ويدى وي قوزعايدى نەمەسە ءبىزدىڭ دە ايتارىمىز بار

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وتكەن جىلعى 29 قىركۇيەكتەگى №394-397 (26240) سانىندا قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى تولەۋباي ەرمەكباەۆتىڭ «تۋعان جەردىڭ تاسى دا ءتىل قاتادى» دەگەن ماقالاسى جا­ريا­لاندى. وندا ءحVىى – ءحVىىى عا­سىر­لاردا ءومىر سۇرگەن ۇلكەن تۇلعا, قازاق حاندىعىنىڭ اسا ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ورتا ءجۇزدىڭ ۇلى ءبيى قاز داۋىستى قازىبەك كەل­دى­بەك­ ۇلى­نىڭ قايتىس بولعان جەرىنە ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىن ەشقانداي ەسكەرتكىش-بەلگى قويىلماي, ەسكەرۋسىز جاتىر دەگەن اڭگىمە ايتىلادى. ويىن ءتۇيىن­دەي كەلە تولەۋباي ەرمەكباەۆ: «...تە­رەك­تىبۇلاقتاعى (دۇرىسى: قاراعاي­لى­بۇلاق) بي اتانىڭ قىستاۋى (كۇزەۋى) باسىندا جىلدار سال­ماعىمەن وڭ جامباسىنا جانتايىپ بارا جاتقان ەكى سورە تاس ءالى كۇنگە دەيىن قامسىزدىعىمىزدىڭ بەلگىسىندەي بو­لىپ سول جەردە قالقيىپ تۇر. با­سىن­دا ەشقانداي بەلگى جوق. قورشاۋعا دا, قورعاۋعا دا الىنباعان. بۇلار باسىندا ءتورت تاس ەدى. ەكەۋىنەن ايى­رىل­دىق. ەندى وسى قالقيىپ تۇرعان قال­عان قوس تاستان كوز جازىپ قالما­ساق جارار ەدى. وندا بۇل سالعىرت­تى­عىمىز بەن سالبوكسەلىگىمىزدى ۇلى ءبيدىڭ ارۋاعى كەشە مە؟ ءاي, قايدام...» دەيدى. قازاق ەلىن تاۋكە, بولات, سامەكە, ابىلمامبەت, ابىلاي حاندار بيلەگەن تۇستاردا مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ, ولاردىڭ ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتىنا ۇلكەن ىقپال جا­سا­عان, جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق كۇرەستى ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­لار­دىڭ ءبىرى بولعان قاز داۋىستى قازى­بەك­تىڭ فانيدەن باقيعا وتكەن ورنىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ ءىسى بيلىك تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالىپ كەلە جاتقانىن كۇيزەلە ايتقان ت.ەرمەكباەۆتىڭ جان اشۋىن تۇسىنۋگە بولادى. شىنىندا دا, ۇلكەن تاريحي ءمانى بار وقيعا ور­نى­نا ورتالىق نەمەسە جەرگىلىكتى وكى­مەت تاراپىنان ەشقانداي قامقورلىق جاسالعان جوق. ءتىپتى, ول قاراعاندى وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەم­لەكەتتىك تىزىمىنە دە ەنگىزىلمەگەن («ور­تا­لىق قازاقستان», №89-92 (20876), 10 ماۋسىم 2010 ج.). الايدا, قاز داۋىستى قازىبەك 1764 جىلى, 97 جا­سىندا شىدەرتى بويىنداعى جاي­لاۋى­نان ەدىرەيدەگى قىستاۋىنا كوشىپ بارا جاتقان جولدا, كۇزەۋ قونىسى قاراعايلىبۇلاقتا ناۋقاستانىپ قاي­تىس بولعان, اق جۋىپ, ارۋلاپ, اق كيىز­دىڭ سىرتىنان بىلعارىمەن قاپتالىپ, بالاسى بەكبولات جىل شىعا ءمايىتتى قاسيەتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە اپارىپ جەرلەگەنگە دەيىن, قىس بويى اماناتقا ساق­تال­عان جەردە 2000 جىلدىڭ تامىز اي­ىندا ۇرپاقتارى سورە تاستاردى تەمىر شارباقپەن قورشاتىپ, گرانيتتەن ەسكەرتكىش قويدى, بابا رۋحىنا تاعزىم ەتتى. ەسكەرتكىش تاستىڭ بەتىنە: «ءحۇىى – ءحVىىى عع. قازاق حاندىعىنىڭ اسا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى قاز داۋىستى قازىبەك بي وسى جەردە 1764 ج. قايتىس بولدى. مۇردەسى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنە جەرلەنگەن. ۇر­پاق­تارىنان», – دەپ جازىلعان. ەسكەرتكىشتى ورناتۋ راسىمىندە جينال­عان­دارعا اس بەرىلىپ, دۇعا باعىش­تال­دى. اتالعان ءىس-شاراعا وراي ايماق ءوڭى­رىنىڭ ايناسى «ورتالىق قازاق­ستان» گازەتىنىڭ 2000 جىلعى 30 تامىز كۇنگى سانىندا وسى جولدار اۆتور­لا­رى­نىڭ ءبىرى, جۋرناليست ەرمەك بال­تاش­ ۇلىنىڭ «كەرىم دالانىڭ كەمەڭ­گەرى» اتتى ماقالاسى جاريالانىپ, وقيعا ورنىنان تۇسىرىلگەن سۋرەت قوسا جارىق كوردى. ءدال وسى مەزگىلدە «قا­زاقستان – قاراعاندى» تەلەار­ناسىنان تەلەجۋرناليست سادىق تالاسباەۆتىڭ اتالمىش شارادان تۇسىرىلگەن رەپور­تاجى دا بەرىلدى. قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ سورە تاس­تارىنا قاتىستى اڭگىمە قوزعال­عان­نان كەيىن ونىڭ ورناتىلۋ جاعداي­ى­نان دا ازىن-اۋلاق ماعلۇمات بەرە كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. ءمايىت ساق­تال­عان سورەنى تىرەپ تۇرعان 4 تاعان تاستى وسى جەرگە اكەپ ورناتقان قارا­كە­سەكتىڭ قاراكەمپىرىنەن شىققان قاراباس بالۋان ەكەن. بۇل دەرەك قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ بەسىنشى-ال­تىنشى ۇرپاقتارى جايساق قاجىنىڭ (1854 – 1917) ۇلى, ىستامبۇلدىڭ ايا سوفيا جانە ۋفانىڭ عاليا مەدرەسەلەرىنەن ءبىلىم الىپ, ءومىر بويى ۇستازدىق ەتكەن كاماليددەن (كامال) (1882 – 1954) قالدىرعان شەجىرەدەن بەلگىلى. ال جوعالىپ كەتكەن ەكى تاس تۋرالى وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, جوعارى ساناتتى ۇستاز, وسى كۇنى جاسى 76-عا كەلىپ وتىرعان زەينەتكەر راۋيا سماعۇل ۇلى سماقوۆ دەرەك بەردى. راۋيا سۇيىندىكتىڭ ايدابول اتاسىنان تارايدى. اكەسى سماعۇل (سماق) ءجۇ­نىس­ ۇلى ەل سىيلاعان ساليقالى اقسا­قال, ءدىندار ادام ەدى. قاز داۋىستى قازىبەك قورىمىنىڭ ىرگەسىندەگى مۇرىنتال اۋىلىندا تۇرعان. بۇل جەر بۇرىن پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانىنا قاراستى وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى اتىنداعى شارۋاشىلىق­تىڭ بولىمشەسى بولاتىن. قورىمنىڭ الدىنداعى ولكەنى سەڭكىباي جازىعى دەيدى. ول قاراكەسەك ىشىندە قارا-شور اتامىزدان تارايتىن سەڭكىباي باتىردىڭ جايلاۋى بولعان. قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ جايلاۋى وسى وڭىرمەن شەكتەس. سەڭكىباي باتىردىڭ ءبىر بالاسى دالباتاۋ اتالۋى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرگەندەي. 1941-1946 جىلدارى سماعۇل اقسا­قال سەڭكىباي ولكەسىندەگى ورماننىڭ جانىنداعى قاراشوقىنىڭ (قارا بيە ەمەس) باۋرايىن قونىستانعان. قاز داۋىس­تى قازىبەك قورىمى بۇل جەردەن ءبىر-اق شاقىرىم. 1946 جىلى راۋيا سەمىزبۇعى جەتىجىلدىق مەكتەبىنە اۋىسىپ, 5-سىنىپتى سەمىزبۇعى كەنتىندە, كەڭەس توراعاسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن جەزدەسى قاپپاس قالياق­پا­روۆ­تىڭ ۇيىندە جاتىپ وقيدى. سوندا 1946 جىلى قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ سول كەزدەگى قىزمەتكەرى نۇركەن جانالين دەگەن كىسى سەمىزبۇعى كەنىشىنەن «زيس-5» ماشيناسى مەن ونشاقتى جۇمىسكەر الىپ كەلىپ, 4 تاستىڭ ءبىرىن نۇرا تەمىر جول ستانساسىنا اپارىپ, سول جەردەن پويىزبەن الماتىعا ءجو­نەلتكەن. راۋيانىڭ بۇل وقيعانى ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىنى, جەزدەسى قاپ­پاس جوعارىداعى نۇركەن ءجاناليننىڭ جانىندا بولعان ەكەن. «ءتورتىنشى تاستى سەمىزبۇعى, شالقار نەمەسە قاندىكول اۋىلىنىڭ ۇستالارى نەمەسە تىڭ يگەرۋ جىلدارى جاڭا ۇيىم­داسىپ جاتقان كولحوزداردىڭ ورىس­تا­رى ديىرمەن جاساۋعا پايدالانۋ ءۇشىن اكەتۋى مۇمكىن», دەپ پايىمدايدى راۋيا. حوش, سونىمەن قاز داۋىستى قا­زىبەكتىڭ سورەسى قىزمەتىن اتقارعان تاستاردىڭ ەكەۋىنىڭ سىرتىنا ۇلى بي­دىڭ ۇرپاقتارى وسىدان ون جىل بۇرىن قورشاۋ جاساتىپ, ەسكەرتكىش قويعانى جايلى جوعارىدا ايتىلدى. ال ونى ماڭىزى زور تاريحي-مادەني ەسكەرت­كىش­تەر قاتارىنا قوسىپ, قام­قور­لىق­قا الۋ اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇزى­رىن­داعى ماسەلە. قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ ۇرپاق­تارى اتىنان: قابي ەسىموۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور; ەرمەك بالتاش ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. قاراعاندى قالاسى.