ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بويىنشا كوپتەگەن ءىس-شارالار جۇزەگە اسۋدا. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇدايى نازارىندا بولىپ وتىرعان وسى سالانى دامىتۋ ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا سەپ بولماق. وسى ورايدا مەملەكەتىمىزدەگى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن, كاسىپكەرگە كومەك پەن كەڭەس بەرەتىن, يدەياعا قولداۋ جاسايتىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەمىس شوتانوۆتان كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ جاي-جاپسارىن سۇراعان ەدىك.
– تولەمىس سادىق ۇلى, بۇگىندە ەل كاسىپكەرلەرى مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى قامقورلىقتى سەزىنە باستادى. اسىرەسە, قازىرگىدەي قىسىلتاياڭ تۇستا وتاندىق بيزنەسكە ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانى قۋانتارلىق جايت. وسى رەتتە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ بيزنەستى سەرۆيستىك قولداۋ جۇيەسى تۋرالى وقىرماندارىمىزدى كەڭىنەن حاباردار ەتسەك دەيمىز. كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان بۇل شارا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بارلىعىنا جاپپاي كورسەتىلە مە, الدە ىرىكتەۋ بولا ما؟ ءارى ونىڭ ناقتى قانداي كومەك ەكەندىگىن بىلسەك.
– راس, بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى تۇستا بيزنەس وكىلدەرىنە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ وڭايعا تيمەيتىنى انىق. دەسەك تە, ءدال وسىنداي كۇردەلى ۋاقىتتا ءوز كاسىبىن باستاۋعا بەل بۋىپ جاتقاندار از ەمەس. ايتا كەتۋ كەرەك, بيزنەستى سەرۆيستىك قولداۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە كورسەتىلەدى. ال قۇرامىندا مامانداندىرىلعان كاسىبي كەڭەسشىلەرى كوپ ءىرى كومپانيالار مۇنداي قىزمەتكە ءزارۋ ەمەس. 2015 جىلدان بەرى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇكىمەت قاۋلىسى مەن نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشى – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا سايكەس «بيزنەستى قولداۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپكەرلىكتى قارجىلاي ەمەس قولداۋ شاراسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ءبىز بيزنەسكە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ, اقپاراتتىق كەڭەس بەرۋ, كاسىپكە وقىتۋ سەكىلدى نەگىزگى ءۇش باعىت بويىنشا كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتتىك. قازىر سەرۆيستىك قولداۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى تولىقتاي قالىپتاستى دەۋگە بولادى, ياعني, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا ۇلتتىق پالاتا مەن ونىڭ وڭىرلەردەگى فيليالدارىنىڭ بازاسىندا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل ورتالىقتار بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جۇمىسىن بارىنشا جەڭىلدەتە ءتۇستى دەۋگە بولادى.
– اتالعان ورتالىقتاردا كورسەتىلەتىن قىزمەت تۇرلەرىن تاراتىپ ايتساڭىز.
– جوعارىدا ايتقانىمداي, نەگىزىنەن ءۇش باعىت بويىنشا قىزمەت كورسەتىلەدى. ولار سان-سالالى ماسەلەلەردى قامتيدى. ءماسەلەن, كونسۋلتاتسيالىق قىزمەتتەر: بيزنەستى قۇرۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەستى ءتيىمدى جۇرگىزۋ, قارجىلىق جانە قۇقىقتىق, سىرتقى نارىقتا بيزنەستى جۇرگىزۋ بويىنشا كەڭەستەر بەرۋ. سالىق سالاسى بويىنشا كەڭەستەر, ونىڭ ىشىندە, سالىق سالۋ جۇيەسىندەگى جەڭىلدەتىلگەن سالىقتىق دەكلاراتسيالاردى دايىنداۋ. ءبىلىم سالاسىنداعى قولداۋ باعدارلامالارى بويىنشا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءارى الەۋەتتى كاسىپكەرلەر ءۇشىن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋداعى نەگىزگى فۋنكتسيالار مەن بيزنەستى باسقارۋ بويىنشا ارنايى كۋرستار, ترەنينگتەر, سەمينارلار جۇرگىزۋ. سونداي-اق, كاسىپكەرلەردى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلامالارىمەن اقپاراتتاندىرۋ. قازىر اتالعان ورتالىقتار جانىنان «بيزنەس-مەكتەپتەر» اشىلۋدا. وندا جاس كاسىپكەرلەر ىسكەرلىك نەگىزدەرىن وقىپ, وبلىستا نەمەسە اۋداندا ناقتى ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىت الۋدا. وسى تۇرعىدان العاندا, كاسىپكەرلەردى قولداۋ ورتالىقتارى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا نيەتتى ءاربىر ازاماتىمىزعا جان-جاقتى ءارى ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە ءازىر.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, بۇرىن بيزنەستى تىركەۋدەن باستاپ, وعان ءتيىستى رۇقساتتاما-قۇجاتتاردى الۋ ماسەلەسى, تاعى دا باسقا اكىمشىلىك كەدەرگىلەر كوپ بولاتىن. سودان دا بولار, كەيبىر كاسىپكەرلەر اراسىندا الگىندەي اۋرەشىلىكتەن تەزىرەك قۇتىلىپ, ماسەلەنى جىلدام شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى ادامداردىڭ «قولىن مايلاپ» قويۋ كەرەك دەگەن كەرەعار تۇسىنىك قالىپتاسقانى جاسىرىن ەمەس. وسى ماسەلە قالاي شەشىمىن تاۋىپ جاتىر؟
– سۇراعىڭىز ورىندى. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەيتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى مەيلىنشە ازايتۋ, الدىن الۋ باعىتىندا كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەلەر زاڭ جۇزىندە رەتتەلىپ تە جاتىر. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا سونداي كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ. ياعني, اكىمشىلىك ورگاندارمەن قاتىناستى بارىنشا ازايتىپ, ولاردىڭ تاراپىنان ورىن الۋى مۇمكىن جەمقورلىق ماسەلەسىنە جول بەرمەۋ. سونىمەن قاتار, قانداي دا ءبىر تۇسىنبەستىك ورىن الماس ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ كەڭەسشىلەردىڭ جۇمىسىن دا ۇنەمى قاداعالاپ وتىرامىز. كاسىپكەرلەر اراسىندا ارنايى ساۋالداما جۇرگىزىلىپ, ورتالىقتىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولا ما, سىن-ەسكەرتپەلەر نەمەسە ۇسىنىس-تىلەكتەرى بار ما, سونىڭ بارلىعىن زەرتتەپ, ءبىلىپ وتىرامىز. سونداي-اق, ءاربىر ازامات ۇلتتىق پالاتانىڭ بايلانىس ورتالىعىنا حابارلاسىپ, ءوز ماسەلەسىن ايتا الادى. ياعني, كاسىپكەرلەر ءۇشىن جۇمىستىڭ نەعۇرلىم ىڭعايلى ءارى جىلدام بولۋىن نازاردا ۇستايمىز.
– وسى جۇمىستىڭ ءناتيجەلەرى تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟
– ماسەلەن, وتكەن جىلى 30 مىڭ كاسىپكەرگە 40 مىڭعا جۋىق قىزمەت كورسەتىلدى. 212 مىڭ كەڭەس بەرىلدى. ءتىپتى, جوسپاردى اسىرا ورىنداپ وتىرمىز. مۇنىڭ بارلىعى تاپسىرىس بەرۋشىگە ازىرلەنەتىن قۇجاتتارمەن راستالادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل تەك ءبىر باعىت بويىنشا, ياعني سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدەگى كورسەتكىشىمىز. باسقا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ءناتيجەلەرىمىز بارشىلىق, مىسالى, بيزنەسكە وقىتۋ بويىنشا جەتكەن جەتىستىكتەر جەتەرلىك.
– وسى وقىتۋعا قاتىستى ءبىر سۇراق قويسام دەپ وتىرمىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى شيرەك عاسىرعا جۋىقتادى, ۇلتتىق بيزنەستىڭ دە بۇعاناسى بەكيتىن ۋاقىت بولعان سەكىلدى, ەندەشە, ءالى كۇنگە دەيىن جۇرتقا كاسىپكەرلىك الىپپەسىن ەجىكتەپ ۇيرەتىپ جاتقانىمىز قانشالىقتى دۇرىس دەگەن ساۋالعا نە دەيسىز؟
– مەن اتالعان ماسەلەمەن وسىعان دەيىن اينالىسقان ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرۋدەن اۋلاقپىن. دەگەنمەن, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى قۇرىلعالى بۇل باعىتتاعى جۇمىس جۇيەلەنە ءتۇستى دەۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, ءبىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداپ وتىرمىز. قازىر بۇل كورسەتكىش 25 پايىزدان استى. ەكىنشىدەن, ءبىز ۇنەمى سۇرانىسقا قاراي ارەكەت ەتەمىز. ال بۇگىندە قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە ءوز كاسىبىن جاڭادان باستاپ جاتقان كاسىپكەرلەردىڭ اقپاراتتىق-كەڭەستىك قىزمەتتەرگە, وقۋعا دەگەن سۇرانىسى جوعارى ەكەنى بايقالادى. داعدارىس كەزىندە ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان, جەكە بيزنەسىن اشۋعا نيەتتىلەردىڭ سانى ارتا تۇسۋدە. بىراق ەلىمىزدىڭ نارىق زاڭدارىمەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىنا 25 جىل بولسا دا, بيزنەستى نەدەن باستاۋ كەرەك ەكەنىن ءالى كۇنگە دەيىن بىلمەيتىندەر كوپ دەۋگە بولادى. بيزنەسىن ەندى عانا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكىزگەن كاسىپكەر بۋحگالتەرلىك ەسەپ جاساۋ, بيزنەس جوسپار قۇرۋ, كونكۋرستىق قۇجاتتامالار ازىرلەۋ, العاشقى اينالىمدىق قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەمەسە قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق بويىنشا كوپتەگەن ماسەلەگە تاپ بولادى. قىسقاسى, اياعىنان تىك تۇرىپ كەتكەنشە كوپتەگەن ماسەلەدە كەڭەسشى قىزمەتى قاجەت بولاتىنى راس. مىنە, ۇلتتىق پالاتا جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى وسىنداي تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن اعىتۋعا سەپ بولادى.
– جالپى, بۇل جۇمىس قالاي جۇرگىزىلەدى؟ وقىتۋ كۋرستارىنان وتكەن كاسىپكەرگە مەملەكەت تاراپىنان كومەك الۋعا ونىڭ سەپتىگى تيە مە؟
– ارينە, ءاربىر ازامات جەكە كاسىبىن اشىپ, مەملەكەتتىك قولداۋعا جۇگىنە الادى. ول ءۇشىن بىراق, كاسىپكەردىڭ ءىس جۇرگىزۋ قابىلەتى, باستاپ جاتقان كاسىبى جايلى جان-جاقتى حابارى, جەكە بيزنەس-جوسپارى بولۋى ءتيىس. جالپى, بيزنەسكە وقىتۋ جۇيەسى بىزدە ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – «بيزنەس-كەڭەسشى» باعدارلاماسى. بۇل كەزەڭدە ءبىز ماركەتينگتىڭ نە ەكەنىن, بۋحگالتەرلىك ەسەپتى قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن, كاسىپكەرلىك تۋرالى زاڭنامامىزدا نە ايتىلعانى جايىندا ەڭ قاراپايىم تۇسىنىكتەرمەن تانىستىراتىن بولامىز. مۇندا بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ سحەماسى ۇسىنىلادى. «بيزنەس-كەڭەسشى» كۋرسىن ءتامامداۋشى ارنايى سەرتيفيكات الىپ, سول ارقىلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءتيىستى كومەك الۋعا جۇگىنۋىنە بولادى. ەكىنشى كەزەڭ – «بيزنەس-دامۋ», بۇل باعدارلاما كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنەن ءبىراز حابارى بار, تاجىريبەلى تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان. مۇندا بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى تەرەڭدەتىپ وقىتىلادى. ال ءۇشىنشى كەزەڭ – جوبالىق وقىتۋ جۇيەسى بارىسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپكەرلىك نىساندارىنا جىبەرىپ, تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىك جاسايمىز. «ءجۇز رەت ەستىگەنشە, ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەمەكشى, تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ كەز كەلگەن سالادا وڭ ناتيجە بەرەتىنى اقيقات. ناقتى ءبىر وندىرىستە كوپتى كورگەن, تاجىريبەسى مول كاسىپكەرلەر ءوز كاسىبىنىڭ قىر-سىرىمەن ءبولىسىپ, اقىل-كەڭەستەرىن ايتادى. سونىمەن قاتار, بۇل كۋرستىڭ سالالىق ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, بولاشاق فەرمەردى ءبىز كوپ جىلدان بەرى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ءسۇت فەرماسىنا جىبەرىپ, ونىڭ يەسى ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزەدى. جالپى, وسى ۋاقىتقا دەيىن 15 مىڭ ادامعا بيزنەس نەگىزدەرىن وقىتتىق.
– ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ كومەگىمەن ناقتى قانداي بيزنەس-جوبالار جۇزەگە استى؟
– ناقتى دەرەكتەر كەلتىرەر بولسام, ءبىزدىڭ ورتالىقتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەننەن كەيىن 2880 كاسىپكەر قارجىلىق قولداۋعا يە بولدى. ولار نەگىزىنەن جىلىجاي شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنان – مونشا, شاشتاراز, تىگىن شەبەرحاناسى, حيميالىق تازالاۋ سەكىلدى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى. ءبىز كاسىپكەرگە بيزنەس-جوسپار جاساۋعا كومەكتەسەمىز, ول بانككە بارىپ, ءوزىنىڭ جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجى الادى. ياعني, پالاتانىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا جاڭا كاسىپكەرلىك مەكەمەلەرى پايدا بولۋدا. بۇل دەگەنىڭىز, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, سالىق تولەۋشىلەردىڭ سانى ارتۋدا دەگەن ءسوز.
– بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى الداعى ۋاقىتتا كەڭەيتۋ, جەتىلدىرۋ ويدا بار ما؟
– ارينە, قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ساپاسىن بارىنشا ارتتىرۋ بولىپ وتىر. جۇمىستىڭ ءتيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ۇنەمى قاداعالاپ, سارالاپ وتىراتىن بايلانىس ورتالىقتارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كاسىپكەرلەردى قولداۋ جانە كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا كومەككە ءجۇگىنگەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ 95 پايىزى كورسەتىلگەن قىزمەت تۇرىنە كوڭىلدەرى تولاتىنىن ايتقان. دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ءالى دە جەتىلدىرە تۇسسەك دەيمىز. ناقتى ايتساق, بارلىق ۇدەرىستەردى جۇيەلەۋ, ەسەپ جۇيەسىن ەنگىزۋ, ادامي فاكتورلاردى ازايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ياعني, ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىمىز ءوزىنىڭ پروبلەمالارىن جۇيەلەپ جاتقاندا, ءبىز وعان شەشۋ جولدارىن ۇسىناتىن دايىن كەيستى ۇسىنا قويۋىمىز كەرەك. ارينە, كەمشىلىكتەر بولماي تۇرمايدى, الايدا, نەگىزگى ءىرگەلى شارالار بىرىزدەندىرىلۋى ءتيىس. قازىر ارنايى اۆتوماتتاندىرىلعان باعدارلاما دايىندالۋدا, وندا تۇراقتى تۇردە, ونلاين تارتىپتە, ءبىزدىڭ پالاتانىڭ ورتالىق اپپاراتىندا جانە وڭىرلىك پالاتادا كاسىپكەردىڭ ءوتىنىش بەرگەن ۋاقىتى, جۇمىستىڭ قالاي جىلجىپ جاتقانى, جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمىنىڭ سوزىلىپ كەتپەۋى باقىلانىپ وتىراتىن بولادى. ياعني, ورتالىقتاردىڭ بارلىق قىزمەتى ءوز كاسىبىن جاڭادان باستاپ جاتقان كاسىپكەرلەر سانىنىڭ ارتۋىمەن جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەستىڭ نىعايۋىمەن ءارى دامۋىمەن انىقتالاتىن ءناتيجەگە باعىتتالاتىن بولادى. بۇل ەندى كەلەشەكتەگى جوسپارىمىز, ال ازىرگە سمس حابارلاما ءجىبەرۋ ارقىلى جۇمىستىڭ ساپالىلىعىن انىقتايمىز. ياعني, تۇتىنۋشىلارىمىز جۇمىس ساپاسىنا كوڭىلى تولعان-تولماعانىن, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن, سىن-ەسكەرتپەلەرىن سمس ارقىلى جولداي الاتىن بولادى. بۇدان بولەك, ءبىز ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كاسىپكەرلەر بىزدەن نە كۇتەتىنىن انىقتادىق. زەرتتەۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك جانە جەكە قاتىناستارعا قاتىستى جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ مەن اقپاراتتاندىرۋ جونىندەگى قىزمەتتەر ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل ماسەلەنى ءبىزدىڭ نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىمىز – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن تالقىلاپ, الداعى ۋاقىتتا قىزمەت تۇرلەرىن تولىقتىرۋعا كەلىستىك. جالپى ايتقاندا, پالاتا وكىلدەرى ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. كەلەشەكتە قاي باعىتتا دامۋىمىز كەرەك, كاسىپكەرگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ جۇمىستارىن زامان تالابىنا ساي قالاي جەتىلدىرە الامىز, دەگەن سەكىلدى ساۋالدار ءبىزدى ىلعي تولعاندىرادى. كاسىپكەرلەردى قولداۋ جانە كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ «ءبىر تەرەزە» جۇيەسىمەن قىزمەت كورسەتۋى اسا ماڭىزدى. ياعني, كاسىپكەر وزىنە كەرەگىنىڭ بارلىعىن ءبىر جەردەن تابا الۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن ۇلتتىق پالاتادا بيزنەستى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك كارتاسى ازىرلەندى. اتالعان كارتا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندەگى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن قاتار ينۆەستيتسيا سالۋعا بولاتىن سالانى دا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
