«ەۋروپاداعى قازاقتار»

وتكەن جىل الىستاعى اعايىندى اتا­جۇرت­­پەن جالعاستىرىپ وتىرعان دۇنيەجۇزى قا­زاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ءۇشىن دە جامان بولعان جوق. اتقارىلعان جۇمىستار, الدان كۇت­كەن جاقسىلىقتار بار. اياقتالعان جىلدا الماتىداعى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ۇيىندە شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ «اتاجۇرت» باس­پا ورتالىعىنان 2015 جىلى جارىققا شىققان كىتاپتارى تانىستىرىلىپ, تۇساۋكەسەر اياسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ جىلدى قورىتىندىلاپ, الداعى ءىس-شارالار جايلى بايانداعان ەدى. 2015 جىلى قاۋىمداستىقتىڭ «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعى وقىرماندارعا نەگىزىنەن شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحىن, ءومىرىن, قوعامدىق جانە ەتنيكالىق جاي-كۇيىن, تاريحي وتانمەن بايلانىسىن كورسەتۋگە ارنالعان شىعارمالاردى ۇسىنۋعا كۇش سالعان. ونىڭ ىشىندە بارلىعى 134 ۇلت پەن ۇلىس ءومىر سۇرەتىن رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسىندا ءوزىنىڭ ادام سانى, الەۋمەتتىك ورنى جونىنەن ورىستاردان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى ەتنيكالىق توپ بولىپ سانالاتىن قازاق دياسپوراسى تۋرالى گەننادي تاشپەكوۆتىڭ «كازاحي ساراتوۆسكوي وبلاستي: يستوريا ي سوۆرەمەننوست» اتتى كىتابى وسى كەزگە دەيىن زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپتى قوزعاۋىمەن قۇندى. ەدىل وزەنى بويىنداعى ساراتوۆ وبلىسى قازاقتارىنىڭ تاريحى مەن تۇرمىسى بۇرىن قازاق باسپاسوزىندە ءسوز بولماي كەلگەن تاقىرىپ سانالادى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى رەسەي قازاقتارى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەردى الداعى كەزدە دە جاريالاپ تۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىعان دەيىن رەسەيدىڭ ەليستا, تۇمەن جانە قورعان قالالارىندا ورىس تىلىندە باسىلىپ شىققان «استراحان قازاقتارى: عاسىرلار توعىسىندا», «تۇمەن جەرىندەگى قازاقتار», «قورعان قازاقتارى» ءتارىزدى ەڭبەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, «رەسەي قازاقتارى» اتتى كولەمدى مونوگرافيالىق ەڭبەك جاريالاۋ جوسپارلانۋدا. «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعى بۇرىنعى جىلدارى پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ «موڭعولياداعى قازاقتار» كىتابىنىڭ 2 تومىن, جازۋشى جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ «قى­تايداعى قازاقتار», جازۋشى ءجادي شاكەن­ ۇلىنىڭ «قىتايداعى قازاقتار», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يسلام جەمەنەيدىڭ «يرانداعى قازاقتار» اتتى كىتاپتارىن جاريالاپ, دياسپورولوگيا تاقىرىبىنىڭ جاندانۋىنا ىزگى جول اشقان ەدى. بىلتىر جارىق كورگەن PhD دوكتورى, جۋرناليست دوسان بايمولدانىڭ «ەۋروپاداعى قازاقتار» اتتى كىتابى «شەتەلدەگى قازاقتار» سەرياسىمەن جاريالانعان سول كىتاپتاردىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى. بۇل كىتاپ اۆتوردىڭ سوناۋ 1980 جىلدارى ەۋروپانىڭ پولشا, چەحيا ءتارىزدى ەلدەرىندە جوعارى ءبىلىم الىپ, عىلىممەن جانە جۋرناليستىك قىزمەتتەرمەن اينالىسقان كەزىندە ەۋروپا قازاقتارى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قالالارعا ارنايى بارىپ, جۇرگىزگەن سۇحباتتارى مەن جيناقتاعان مول ماتەريالدارى نەگىزىندە جازىلعان. بۇل كىتاپتى قىتايداعى قازاق ادەبيەتىندە ءجيى كورىنىس بەرەتىن شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ الاساپىراندى ءومىرى تاقىرىبىنا جازىلعان كىتاپتاردىڭ جالعاسى رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى. كەزىندە گومينداندىقتاردىڭ قىسىمىنا شىداماي شىعىس تۇركىستاننان اۋا كوشىپ, تالاي ەل مەن بەلدەن اسقان, جىلدار وتە كەلە تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا تارالعان قازاقتاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى تۋرالى كىتاپتا قىزعىلىقتى باياندالادى. قايرات قۇلمۇحاممەدتىڭ «ولجا», ماقسات السەيىتوۆتىڭ «جەتىمسايدىڭ بويىندا جەتىم اۋىل» اتتى جىر كىتاپتارىن جارىققا شىعارۋ ارقىلى «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعى ولەڭسۇيەر قاۋىمنىڭ سۇرانىسىن ءبىرشاما وتەگەندەي سەزىلەدى. وزبەكستاندا پوستكەڭەستىك كەزەڭدەردە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ازايا باستاۋىنا بايلانىستى قازاق تىلىندە جازاتىن اۆتورلار سانى دا ايتارلىقتاي ازايعان قاراقالپاقستاننان ولەڭ كىتابىن جولداعان ماقسات السەيىتوۆتىڭ شىعارماشىلىعى نازار اۋدارارلىقتاي. قىتاي ەلىندە تۋىپ-ءوسىپ, كەيىننەن اتامەكەنگە كوشىپ كەلگەن قايرات قۇلمۇحاممەدتىڭ «ولجا» كىتابى قالىپتاسقان اقىندىق ناقىشتى بايقاتادى. قاۋىمداستىق مەملەكەتتىك تاپسىرىستان تىس باسقا دا باسپا ونىمدەرىن جاريالاپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى «قازاق دياسپوراسى جانە رەپاترياتسيا. 1991-2012» اتتى ورىس تىلىندەگى ۇجىمدىق مونوگرافيالىق ەڭبەك بولدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعى تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلزاعيرا بالتاباەۆانىڭ بەلسەنە اتسالىسۋىمەن جارىق كورگەن وسىناۋ قۇندى عىلىمي كىتاپ الداعى كەزدە قازاق تىلىندە جارىق كورمەك. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.