىرىنىڭ ادەبي نۇسقالارىن جيناقتاپ, جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىردى. بەيسەكەڭ – جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبيەتتى تەرەڭ زەرتتەگەن ادام. ول ىبىراي مەن شوقاندى, بەرنياز كۇلەەۆ, اسەت اقىن, سۇلتانماحمۇت, اقموللا, ماقىش قالتاەۆ, اكىرام عالىموۆ سىندى ادەبيەت وكىلدەرىن زەرتتەدى. بەيسەكەڭنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تەرەڭگە اپارعان, تۇڭعىش رەت جۇيەگە ءتۇسىرىپ نەگىزدەپ, جان-جاقتى دالەلدەپ بەرگەن, ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, كونەرمەيتىن, ۇرپاعىنىڭ قولىنان تۇسپەيتىن اسا قۇندى مۇرا دەپ ەسەپتەيمىن. بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ ارتىندا قالعان بايتاق مۇرا مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ءالى دە تالاي مۇراسى جيناقتالىپ, تۇبەگەيلى زەرتتەلۋى كەرەك. ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان ۇستازىمنىڭ اكادەميك ۆيكتور ماكسيموۆيچ جيرمۋنسكي, ماسكەۋلىك پروفەسسورلار ءامىر نادجيپپەن, ايسۇلۋ ۆاليتوۆامەن, سول سياقتى وزگە دە اتاقتى عالىمدارمەن ادەبيەت تاريحىنا, سونىڭ ىشىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بولعان ۇزاق سۇحباتتارىنا تالاي كۋا بولعانمىن. سول كەزدەگى ۇزاق اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالعان كوپتەگەن ويلارى بۇل جيناقتارعا كىرمەگەن. تۇبىندە ونىڭ ءبارى تابىلىپ, جيناقتالادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بەيسەكەڭ وتە ەسكەرىمپاز كىسى بولاتىن, ءبارىن جيناقتاپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىراتىن. بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە كەن قازعانداي ءالى دە اشا تۇسەتىن, تەرەڭدەي بويلاپ تۇنىعىنا قانا تۇسەتىن عالىمنىڭ مۇرالارىن جيناقتاۋ مىندەتى تۇر. ونىڭ ەڭبەگى بەس تومدىقتان دا قوماقتى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. بەيسەكەڭ باسىنان قۋدالاۋدى وتە كوپ وتكىزگەن ادام, قيىن جىلدارى ماسكەۋگە بارىپ, سول جەردە قىزمەت ەتىپ, كىتابىن ساتىپ كۇن كورگەن. سوعان قاراماستان, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن, ماقتانىشپەن ايتاتىن دارەجەگە كوتەردى. ابايدىڭ: «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا. ۇستازدىق قىلعان جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», دەگەنىندەي, ءالى ەسىمدە, قاراماعىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن بىزدەرگە جازعى دەمالىسقا كەتىپ بارا جاتساق: «ەل اراسىنداعى اڭگىمەلەردى جيناي جۇرىڭدەر, قازاقتىڭ بوعاۋىز ايتىستارىن دا تاستاماڭدار», دەپ تاپسىرما بەرىپ جىبەرەتىن. وزگەنى قايدام, ءوزىم بىرنەشە نۇسقاسىن جيناپ كەلگەنمىن سوندا. ارينە, ولار مۇندا كورىنبەيدى, الايدا الدا تولىقتىرىلادى دەپ ويلايمىن. ب.كەنجەباەۆتىڭ بەس تومدىعى ادەبيەت تاريحىنداعى مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلانداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن قاتار تۇراتىن اسا قۇندى جيناق دەپ ەسەپتەيمىن. بەيسەمباي كەنجەباەۆ – قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ “قازاق ادەبيەتى” كافەدراسىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرتە داۋىردەن بەرگى تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان ۇلى عالىم. ول كىسىنىڭ ادەبيەت تاريحىن جۇيەلەۋدەگى جانە عالىم دايىنداۋداعى ەڭبەگى زايا كەتكەن جوق. كوپ جىلدىق قيىندىقتى جەڭە ءجۇرىپ, ديسسەرتاتسيا قورعادىق. جاڭا زەرتتەۋلەر دۇنيەگە كەلدى. بۇل بەيسەمباي كەنجەباەۆ يدەياسىنىڭ سالتاناتى ەدى. كوپ جىل كوز مايىن تاۋىسىپ, زامانمەن, كوممۋنيستىك يدەولوگيامەن ارپالىسا ءجۇرىپ جاساعان ەڭبەكتەرىمىز بۇگىندە حالىقتىڭ قولىنان تۇسپەيتىن قىمباتىنا اينالدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. مىنە, وسىلايشا, قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرتە ءداۋىرى الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلدى. داۋلى ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەكە ءپان رەتىندە وتە باستادى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ باعدارلامالارى, وقۋ قۇرالدارى جارىق كورىپ, ستۋدەنتتەر ادەبيەت تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىنا كوز جەتكىزىپ ۇيادان ۇشتى. حالىق ەشقاشان ءوز تاريحىنا ەنجار قاراي المايدى. وسى شىندىق ابدەن دالەلدەندى. بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ بۇل ەڭبەگى – ادەبيەتىمىزدى دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسقان, تاريحىمىزداعى جارقىن دا تانىمال قايراتكەرلەردىڭ ءومىرىن, تار جول, تايعاق كەشۋىن, كەمەل اقىلماندارىمىزدىڭ دۇنيەگە كوزقاراستارىن, ازاتتىققا ۇمتىلعان سونى يدەيالارىن جانە ادەبيەت تاريحىنداعى ەرەكشەلىگىن بايانداعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا قوسىلعان باعا جەتپەس قازىنا. مۇندا كوپجىلدىق زەرتتەۋ مەن عىلىمي وي-سانانىڭ فيلوسوفياسى جاتىر. سوندىقتان دا بۇل باسىلىمدار ءاربىر زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ, ءاربىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كىتاپحانالارىنان تابىلۋى ءتيىس. ۇستاز مەكتەبىنىڭ جارىعى مەن جىلۋىنان زەرتتەۋ جۇمىسىمدى اياقتاپ, قورعاۋعا ۇسىنعان كەزىمدە دە ۇلكەن قۋات الدىم. ديسسەرتاتسيا اۋەلى كافەدرادا تالقىلاندى. 1968 جىلدىڭ جازى. وقۋ جىلىنىڭ اياعى. عىلىمي جەتەكشىم بەيسەمباي كەنجەباەۆ, اكادەميك الكەي مارعۇلان, پروفەسسورلار مالىك عابدۋللين, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, تەمىرعالي نۇرتازين مەنىڭ زەرتتەۋىمدى قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى جاڭا جەتىستىك, جاڭا ادىم رەتىندە باعالادى. كافەدرانىڭ پىكىرى دە وسىعان تۇيىندەلدى. 1969 جىلى «كونە ادەبي ەسكەرتكىشتەر جانە ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. قورعاۋ بەس ساعاتقا سوزىلدى. تاقىرىپتىڭ قىزىقتىعى, الدە كۇردەلىلىگى, ءار تۇستا وتقا ماي تامىزعانداي داۋ-داماي ۋشىعىپ, ايتىس ءورشىپ, پىكىرتالاس تۋىنداپ ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي قالدىق. الكەي مارعۇلان اعا ورنىنان ەكىنشى رەت كوتەرىلىپ: «بۇل وتە كۇردەلى تاقىرىپ! دوكتورلىق سۇرايىن دەپ تۇرمىن!» – دەپ سۋىرىلىپ سويلەگەنى ەسىمدە. يۆان گروزنىي سەكىلدەنىپ تاياعىن اتتاتا باسىپ قورعاۋعا اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ كەلدى. ول كىسى سويلەگەندە زال دۇركىرەپ كەتتى. بەينە, كونە تۇرىك ءماتىنىن تاسقا ويىپ جازعان ءبادىزشى سەكىلدەنىپ باعزى بابالاردىڭ سارىنىنا سالىپ, ارعى-بەرگىنى قوزعاپ, ساي-سۇيەگىمدى سىرقىراتتى. جۇرت دۋىلداسىپ تاراسا باستادى. قۋانىشىمدا شەك جوق. زەينوللا اعامىز قۇشاعىن جايىپ: «كەلشى, مىرزاش, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ون ەكى عاسىرعا تەرەڭدەتتىڭ!» – دەپ مەرەيى تاسىپ, قۇشاعىنا الدى. و كەزدەگى ءۇردىس – قورعاۋدان كەيىن داستارقان جايىلادى. داستارقان ءمازىرىن عايسا سارمۋرزين باسقاردى. «بۇگىن تالاستىڭ قارا تايى بايگەدەن كەلدى», – دەپ اشقانى جادىمدا. قايران ۇستازدارىم. قايسىبىرىن ايتايىن! بۇل كۇندە وقۋ ورنىن, ودان قالسا ءبىلىمدى جەكەمەنشىككە اينالدىرىپ جىبەردىك. جەكەمەنشىك مۇددە, جەكەمەنشىك كاسىپ, جەكەمەنشىك مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت دەگەن قوڭىزداي ءورىپ الدىمىزدان شىقتى. ال, وسىعان مۇلدە كەرىسىنشە... ايماڭدايلى ۇستازىمىز قاي-قاي نارسەدە قازاقتىڭ قامىن جەپ ءسوز ساباقتايتىن. ۇلتتىق بيىكتەن وي ورەتىن. بازبىردە كوزىمە كورىپكەل اۋليەدەي ەلەستەپ كەتەدى. سول كىسىلەردىڭ سوزىندە, وزىندە قاسيەت كەپيەتى بار ما دەپ قالامىن. ويدى وي قوزعايدى. شوقان شىعارمالارىنىڭ باسىنا تۇسكەن كەپ الكەي اعا مارعۇلاننىڭ دا تاعدىرىندا قايتالاندى. وتكەن عاسىردىڭ 1998 جىلى الەكەڭنىڭ ءومىر بويعى جازعان ەڭبەكتەرىن سارالاپ, جۇيەلەپ, ناقتىلاي ءتۇزىپ 14 توم شىعارۋ جوسپارلانعان ەدى. رەداكتسيالىق القا قۇرىلدى. عىلىمي رەداكتورلار بەلگىلەندى. ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. ايتسە-داعى, سول ۇلان-اسىر ۇلكەن شارۋا ىسكە اسىرۋعا كەلگەندە – عۇلامانىڭ بار-جوعى ءتورت تومى عانا شىعىپ ۇلگەردى. ونىڭ وزىندە ءۇشىنشى, ءتورتىنشى كىتاپ بىرىكتىرىلىپ جارىق كوردى. ۇلكەن ءپاتۋالى ءىستىڭ اياعى بۇل كۇندە سيىرقۇيىمشاقتانىپ ۇزىلۋگە قالدى. نەسىن جاسىرايىن. الەكەڭنىڭ الدىن كوردىم, اقىلىن تىڭدادىم. ول كىسى مەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياما رەسمي وپپونەنت بولدى. سول كەزەڭدە, جاس كەزىمدە الەكەڭ تۋرالى ويدى قاعازعا تۇسىرەيىنشى دەپ نەشە مارتە وقتالدىم. ءجيى كەزدەسىپ ۇنەمى اقىل-كەڭەس الىپ جۇرگەن ۇستازىم تۋرالى, الەكەڭنىڭ عىلىمداعى مۇراتىن, وي-پاراساتى تۋرالى جازۋدىڭ قيىن ەكەندىگىن مەن قولىما قالام العاندا شىنداپ ءتۇسىندىم. ...كوپشىلىك ويىنان شىعا الماسام شە؟ اڭگىمەنى نەدەن باستاۋ كەرەك؟ جاستارعا ۇلگى بولسىن دەپ اكادەميكتىڭ بالالىق شاعىن, وسكەن ورتاسىن جازام با, جوق الدە, جاسىنان زەرەك, باياننىڭ سۇلۋ تابيعاتىنا, قازاقتىڭ ۇشان-تەڭىز جىرىنا بولەنىپ وسكەن الكەيدىڭ موسكۆا, لەنينگراد قالالارىنداعى وقۋ, ىزدەنۋ جولىن جازام با؟ وندا قانىش, مۇحتارداي دانالارمەن بىردەي ءبىلىم جولىنا بىرگە اتتانعان شاكىرتتىك جىلدارىنىڭ قىمبات, قىزىق اڭگىمەسىن ايتىپ جەتكىزە الار ما ەكەم؟.. كوپ تولعانىپ, كوپ ويلانىپ جاس كۇنىمنەن الدىما شامشىراق ەتىپ ۇستاعان عالىم اعانىڭ تىندىرعان ىستەرى مەن ىزدەنىستەرى تۋرالى تەبىرەنۋدى ءجون كوردىم. حالقىمىزدىڭ تاريحىن, مادەني شەجىرەسىن جالىقپاي زەرتتەپ, توم-توم باعالى كىتاپتار جاريالاپ, قازاق وركەنيەتىنىڭ وسۋىنە, ءبىلىم قورىنىڭ مولايۋىنا سۇراپىل ىقپال جاساعان شامشىراقتارىمىزدىڭ ءبىرى – اكادەميك الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان. الكەي اعامىز تەكتى تۇقىمنان شىققان. اتاقتى ابىلاي حاننىڭ ۇزەڭگىلەس, قارۋلاس سەرىگىنىڭ ءبىرى ولجاباي باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. ولجاباي باتىردىڭ جوڭعارلارعا قارسى جان الىپ, جان بەرگەن جورىعىنان باسقا – ءبىز بىلمەيتىن ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىگى: 1772 جىلى ەدىگە بي ەكەۋى قوسىلىپ رەسەي يمپەراتريتساسى ەكاتەرينا ءىى-گە كەڭ-بايتاق ق ۇلىندى دالاسىن بايىرعى يەسى قازاقتارعا قايتارىپ بەرۋ جونىندە ۇلكەن حات جازعان كىسى. ايتسە-داعى ەۋروپانىڭ بىرنەشە مەملەكەتى سىيىپ كەتەردەي جازيرا جازىق قازاقتارعا بۇيىرماي, ورىستاردىڭ ماڭگىلىك قول استىندا قالىپ قويدى. حات ارحيۆتە قالدى. ايتەۋىر, «كۋلۋندينسكايا ستەپ» دەگەن اتى رەسەيدە ساقتالعانىنا دا شۇكىر. كەلەشەك عالىم ەڭ اۋەلى باياناۋىلداعى ءۇش كلاستىق ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن. 17 جاسىندا سەمەي تەحنيكۋمىن ۇزدىك ءتامامدايدى. سول جىلدارى سەمەي قالاسىنان شىعىپ تۇرعان «تاڭ» جۋرنالى مەن «قازاق ءتىلى» گازەتىنە بەلسەنە قاتىناسادى. مۇحتار اۋەزوۆپەن تانىسىپ, كەيىنشە ارالارىنان قىل وتپەيتىن دوس بولىپ كەتەدى. 21 جاسار الكەي لەنينگرادقا بارىپ, شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. ءتول وقۋىن جالعاستىرا ءجۇرىپ لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتى مەن ونەر تاريحى ينستيتۋتىنان قوسىمشا ءدارىس الادى. ءسوز باسىندا كەلتىرىلگەن ۇلى اكادەميكتەردىڭ الدىن كورىپ, ءتالىمىن الدىم دەيتىنىم وسى كەزەڭ ەدى. اتالمىش وقۋ ورنىن 25 جاسىندا ۇزدىك بىتىرگەن الەكەڭ كوكىرەگىنىڭ كوزى بار عۇلامالارىنىڭ مەگزەۋىمەن عىلىمنىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي, اسا قيىن ءارى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپقا قالام تارتادى. ول تاقىرىپ – «پايىز-تۇمار مەن تاڭبالاردىڭ تاريحي ماڭىزى» (پايىز – حاننىڭ الدىنا بارۋعا ارنالعان رۇقسات كەپىلدىگى) دەپ اتالاتىن ارعى-بەرگى تاريحتا سۇرلەۋ سالىنباعان, جۇمباعى كوپ, جويقىن زەرتتەۋدىڭ باستاۋ ارناسىن الادى. سۇراپىل سوعىس اياقتالعان جىلى تابىسپەن قورعاپ شىققان عىلىمي تاقىرىبىنا اتاقتى شىعىستانۋشى ن.ۆ.كيۋنەر جوعارى باعا بەرىپ, ساتتىلىك تىلەدى. قالامىنىڭ ءىزىن سۋىتپاي الەكەڭ «قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق اڭىز-اڭگىمەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ديسسەرتاتسيانى قانى جەرگە تامبايتىن جالپىعا بىردەي جاڭالىق دەپ اكادەميكتەر ۆ.ا.گوردلەۆسكي مەن ي.ي.مەششانينوۆ جەردەن جەتى قازىنا تاپقانداي قۋانا قۇپتاعانى سول كەزدەگى باسىلىم بەتتەرىنە شىقتى. 1946 جىلى قازاقستان ۇلتتىق اكادەمياسى ءوز الدىنا جەكە وتاۋ تىگىپ, ۇلكەن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قاراشاڭىراعىنا اينالدى. جاڭادان كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اشىلدى. ارعى-بەرگى تاريحتى اتاسىنىڭ شەجىرەسىندەي تارقاتاتىن, كونە ءماتىندى تەرەڭ تانىپ وقي الاتىن, قاي زەرتتەۋگە وتىرسا-داعى ۇرىنىپ ىستەيتىن دۇلەي مىنەزدى جاس عالىم – قاي-قاي لاۋازىمدى ورىن ۇسىنسا-داعى دوڭگەلەتىپ ىستەپ كەتەتىن ەدى. ينستيتۋت ديرەكتورلىعى ورنىنان ءوز ەركىمەن باس تارتادى. كابينەتى اتشاپتىرىم, ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە دە كەلىسپەيدى. تەك عىلىممەن اينالىسۋدى ءجون كورەدى. الدەقاشان ۇلتتىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ شەكاراسىنان شىققان, باياعىدان اتاعى الەمگە جايىلعان الەكەڭ 44 جىل بويىنا, ياعني ولە-ولگەنشە تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى عانا بولىپ ءوتتى. داڭقى جەر جارعان ۇلى عۇلاما-اكادەميك نەلىكتەن وسىناۋ كىشىگىرىم قىزمەتتى مىسە تۇتتى دەپ قايران قالاسىز. الەكەڭە – عىلىم ءوتىپ كەتكەن, عىلىمنىڭ تۇبىنە جەتكەن دەگەن قوسىمشا ەسىم جامالعان جىلدار ەدى بۇل! نەتكەن ولەرمەندىك! نەتكەن عىلىمعا بەرىلگەندىك دەسەڭشى! الەكەڭ بىلايعى ومىرىندە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مۇراسىن تىرنەكتەپ جيناپ, عىلىمي اپپاراتپەن جابدىقتاپ, شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىن شىعارۋمەن اينالىستى. تاۋ اۋدارعانداي قيىن شارۋانى تارازىلاي كەلە شوقاننىڭ تولىق جيناعى قىرتىستى قالىڭ التى توم بولادى دەپ ءتۇزىلىم جاسادى. ايتسە دە ولشەنىپ بەرگەن ۋاقىت ەمەس پە! عىلىم كوكجيەگىندە قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتكەن ايگىلى شىعىستانۋشىنىڭ 5 تومىن عانا شىعارىپ ۇلگەردى. 6-شى توم الەكەڭنىڭ ءىزباسارلارىنىڭ موينىندا قالدى. اكادەميك قايتىس بولعالى شيرەك عاسىر ءوتىپتى. ءىزباسارلارى ءالى كۇنگە التىنشى تومدى جيناپ, ءتۇزىپ شىعارا الماي كەلەدى. الكەي حاقان ۇلى عىلىمنىڭ ءار سالاسىنا ءوز ۇلەسىن قوسا بىلگەن ءبىلىمنىڭ بيىك شىڭى ەدى. ول – ادەبيەتشى, تاريحشى, ارحەولوگ, ونەر زەرتتەۋشىسى, ساياحاتشى, ەتنوگراف. مۇنىڭ ۇستىنە ۇستازدىعىن, جازۋشىلىعىن قوسىڭىز. وسى جەردە جازۋشى دەگەن ءسوزدى ادەيى ايتىپ وتىرمىز. ويتكەنى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى دالدىلىگى, تەرەڭدىگى ءوز الدىنا, ەرەكشە كوركەم ءتىلدى بوياۋىمەن سيپاتتالادى. شوقان شىعارمالارى بەس تومدىعىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنداعى شوقان ءومىربايانىن قايتا ءبىر وقىپ شىعىڭىزشى. ءسىرا-داعى ونىڭ ادەتتەگى ومىرباياندىق جالاڭ دەرەكتەمەلەردەن ءتىپتى بولەكشە جازىلعاندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. شوقاننىڭ وسكەن ورتاسى, دۇنيەتانىمى, ونەر دۇنيەسى جايىنداعى تۇتاس كوركەم شىعارما وقىعانداي اسەردە بولاسىز. قازاق توپىراعىندا تۋعان ومىرباياندىق وچەركتەردىڭ بۇدان وزىق ۇلگىسىن تابۋ قيىن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. (جالعاسى بار)
