قارجىنى قاداعالاۋ قاتايا تۇسەدى

كەشە پرەمەر-مين­يستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىت­جان ساعىنتاەۆتىڭ قاتى­سۋى­مەن قارجى مي­نيسترلى­گىنىڭ كەڭەيتىلگەن ال­قا وتى­رىسى ءوتتى. وندا مي­نيس­تر­لىك وتكەن جىلى اتقا­رىل­عان جۇمىستاردىڭ قورى­تىن­­دىسىن شىعارىپ, ال­داعى ۋاقىتقا جوسپارلاعان ءىس-شارالارىمەن تانىستىردى. القا وتىرىسىنا وزگە دە ءبىر­قاتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان التاەۆ تا قاتىس­تى. وتىرىستى جۇرگىزگەن ەلىمىز­دىڭ باس قارجىگەرى باقىت سۇل­تانوۆ وتكەن جىلدىڭ وتە كۇر­دەلى بولعانىن ايتتى. «ءبارى­ڭىزگە بەلگىلى, وتكەن جىلى قار­جى­لىق جۇمىستار اسا قيىن جاع­دايدا جۇرگىزىلدى. سوعان وراي مينيسترلىك ءار ىستە مۇقيات بولدى. بۇل ىقتياتتى ءىسىمىزدىڭ ناتيجەسى جا­مان ەمەس دەپ ويلايمىن. الەم­دى جايلاعان ەكونوميكالىق داع­دارىس ءوز قيىندىقتارىن كول­دەنەڭ تارتتى. وعان قاراماي مينيسترلىك قارجى ساياساتىن ساليقالى ءجۇر­گىزە وتىرىپ, ءوز مىندەتىنە جۇك­تەل­گەن تاپسىرمالاردى مۇلتىك­سىز ورىنداۋعا تىرىستى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى. مينيستر ەلىمىزدەگى ەكونو­مي­كالىق كۇردەلى جاعداي بىلتىر عانا ەمەس, بۇرناعى جىلى باستالعانىن العا تارتتى. «ەكونوميكالىق داع­دارىسقا بايلانىستى وتكەن جى­لى بيۋدجەتتى جوسپارلاپ, جاساۋ كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ كەل­تىردى. سەبەبى, بۇرناعى 2014 جىل­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باس­­تاپ مۇناي باعاسى قۇلدىراي باس­تاعان بولاتىن. مۇنايدىڭ باعا­سى الەمدىك نارىقتا ارزانداي باستاعانىن مۇقيات باقىلاي ءجۇرىپ, كەز كەلەر قيىندىقتاردى بولجاپ, ءبىلىپ وتىردىق. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن نەگىزگى تاۋارىمىز مۇناي ەكەنى بەلگىلى. ەلى­مىزدىڭ بيۋدجەتىنە قۇيىلاتىن نە­گىزگى قارجى دا وسى سالادان كەلە­تىنى جاسىرىن ەمەس. بۇعان قوسا اي­ماق­تاعى ساياسي احۋال دا قالىپتى بول­مادى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋ­دا ارىپتەستەرىمىز رەسەي مەن قى­تاي ەلىندە دە ەكونوميكالىق قيىن­­دىقتار تۋىندادى», دەدى ب.سۇل­تانوۆ. سىرتقى ساۋدا ىسىندەگى كۇردەلى جاعدايلاردى ايتىپ وتكەن مينيستر, ەل ىشىندەگى ساۋدا-ساتتىقتا ورىن العان جاعىمسىز جاعدايلارعا دا توقتالدى. «راسىن ايتقاندا, ىشكى ءونىم ءوندىرۋ دە ءبىرشاما اقسادى. سەبەبى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ساۋدا باسەكەسىندە وتان­دىق ونىمدەرىمىز كوپ جاعدايدا قار­سىلاستارىنان جەڭىلىپ قالىپ جاتتى. سونىڭ سالدارىنان سالىق تولەمدەرى دە ءبىرشاما قىسقارىپ, مەملەكەت قازىناسىنا قۇيىلاتىن قارجى كولەمى ازايىپ قالعانى ءمالىم. بۇلارمەن بىرگە ايماقتاعى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى دەۆالۆاتسياعا ۇشىراپ, ساۋدا ءىسىن قيىنداتۋمەن قاتار, بانكتەردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىنە دە ءوز كەدەرگىلەرىن كەلتىردى. وسى جاعىم­سىز سەبەپتەر بيۋدجەت پەن ۇلت­تىق قورعا قۇيىلاتىن قارجى كولە­مىن ازايتىپ جىبەردى. وسىنىڭ سال­­دارىنان بىزگە بيۋدجەتتى قا­تارىنان ءۇش رەت قايتا قاراپ, وڭتاي­لان­دىرۋىمىزعا تۋرا كەلدى. مۇ­نىڭ ءبارى قارجى سەكتورىنداعى ۆە­دومستۆولارعا وڭاي سوقپاعانى انىق», دەدى مينيستر. بيۋدجەتتى ناقتىلاۋدا كوپ­تە­گەن قيىندىقتارعا ۇرىنعان مي­نيسترلىك, مۇناي باعاسىنىڭ تەر­بەلۋىنە قاراماي ءوز مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى ەكەن. «وتكەن جىلى سوڭعى رەت بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 9 ملرد. اقش دوللارى بولىنەتىن بولدى. قازىرگى تاڭدا وسى جۇمىس ءوز رەتىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇ­عان قوسا اتالعان باعدارلامانى قار­جىلاندىرۋعا بەس بىردەي حالىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتتارى دا تارتىلىپ وتىرعانى ءمالىم. دەسەك تە, وتكەن جىلى شامالى بيۋدجەت تاپ­شىلىعى ورىن العانىن ايتپاي وتۋگە بولمايدى. وسىعان وراي ءبىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءۇش پايىزىن وسى ماقساتقا اۋدارۋعا ءماجبۇر بول­دىق», دەدى باس قارجىگەر. سالاداعى قيىندىقتار مەن جەمىستى جۇمىستارىن ىرىكتەپ, قورى­تىن­دىلاعان مينيستر, الداعى ۋاقىت­تا جوسپارداعى جۇمىستارىن جۇيە­لى جۇرگىزە وتىرىپ, ەل بيۋد­جەتىندە قارجى تاپشىلىعىنا جول بەرىلمەيتىندىگىن ايتىپ ءوتتى. قارجى جيناۋدا قارقىندى جۇ­مىس ىستەي وتىرىپ, قارجى بولۋدە جانە بولىنگەن قارجىنىڭ جاراتى­لۋىنا قاداعالاۋ قاتايا تۇسەتى­نىن قاداپ ايتتى. القا وتىرىسىنا قاتىسىپ وتىرعان ەسەپ كوميتە­تىنىڭ توراعاسى قوزىكورپەش جاڭ­بىر­شين ءسوز الىپ, قارجى سالا­سىنداعى ورگانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. «قۇر­مەتتى ارىپتەستەر, ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق دامۋىندا قارجى مي­نيسترلىگىنىڭ الاتىن ورنى وراسان زور ەكەنىنە داۋ جوق. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ ءار اتقارعان ءىسى ەل دامۋىندا كورىنىس تابادى. ەس­تەرىڭىزدە بولسا, وتكەن جىلى مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي قارجىنى باقىلاۋعا قاتىس­تى مەملەكەتتىك اۋديت قىزمەتى ءجو­نىندە زاڭ قابىلداندى. مەن بۇل زاڭنىڭ بارلىق نورمالارىنا توق­تالماي-اق, ونىڭ ءتيىمدى تۇستارىن قاجەتىمىزگە جاراتا بىلەيىك دەگىم كەلەدى. زاڭدا بۇرىن ەسكەرىلمەگەن كوپتەگەن پايدالى نورمالار بار. ماسەلەن, سەرتيفيكات بەرۋدە جۇكتەلەتىن مىندەتتەرگە ساي كوميسسيا قۇرىلىپ, ءتيىستى تەكسەرۋلەر مەن زەردەلەۋ ىستەرى مەملەكەت كىرىسىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق», دەدى كوميتەت توراعاسى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇ­دان بىلاي ەسەپ كوميتەتى تەك سىرت­قى قارجىنى عانا باقىلاپ قوي­ماي, ەل ىشىندەگى قارجىلاردىڭ جۇم­سالۋ بارىسىن دا نازارىندا ۇستايتىن بولادى. سول ءۇشىن بۇدان بىلاي قارجى سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك ورگاندار ءوزارا جۇمىس­تارىن ۇيلەستىرۋى كەرەك. ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ءتورا­عاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان ءال­تاەۆ قارجى مينيسترلىگىمەن ءبىر­لەسىپ اتقارىلعان جۇمىستارعا توق­تالدى. «راسىن ايتقاندا, قارجى مينيسترلىگى «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن اشىق جۇمىس ىستەپ, قاجەت جەرىندە كومە­گىن اياماي وتىرعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرى. ونى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى دە سەزىنىپ وتىر. بيزنەس قاۋىمداستىعى قارجىعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ۇنەمى ءتيىم­دى شەشىلىپ كەلە جاتقانىنا ريزا. مىسالى, سوڭعى كەزدەردەگى مەملە­كەتتىك ساتىپ الۋلاردا جاسال­عان قولايلىلىقتار مەن ءتيىمدى قىز­مەتتەر كاسىپكەرلەردىڭ كوڭىلى­نەن شىقتى دەۋگە نەگىز بار», دەدى باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. ن.التاەۆتىڭ سوزىنە زەر سالساق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا عانا ەمەس, وسىعان قاتىستى زاڭدى دايىنداعاندا دا ەكى قۇرىلىم كوپ ءىستى كەلىسە وتىرىپ كەسىمدى شەشىمىن جاساعان ەكەن. زاڭدا كاسىپكەرلەردىڭ تالاپ-تىلەگى تولىق دەرلىك ەسكەرىلىپ, كورىنىس تاۋىپتى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن ۇساق كەدەرگىلەر جويىلىپ, قارجىمەن قاتار ونسىز دا قات ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزىپتى. وسىنى ايتقان پالاتانىڭ باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى وتكەن جىلعى ۇيلەسىمدى جۇمىس­تارعا توقتالا كەلىپ, اعىمداعى جىل­دىڭ مىندەتتەرى جونىندە ايتىپ ءوتتى. «اعىمداعى جىلى مەملە­كەتتىك ساتىپ الۋلارعا 8 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىرعانى ءمالىم. بۇل قاراجات مەملەكەتتىك بيۋد­جەتپەن قاتار, «سامۇرىق-قازى­نا» مەن ۇلتتىق كومپانيالار­دان بولىنەتىنى بەلگىلى. مەنىڭ ايت­پاعىم, وسى اقشانى يگەرەتىن وتاندىق كاسىپكەرلەر مەن ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اتال­عان قاراجاتتىڭ ءار تەڭگەسى ءوز ەلى­مىز­دىڭ ەكونوميكاسىنا جۇم­سالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءسوي­تىپ, مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋعا جۇمسا­لاتىن ءار تيىن ەل اۋماعىندا قالادى», دەدى ن.التاەۆ. القا وتىرىسىن ۇكىمەت باس­شى­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ قورى­تىن­دىلادى. «ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كليماتىنىڭ قالاي بولماعى قارجى مينيسترلىگىنە بايلانىستى ەكەنى بارشاڭىزعا ايان. سەبەبى, ەل قازىناسىندا قارجى مول بولسا, ەكونوميكالىق جاعدايىمىز بەن الەۋمەتتىك تۇرمىسىمىز جاق­سى بولاتىنى بەلگىلى. سون­دىق­تان قارجى مينيسترلىگىنە جۇك­­تەل­گەن جۇمىس جەڭىل ەمەس. ءبىرىن­شىدەن, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالا­لارىنداعى قارجىلاردى جيناقتاپ, ەل قورجىنىنا الىپ كەلۋ كەرەك. وعان قوسا سول قارجىنى ورنىمەن ۇلەستىرە ءبىلىپ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءلازىم. بۇل جۇمىستار وڭاي شارۋا ەمەس», دەپ قايىردى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ سالىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءىسى دە جۇرگىزىلدى. ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بول­عا­نىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى. وسىنى ايتقان ب.ساعىنتاەۆ سالا­داعى باسىم باعىتتارعا توقتالدى. «قازىرگى كەزدە مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تە سالىقتىڭ جينالۋ بارىسى مەن ونىڭ بيۋدجەتكە كەلىپ قۇيىلۋىنا اسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. سەبەبى, سالىقتان ءتۇس­كەن قارجىنىڭ مول بولۋى ەل جاع­دايىنا قاتتى اسەر ەتەدى. سوندىق­تان سالىقتى جيناعاندا وتە مۇقيات بولعان ءلازىم. قازىر عانا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دا وسى ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرىن جاقسى ايتىپ ءوتتى. راس, سالىقتىڭ مول جينالۋى ءۇشىن ءبىز بيزنەسكە قولايلى جاعدايلار جاساۋىمىز كەرەك. ەگەر كاسىپكەرلىك دامىپ, جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلسا جانە ءونىم مول شىعارىلا باستاسا ولاردان كەلەتىن سالىق كولەمى دە ۇلعايا تۇسەدى. ءسويتىپ, بيۋدجەتكە قۇيىلاتىن قارجى مولايا بەرەدى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».