«قازاق قىزدارى شەكتەن شىعىپ ءجۇر…»

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 5 اقپان كۇنگى نومىرىندە وسى باس تاقىرىپپەن جاريالانعان گازەتىمىزدىڭ ماڭعىس­تاۋ وبلىسىنداعى ءتىلشىسى گۇلايىم شىنتەمىرقىزىنىڭ ماقالاسى قازىرگى كۇننىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرىن كوتەرگەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. شىنىندا بۇل قانشاما رەت جالعان نامىسقا بوي ۇرىپ, بۇركەمەلەگەنمەن, سورپانىڭ بەتىنە ىركىلىپ شىعاتىن مايداي جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى جايعا اينالىپ بارادى. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردى اشىپ قالساڭىز, جەتىپ جاتىر. سولاردا قازاق ايەلدەرى مەن قىزدارىنىڭ نەبىر داراقى دا انايى ارەكەتتەرگە بارىپ جۇرگەندەرى جانە سولاردىڭ كوبى قالىڭ قانداستاردىڭ جينالعان ورتاسى – الۋان ءتۇرلى توي-مەرەكە شارالارى بارىسىندا جاسالىپ جاتقانى انىق كورىنەدى. وسىنىڭ ءبارى ەل ىشىندە دە «ءاي دەيتىڭ اجەنىڭ, قوي دەيتىن قوجانىڭ» قالماي بارا جاتقانىن بايقاتادى. وسىنىڭ ءبارى شاراسىزدىقتان جاندى اۋىرتىپ, جۇرەكتى سىزداتادى. وسىنىڭ ءبارى «قازاق, قايدا باراسىڭ؟» دەپ ايعاي سالىپ, دابىل كوتەرەتىن كەزدىڭ جەتكەنىن كورسەتەدى. مىنا جاعداي ساناسىندا ساڭىلاۋ بار ساليقالى ادامدى ويلانتپاي قويمايدى. دەمەك, ۇلتىن سۇيگەن ۇلاعاتتى جانداردىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قايتا قولعا الاتىن ۋاقىتى تۋعان سياقتى. «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ وسكەن قازاقتىڭ اتا-بابا وسيەتىنە ادالدىعى تاعى دا تارازى تۇعىرىنا ءتۇسىپ, بەزبەن باسىن ويناتىپ تۇر. جۋرناليست وسىنىڭ ءبارىن ءدوپ باسىپ, ءدال تانىپ, انىعى مەن قانىعىن ايتقان. سوندىقتان دا, ول گازەتتىڭ ويلى وقىرماندارىن ءدۇر سىلكىندىردى. شىن مانىندە وسىعان وراي كەلىپ تۇسكەن كوممەنتتەر وتە كوپ بولدى. ءبىز سونىڭ ىشىنەن ەشكىمنىڭ ارى مەن نامىسىنا تىكەلەي تيمەيتىن, اراسىنا ورەسكەل سوزدەر قوسىلماعان پىكىرلەردى عانا ۇسىنا الدىق. ال بويلارىن اشۋ مەن ىزا كەرنەگەن تالاي ادام قاتتىراق كەتىپ قالعان ەكەن, سول سەبەپتى ىركە تۇرۋعا تۋرا كەلدى. دەگەنمەن, وسىلاردىڭ ءبارى بۇل ماسەلەنىڭ كوپشىلىكتى بەيجاي قالدىرماعانىن بىلدىرەدى. تاقىرىپ راسىندا وتە وزەكتى. اۆتور مۇندا بەلگىلى ءبىر تەندەنتسياعا, ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقان, كۇننەن-كۇنگە ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ كەلە جاتقان جانە بۇلاردىڭ جەلكىلدەگەن جاستار عانا ەمەس, اجەپتاۋىر اقىل توقتاتىپ, ايبىن جيىپ ۇلگەرگەن ورتا بۋىن اراسىندا دا بوي كورسەتە باستاعان كورمادىك كورىنىستەرگە قوعام نازارىن اۋدارعىسى كەلىپ وتىر. بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز. بۇل ايتىپ-ايتىپ, قويا سالاتىن تاپتاۋرىن تاقىرىپ ەمەس. قازاق قوعامى قازىر جىلدان جىل وزعان سايىن جاھاندانۋدىڭ بارىنشا ارانى اشىلا تۇسەتىن الماعايىپ كەزەڭىنە ەندەپ ەنىپ بارادى. بۇل كەز كەلگەن ۇلتتىڭ كەلەشەك ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋىن سىنعا سالاتىن ەڭ ءبىر كۇردەلى دە قيىن كەزەڭ. بۇل كەزدىڭ دۇرلىگىسى ءتىپتى «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدىنىڭ» ۋاعىنان دا قاۋىپتى. سەبەبى, بۇگىنگى تاڭدا باتىستىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن ادامزات بالاسىن وسى كەزگە دەيىن ۋىزداي ۇيىتىپ, ساقتاپ كەلگەن قۇندىلىقتاردىڭ ءبارىنىڭ پارشا-پارشاسى شىعىپ جاتىر. قازاق سول ادۋىن اعىننىڭ ىعىندا كەتىپ قالماۋعا ءتيىس. ماقالانىڭ نەگىزگى يدەياسى دا وسىندا جاتىر. ال قازىر, قادىرمەندى وقىرمان, ءوز زامانداستارىڭىزدىڭ وسى ماقالاعا وراي جازعان كوممەنتتەرىمەن تانىس بولىڭىزدار. جانە مۇنىڭ وسىمەن جابىلىپ قالاتىن تاقىرىپ ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاڭىزدار. دەمەك, سىزدەردەن ءالى دە پاراساتتى پىكىرلەر كۇتەمىز. فاريدات بۇلاي دەگەنىمىزبەن, بارلىق قازاق قىزدارىنا كۇيە جاققانداي بولامىز. ءبارىمىز سوندايبىز با؟ جوق. سوندىقتان, كەيبىر دەگەن ءسوز جازىلۋى كەرەك پە ەدى, دەگەن وي تۋادى. گۇلايىم. ءوزىڭ دە مەن دە قازاقتىڭ قىز­دارىمىز. ءبىز وندايلاردىڭ اراسىندا جوقپىز. تاۋبە. بۇعان اجەمىزدەن, اكە-شەشەمىزدەن العان تاربيەمىز بەن تەگىمىز اسەر ەتتى. قازاق قىزدارى! اتتەڭ, نامىسقا وسىنىڭ ءبارى تيەدى-اق, بۇلاردى تاربيەلەيتىن شەشە اجە, اپا بولماي تۇرعان سياقتى! ديدار ماقالادا ماسەلە وتە دۇرىس كوتەرىلىپ وتىر. بۇل جەردەگى اڭگىمە كەيبىر نەمەسە كەيبىر ەمەس قىزدار تۋرالى ەمەس, اڭگىمە وسى ماسەلەنىڭ جالپى تەندەنتسياعا اينالىپ بارا جاتقانىندا. وسىنىڭ قاۋىپتى ۇردىسكە ۇلاسىپ بارا جاتقانى مەڭزەلىپ وتىر. سوندىقتان «كەيبىر» دەگەن ءسوز مۇلدەم ارتىق. بولات بەدەروۆ ادامنىڭ جانىن اۋىرتاتىن, جۇرەگىن جارالايتىن تاقىرىپ ەكەن. بىراق ايتىپ وتىرعانى شىندىق. ءيا, شىندىق قاشاندا اششى عوي, بۇل سولاي اش وزەكتى كۇيدىرىپ بارادى. بۇلاي بولا بەرسەك, قازاق دەگەن حالىق ءبىر جىلدارى جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. ءامينا اۆتورمەن كەلىسپەسكە لاج جوق. بىراق ءىستىڭ تۇبىرىنە قارايىق. «تۇبىرىنە قارا» دەگەن كوزما پرۋتكوۆ. ءبىز دە سولاي مۇنىڭ نەگە بۇلاي بولىپ بارا جاتقانىن اڭداساق, ونىڭ باتىس ەلدەرىنىڭ بۇرىنعى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ءبارىن تاپتاپ تاستاپ, نەشە ءتۇرلى قۇقايلاردى جەر بەتىنە شىعارىپ جاتقانىنان كورۋگە بولادى. سوندىقتان باتىستان ۇلگى العاندى, سوعان قاراپ ساپ تۇزەگەندى قويايىق, اعايىن! ءبىز ول توبىرعا قوسىلساق, جۇتىلىپ كەتەمىز. ال باتىستىڭ ەشتەڭەسى كەتپەيدى, ول ونسىز دا بۇزىلعان قوعام عوي, سودان دا ءارى بۇزىلىپ كەتە بەرەدى, ولاردا ۇلتتىق سانا, بولمىس-ءبىتىم دەگەن ۇعىم دا جوق. ولار سانالىلار ساناسىز تىرلىكتەر جاسايتىن قوعامدى جاساپ, سونىڭ ىشىندە «گۇلدەي جايناپ» وتىرعاندار. ارىستان, اقتوبە قالاسى باياعى موڭكە ءبيدىڭ ايتقاندارى ايداي كەلىپ جاتىر-اۋ. ەندى وسىلاي بولىپ كەتە بەرسە, مىنا جاھاندانۋ دەپ اتالاتىن اتقان وقتان دا جىلدام قوزعالىپ بارا جاتقان ۋاقىتتىڭ زىمىران كوشىندە قازاق دەگەن حالىق تا, ونىڭ بولمىس-ءبىتىمى دە جەر بەتىنەن ءبىرجولا جوعالادى. ونى از دا بولسا توقتاتۋ ءۇشىن مىنا ينتەرنەت دەگەن پالەگە, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ونى جاساپ جاتقان ەلدەر بار. بار پالەكەت وسى عالامتور ارقىلى جەتىپ, جاستارىمىزدى بۇزىپ جاتىر. جاس وسكەلەڭ ۇرپاق سوندا كورگەندەرىن ىستەيدى, سولارعا ەلىكتەيدى, سولاي ەتۋگە بولادى ەكەن-اۋ دەگەن ويدى ساناسىنا سىڭىرەدى. قازاقتى ساقتاپ قالعىمىز كەلسە, اعايىن, وسىعان بارماي بولمايدى. بۇل  – ءبىر. ەكىنشى, مىنا بەرەكەسىز ساقال جىبەرىپ, شولاق شالبار كيىپ العانداردان قۇتىلماي, ءبىزدىڭ ەرتەگى بولاشاعىمىز بولۋى قيىن. جاقسىلىق, سەمەي ايتىلىپ وتىرعانىنىڭ بىرەۋىن بىلاي دەي المايسىڭ. اكەدەن يمەنبەيتىن قىز, اناسىن سىيلايمايتىن ۇل ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇل شىنىندا تەندەنتسياعا اينالىپ كەلەدى. اۆتور مۇنى «اشىنعاننان شىعادى اششى داۋسىم» دەپ زاپىرانىن شىعارا توگىپ تاستاپتى. بۇعان ءبىزدىڭ دە جانىمىز اۋىرادى. «قىزعا قىرىق جەردەن تىيىمدى» جاسايتىن اكە مەن شەشە دە قالماي بارادى. باياعى قازاقى تاربيە قالا باستادى. سەبەبى, سونى ۇستانا الاتىن اتا-انا مەن اتا -اجە دە از وسى كۇنى. الپىسقا كەلگەنىنشە جىرقىلداپ, قىز-قىرقىنعا قىرعيداي ءتيىپ جۇرگەن اكە مەن اتادان مۇنداي تاربيەنى كۇتۋدىڭ ءوزى كۇپىرلىك. بۇل سوندىقتان بۇكىل قوعامنىڭ, قازاق قاۋىمىنىڭ دەرتى. ال بۇدان قالاي شىعامىز؟ وسىنى ويلانايىق. باياعىداعىداي بيلەر كەڭەسى, اقساقالدار كەڭەسى سياقتى قوعامدار جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك مۇندايدا. ورالبەك راسىندا اۆتور بۇل جەردە ناقتى بىرەۋ­لەردى كوزدەپ كورسەتىپ وتىرعان جوق, ول وسى كەزدە بەلەڭ الىپ بارا جاتقان جالپى ۇدەرىستى كەلتىرىپ وتىر. سوندىقتان ونىڭ كەيبىرى نە كەيبىرى ەمەسى بولمايدى. جالپى, كارتينا ايتىلىپ وتىرعان كەزدە, سونى ۇلتتىڭ باسىنا تۇتاس ءتونىپ كەلە جاتقان قاتەر رەتىندە قابىلداپ, تۇسىنە ءبىلۋ كەرەك. جانە مۇنداعى ماسەلە باياعى قازاق, بۇگىنگى قازاق تۇرعىسىندا ەمەس, ەندىگى قازاقتى قالاي امان ساقتاپ قالامىز دەگەن اڭگىمە توڭىرەگىنەن قوزعالىپ وتىر. ورازگۇل «كەيبىر» دەگەن ءسوز ايتىلماسا, قازاق قىز­دارىنا كۇيە جاعاتىنداي «بارلىق» نەمەسە «ءبارى» دەگەن ءسوز دە قولدانىلىپ تۇرعان جوق. تىرناق استىنان كىر ىزدەۋدىڭ قاجەتى نە؟ اۆتوردىڭ ماقالاداعى ۇستانىمى, يدەياسى, ايتپاق بولعان ويى تۇسىنىكتى. اسەم ورىندى جازىلعان ماقالا! قازىرگى قوعام پروبلەماسى. «ايەل ءبىر قولىمەن بەسىك, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەپ جاتادى, الەمدى تەربەتپەي-اق, بەسىگىن ءجوندى تەربەتىپ, ۇل-قىزىنا وڭدى تاربيە بەرگەنى ماڭىزدىراق پا دەيمىن. كۇندە سوراقىلىقتىڭ نەشە ءتۇرىن ەستىپ, جاعامىزدى ۇستاپ قانا قويماي, قورقاتىن xالگە دە جەتتىك, ەندى نە بولار ەكەن, قۇداي-اي دەپ… قازىرگى قوعام قاتىگەزدەنىپ بارادى, جانتۇرشىگەرلىك جايتتار كوپ. بۇرىنعىنىڭ «جامان بولادى», «ۇيات بولادى», «وبال بولادى» دەگەن سوزدەرىنىڭ زامانى كەتتى-اۋ وسى… ايناش بۇگىنگى قىزدار ۇلت تاڭدامايتىن دا بولدى. قانداي ۇلت بولسا دا, ەتەگىنەن ۇستاپ كەتە بەرەدى. ەگەر تازا ماحاببات سەزىمى بولسا, سونىمەن شاڭىراق كوتەرىپ, وتباسى بولىپ كەتسە ءبىر ءجون. اۆتور ايتىپ وتىرعانداي, جەڭىل ءجۇرىس ءۇشىن دە كەتە بەرەدى وزگە ۇلتپەن. قازاق قىزدارىنىڭ بۇلاي جۇگەنسىز كەتىپ بارا جاتقانىنا, بىرىنشىدەن, ۇيدەگى تاربيەنىڭ ءرولى ەرەكشە. ۇيدە قۇستىڭ ۇياسىنداي تاتۋ­لىق, جىلىلىق بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, قازىرگى ورتا جامان. ينتەرنەت تاعى شىقتى. سونىمەن قاتار, اۆتور ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەندەي, ەرلەردى ارام اقشا ازدىردى. قىزدار سولاردىڭ ازعىندىعىنىڭ قۇر­بانى بولىپ جۇرگەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. ماقالادا ماسەلە وتە دۇرىس كوتەرىلگەن. جومارت ايتىلعان əڭگىمەڭىز دۇرىس-اق. كەلىسەمىن. بۇل مəسەلە ەشقاشاندا جوندەلمەيدى جəنە تاعى ۋشىعا بەرەدى دەپ ويلايمىن. بۇل – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى. جان-جاقتان تەك ايتىلىپ قويماي, تەز ارادا وسى مəسەلەگە قاتىستى تىكەلەي مەملەكەت دەڭگەيىندە شەشىم قابىلدانۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مەملەكەت تاراپىنان وسى كەزگە دەيىن ءəرتۇرلى قادامدار جاسالىپ جاتقان شىعار. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم: سۇيەكتىڭ مايىن تامىزىپ جەگەن زاڭگەرلەر مەن قوعام وكىلدەرى بىرلەسىپ, جان-جاقتى ساراپتاما جاساۋلارى كەرەك. سونىڭ نəتيجەسىندە ءبىر شارا قابىلدانۋى كەرەك سياقتى. تۇرىكمەن باۋىرلارىمىزدىڭ «رۋحناماسىنا» ۇقساس. ءتىپتى, وسى باعىتتا جۇمىس جاسايتىن ارنايى ينستيتۋت قۇرىلسا ءتىپتى جاقسى. سەبەبى, بالالارىمىز تۋعاننان باستاپ, كوزىن اشقاننان كورەتىنى زورلىق-زومبىلىق, əدەپسىزدىك جəنە بالاباقشادان كورىپ-ۇيرەنەتىنى جەمقورلىق. وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ الدىن الماي بولمايدى.