ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ارنايى جوباسى
قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ومىرگە كەلدى. باعدارلاما ەلدىڭ ماكرووڭىرلەرىن بىرىكتىرۋ, كولىك-لوگيستيكالىق رىنوگىن جانە حاب قاعيداتى بويىنشا بىرىڭعاي نارىقتى قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا لوگيستيكا ەكونوميكانىڭ ەڭ تابىستى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە الەمدىك كولىك لوگيستيكاسىنىڭ رىنوگى جاھاندىق ءىجو-ءنىڭ 7 پايىزىن, ياعني 2,7 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك لوگيستيكاسىنىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلۋدىڭ سەبەبى دە وسىندا. اقيقاتىن ايتساق, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدار ىشىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ ەكىنشى كەزەكتە قالىپ كەلدى. بۇل سالاداعى «العاشقى قارلىعاش» – ۇزىندىعى 1200 شاقىرىمعا سوزىلعان «بەينەۋ-جەزقازعان» تەمىرجول ماگيسترالىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بولدى. بۇل بولات جول ەلىمىزدىڭ تاريحىندا العاش رەت رەسپۋبليكامىزدىڭ ورتالىعى مەن باتىسىن بايلانىستىردى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە جەكە ءوزى وسىنداي اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى ءىس جۇزىنە اسىرعان ءبىرىنشى تاۋەلسىز ەل بولىپ تابىلادى. ماماندار دوستىق ستانساسىنان اقتاۋ پورتىنا دەيىن جۇك تاسىمالى قاشىقتىعىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن اتالمىش ماگيسترال ارقىلى قازاقستان تەرريتورياسىمەن تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 40 پايىزعا ارتاتىندىعىن العا تارتادى. سونىمەن بىرگە, بۇل كولىكتىك-لوگيستيكالىق جوبا جۇزدەگەن جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. ودان كەيىن قازاقستاندا ءىس جۇزىنە اسىرىلعان كەلەسى ءىرى كولىك ينفراقۇرىلىمدىق جوباسى – «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجول ماگيسترالى بولىپ تابىلادى. بۇل بولات جولدىڭ ۇزىندىعى 800 شاقىرىمعا سوزىلعان. وسى ءىرى تەمىرجول كولىك لوگيستيكاسىن ىسكە قوسۋ جانە اقتاۋ تەڭىز ايلاعىن جاڭعىرتۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ تاۋار ءترانزيتىن 40 ميلليون تونناعا دەيىن ءوسىرۋ مۇمكىندىگى جۇزەگە اساتىن بولادى. ەندەشە, بۇل جوبا قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوبالاردىڭ ءبىرى بولماق. ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جاڭا قارقىن بەرەتىندىگى قازىردىڭ وزىندە ايقىن تانىلىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, 2020 جىلعا تامان ەۋروپا مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى كەمىندە 800 ميلليارد دوللارعا وسپەك. ءتىپتى, كەيبىر ماماندار بۇل كورسەتكىش تريلليون دوللارعا دەيىن جەتەدى دەيدى. قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدا جانە تاۋار اينالىمىنىڭ ارتۋى قازاقستان ءۇشىن ءوز تەرريتورياسى ارقىلى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. سونىمەن بىرگە, بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىن ارتتىرۋمەن بىرگە اۋقىمدى سەرۆيستىك قىزمەت جانە لوگيستيكا جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتىن كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى تۇعىرى – قازاقستاندى قۋاتتى ەۋرازيالىق كولىك لوگيستيكالىق-ترانزيتتىك حابقا اينالدىرۋ. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءىس جۇزىنە اسىرىلعان جوبالار جانە الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار قازاقستاننىڭ بۇل يدەيانى تولىق ءىس جۇزىنە اسىراتىندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك كولىك ءدالىزى عاسىر يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تاعى دا دالەلدەپ, قازاقستان ەكونوميكاسى الەۋەتىنىڭ ەسەلەي ارتاتىنىنا دالەل بولادى. دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن بولجاۋ قيىن. تابيعات تارتۋىمەن قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ءتورت قۇبىلانى بايلانىستىراتىن كوپىر ىسپەتتەس. سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسەيدىڭ ونەركاسىپتىك ورتالىقتارىن قىتايدىڭ سينتسزيان-ۇيعىر اۆتونوميالىق وڭىرىمەن جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىستىرادى. قازاقستان ەۋروپالىق وداق پەن قىتايدى بايلانىستىراتىن ءدالىز ەكەندىگى دە داۋسىز. ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا, 2014 جىلى ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 615 ميلليارد دوللاردى قۇراعان ەكەن. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ ىشىندە ەلىمىز ترانزيتتىك تۇيىق مەملەكەتتەن قۋاتتى ترانزيتتىك مەملەكەتكە اينالدى. اتاپ ايتقاندا, ەل ەگەمەندىگى جىلدارىندا قازاقستان «اقسۋ – دەگەلەڭ», «التىنسارين – حرومتاۋ» جانە باسقا تەمىرجول توراپتارىن ىسكە قوستى. بۇل تەمىرجول ماگيسترالدارى ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىنىڭ تىكەلەي بايلانىس جاساۋىنا مۇمكىندىك اشىپ, رەسەيگە تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاردى. قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋدا كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ تەڭىز ايلاعىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلەدى. وسى «تەڭىز قاقپاسى» ارقىلى قازاقستان ازەربايجان جانە گرۋزيا ارقىلى قارا تەڭىزگە, يران ارقىلى پارسى شىعاناعىنا تىكەلەي شىعۋعا مۇمكىندىك الدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «جاڭا جىبەك جولى» جوباسى شەڭبەرىندە اقتاۋ تەڭىز ايلاعى بىرنەشە كولىك دالىزدەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسۋى ارقاسىندا شىعىستان باتىسقا, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە جانە كەرىسىنشە جۇك تاسىمالىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىندە اقتاۋ تەڭىز ايلاعى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنا باسقارۋعا بەرىلگەن. ءوز كەزەگىندە بۇل «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا قۇرلىق ايلاعىن اقتاۋ تەڭىز ايلاعىمەن تەمىرجول تورابى ارقىلى بايلانىستىرىپ, تەڭىز ايلاعىنىڭ جۇك تاسىمالى قۋاتىن ەسەلەي ارتتىرادى. اقتاۋ تەڭىز ايلاعى بىرنەشە حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسىپ, ءارتۇرلى جۇك, مۇناي شيكىزاتىن جانە مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋدى قامتاماسىز ەتەدى. تەڭىز ايلاعىندا وڭدەلەتىن جۇكتەر سان الۋان. اتاپ ايتقاندا, وسى تەڭىز ايلاعى ارقىلى مۇناي, مەتالل, استىق جانە باسقا دا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار تورتكىل دۇنيەگە تارالىپ جاتادى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەل ينۆەستورلارىنا «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستان ءوزىنىڭ تاريحي ءرولىن جاڭعىرتا وتىرىپ, ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ءىرى ىسكەر ترانزيتتىك حاب رەتىندە «ەۋروپا جانە ازيا اراسىنداعى تىكەلەي كوپىرگە» اينالۋى كەرەك. وسى مەگاجوبانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2020 جىلعا تامان قازاقستان ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جۇك كولەمى ەكى ەسە ارتىپ, كەمىندە 50 ميلليون تونناعا جەتۋى كەرەك. بۇل ءىرى جوبانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ارقىلى قازاقستان ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋدا جاڭا بيىك بەلەسكە كوتەرىلەدى. قازاقستان حالىقارالىق ترانزيتتىك جۇك تاسىمالى كولەمىن 2020 جىلعا تامان قحر مەن ەۋروپالىق وداق, رەسەي, تۇركيا, يران اراسىنداعى, سونىمەن بىرگە, رەسەي مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى, يران اراسىنداعى جانە ءۇندى مۇحيتى مەملەكەتتەرى مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جانە قىتاي اراسىنداعى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالدارىن وسىرە وتىرىپ, ەكى ەسە ارتتىرۋعا قول جەتكىزەدى. سوڭعى جىلداردا قازاقستاندا ءىس جۇزىنە اسىرىلعان ترانزيتتىك كولىك دالىزدەرى جانە كولىك لوگيستيكاسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋعا ەرەكشە جاعداي جاساي وتىرىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا باستايتىن داڭعىل جول بولىپ تابىلادى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».
