4 جاسىندا شەكارا اسىپ, 70 جىلدان كەيىن تۋعان وتانىنا ورالعان – اۋعاندىق, پاكىستاندىق, ساۋديالىق... بۇگىنگى – قاراپايىم عانا قاراسايلىق قارتتىڭ باسىنان كەشكەندەرى
– ااا…اي... مەن قازاقپىن!!!
مۇزداي كيىنىپ, ەكى قاتار سىرەسە ساپ تۇزەپ تۇرعان اسكەردىڭ شەبىن بار ەكپىنمەن بۇزا-مۇزا جانۇشىرىپ, العا ۇمتىلدىم. «يا ءولىم, يا ءومىر!..». قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بىلەگىمە شاپ بەرىپ جارماسا كەتكەن جاۋىنگەرلەر تىرپ ەتكىزبەي ۇستاي الدى. قۇلاعىما شۇرىپپەنىڭ سىرت-سىرت ەتكەن تانىس داۋسى انىق جەتتى. اللا-تاعالام جار بولدى, سول شۇرىپپەلەر باسىلمادى. سوندا دا ەشتەڭەدەن قايمىقپادىم, اۋزىمدى جاپپاي ايقايلاي بەردىم. «مەن قازاقپىن... اي... قازاقپىن!..».
كورولدىڭ ءزاۋلىم سارايىنىڭ بيىك باسپالداعىنان تومەن قاراي ءتۇسىپ كەلە جاتقان اسا مارتەبەلى مىرزالار توسىن شىققان داۋىسقا سەلت ەتتى. تاۋ كوتەرەر ديۋداي ءبىر جاس جىگىت كوكتەن ءتۇستى مە, جەردەن شىقتى ما... تۋرا قارسى الدىمدا قولىن جازىپ كولدەنەڭدەپ تۇرا قالدى. «ايقايلاعان ءسىز بە؟! قازاقسىز با؟» دەدى قازاق تىلىندە. «قازاقپىن...» داۋسىم قارلىعىپ, ءۇنىم شىقپاي, كەمسەڭدەي بەردىم. سولداتتار قولىمدى بوساتتى, ماڭداي الدىم اشىلدى.
كورولمەن قوشتاسقان قازاق پاتشاسى قاسىنداعى تىزىلگەن نوكەرلەرىن ەرتىپ, تۋرا ماعان قاراي بەت الدى. جۇرەگىم اتقاقتاپ, اۋزىما تىعىلىپ بارادى.
–اسسالاۋماعالەيكۋم, اقساقال! وۋ, بۇل جەردە قازاقتار قايدان ءجۇر؟ – دەپ جاقىنداعان قازاق پاتشاسى مەنى قۇشاقتاي العانى سول ەكەن, ءتىلىم بايلاندى دا قالدى. كوزىمنەن جاس كەتتى پورا-پورا بوپ... اعىل-تەگىلمىن. قۇشاعىن بوساتقان مىرزانىڭ ءتۇسى سونداي شىرايلى دا جىلى ەكەن: «اقساقال, سابىر ساقتاڭىز, سابىر ساقتاڭىز!.. مۇندا قانشا ءۇي بارسىزدار؟ اپىراي, مۇندا تۇرىپ جاتقان قازاقتار تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ەكەنبىز؟» دەپ جاتتى.
«قازاق پاتشاسى نۇرسۇلتان نازاربايمەن ول 1994 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە العاش رەت ساۋد ارابياسى كورولدىگىنە رەسمي ساپارمەن بارعانىندا وسىلاي ۇشىراسقانبىز» دەيدى كەشەگى ساۋديالىق, بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ ازاماتى 90-نىڭ تورىندە وتىرعان سادەن اتا سەيدالى ۇلى. سالتانات شەبىن بۇزۋعا ارەكەت جاساعان وقىس قيمىلى ءۇشىن كورولدىڭ كۇزەت اسكەرىنىڭ وعىنا ۇشپاعانىنا قارتتىڭ وسى كۇنگە دەيىن تاڭى بار. مارتەبەلى پاتشالار كەزدەسۋىنىڭ سالتاناتتى جاعدايى ۇستىندە شالت قيمىل جاساعان كەز كەلگەن پەندەڭىز وققا ۇشۋى ءتيىس ەدى...
* * *
الماتىنىڭ اجەپتاۋىر دەگەن اۋەجايىنىڭ ءوزى شەتەلدىك الىپ ۇشاقتار دوڭعالاعىنىڭ ءدۇرسىلىن اۋىرسىنىپ, ۇيرەنە الماي, مازاسىزداۋ حال كەشىپ جاتقان كۇندەر... 1997 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگى. ءال-مامليا́كاتۋ ءال-’ارابي́ياتۋ اس-سا’ۋدي́ياتۋ (المملكة العربية السعودية) ەلىنەن – بىزدىڭشە ايتقاندا, ساۋد ارابياسى مەملەكەتىنىڭ استاناسى ەر-رياد شاھارىنان شىققان «ەيرباس-ا320» الىپ ۇشاعى ىستامبۇلدا از-كەم ايالداپ الىپ, الماتىعا تۇسكە تامان تابان تىرەدى. جاڭا عانا كوكتەن تۇسكەنىمەن كۇمپيىپ كوك تىرەپ تۇرعان الىپ ۇشاقتىڭ مىنا تۇرىسى دا تاڭسىق. كۇمىستەي جالت-جۇلت ەتكەن جولاۋشىلار لاينەرىنەن 100 قارالى شەتەلدىك قازاق ۇباپ-شۇباپ, اسىقپاي-ساسپاي, دابىرلاپ ءتۇسىپ جاتتى. بالا-شاعالارىنىڭ دا, وزدەرىنىڭ دە قازاقشاسى شالا-پۇلا, تۇسىنىكسىز ءبىر تىلدەردى قوسىپ سويلەيدى. ءبارىنىڭ جۇزدەرى توتىققان ءتارىزدى بۇل قاۋىمنىڭ تىم ىستىق جاقتان كەلگەنى بىردەن اڭعارىلادى. ۇستەرىندە – ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءالى كيىپ ۇلگەرمەگەن كىل اعىلشىن ارپىمەن شيمايلاپ تاستالعان جازدىق كيىم. اپالاردىڭ باسىندا ەتەگىنە دەيىن شۇباتىلعان ۇزىن اق ورامال. قىز-كەلىنشەكتەر قارا-قوڭىر, نەكەن-ساياق اشىق ءتۇستى گۇلدى ورامالمەن بەتتەرىن جاۋىپ, ۇزىن ەتەك, كەڭ كويلەك كيگەن. ال ەر ازاماتتارىنىڭ ورتا جاستان اسقانى بار, وعان جەتكەنى بار, بارلىعىنىڭ ۇستىندەگى كيىم ۇلگىلەرى ءبىر – باستارىنا اپپاق سالدە وراعان, ەتەكتەرىن بوز ءتۇستى الجاپقىشپەن جاپقان. ەندى بىرەۋلەرىنىڭ ايگىلى ارافاتتىڭ تارعىل سالدەسىن باسىنا قالاي بولسا سولاي وراي سالعانى دا قىزىق كورىنەدى. ءبىز ءۇشىن ءبارى قىزىق, ءبارى تاڭسىق! بۇلار وزدەرى شىنىمەن قازاق پا؟ شىنىمەن-اق سونو-وۋ ارابستاننان, شىنىمەن-اق كادىمگى اتا-بابالارىمىزدىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن قاسيەتتى مەككە-مەدينانىڭ وزىنەن كەلىپ تۇر ما؟ وندا نەعىپ ءجۇردى ەكەن؟
حالىقارالىق اۋەجايداعى جولاۋشىلارعا قويىلاتىن كەدەندىك كەدەرگى-باقىلاۋ الىنىپ تاستالدى. ەرەكشە مارتەبەگە يە ەل پاتشالارى مەن شەتەلدىك اسا قۇرمەتتى مەيماندارعا عانا اشىلاتىن «جاسىل ءدالىزبەن» ءجۇرىپ وتكەن قانداستارىمىزبەن ءاپ-ساتتە ارالاسىپ-قۇرالاسىپ, مارە-سارە بولدىق. ولار دا, ءبىز دە جاتسىنبادىق! تانيىق, تانىمايىق باس سالىپ قۇشاقتاسىپ جاتىرمىز.
قالىڭ ءنوپىردىڭ اراسىنان 81 جاستاعى قۋانباي ۇلى جارىلقاپ پەن جاسى 75-كە تاياعان سەيدالى ۇلى سادەن ەسىمدى اقساقالداردى سۇراستىرا ءجۇرىپ تاۋىپ الدىم. الماتىدا جاڭادان عانا قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جۋرناليستەرگە الدىن الا ۇسىنعان تىزىمىندە وسى ەكى ازاماتتىڭ ەرەكشە «بەلگىلەرىنە» بىردەن نازارىم اۋىپ قالعان. ارابستاندىق بۇل ەكى اتامىزدىڭ دا ەكى ايەلى, ۇزىن-سانى ون ءۇش پەن ون سەگىزدىڭ اراسىندا ارتىنان ورگەن بالا-شاعالارى بار. الماتىنىڭ اۋەجايى اۋەجاي بولعالى مۇنداي قۋانىشتى قاۋىشۋدى كورمەگەن شىعار دەيمىن. اەروپورت – ازان-قازان. اڭگىمە اراسىندا ءوز اۋزىنان ەستىپ ناقتىلاپ الايىن دەگەن نيەتپەن سادەن اتادان «قانشا بالا-شاعاڭىز بار؟» دەدىم. «ەكى بالام بار» دەدى اقساقال ماڭدايىن جاپقان سالدەسىن ءسال عانا قوزعاپ قويىپ, ءمىز باقپاستان. كىشكەنە كوزدەرى جىلتىراپ «ونى قايتەيىن دەگەن ەدىڭ؟» دەگەندەي ماعان تاڭدانا قاراعان سىڭايلى. «كەشىرىڭىز, – دەدىم مەن بەيتانىس قانداسىمدى مازالاي تۇسكەنىمە قىسىلىپ, ءبىر جاعى جاقتىرماي قالماس پا ەكەن دەگەن ءدۇدامال ويمەن, «مىنا جەردە ەكى ايەلىڭىزبەن قوسا وتباسىندا ون ءبىر بالا بار دەپ جازىلعان...» دەدىم قاۋىمداستىقتىڭ تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ قولىمىزعا ۇستاتقان قوس پاراعىن كورسەتىپ. اقساقال ساسپادى: «ە-ە... اللا-تاعالام بەرگەن ەكى ۇل بالا بار, قالعانى ناشار باللار عوي!..». سادەن اتانىڭ جاۋابىن شىن كوڭىلمەن ك ۇلىپ قابىلدادىم. بىراق, اقساقالدىڭ «ناشار باللار» دەگەن ءسوزى ۇمىتىلماستاي بولىپ ەستە قالىپ قويدى... سول كۇنى الماتىنىڭ كۇللى قازاق جۋرناليستەرى «ۋىلداپ-شۋىلداپ», قۋانا-قاۋمالاسا ءجۇرىپ, ىستىق جاقتان – قاسيەتتى مەدينادان كەلگەن قانداستارىمىزدى ساپ تۇزەگەن قىزىل «يكارۋستارعا» وتىرعىزىپ, قول بۇلعاپ شىمكەنت شاھارىنا شىعارىپ سالدىق. ۇكىمەت شەشىمى سونداي. قانداستارىمىزعا ارناپ بۇرىنعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە جاتاقحاناسىنان جاي دايىندالىپتى.
* * *
قاسكەلەڭ قالاسىنىڭ كۇنشىعىس اۋماعىندا كەزىندە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن مەسحەتتىك تۇرىكتەر ءۇي اراسىنان يت وتپەيتىندەي ەتىپ يىق تىرەستىرىپ تىعىز جايلار سالىپ, جايعاسقان اۋماق بولۋشى ەدى. سول اۋماقتا «تۇركيالىق قازاقتار ۇلكەن مەشىت تۇرعىزىپتى» دەگەندى ەستىدىك. جاسىراتىن نەسى بار, اۋقاتتى قازاقتار قاسكەلەڭنىڭ تۇرىك قاۋىمىنا سىي جاساعان ەكەن عوي دەگەن وي بىردەن ساپ ەتە ءتۇستى. ادەيى ىزدەپ باردىق. مەشىتتىڭ يمامىمەن جولىعىپ دەرەكتى فيلمگە بەينەماتەريال تۇسىرۋگە رۇقسات الدىق. بۇل كەزدە اۋلاسى كەڭ ۇلكەن مەشىتتىڭ الدىنا جۇما-نامازعا جينالعانداردىڭ قاراسى كوبەيە باستاعان. كوپشىلىك اراسىنان باستارىنا شالت بايلانعان ارافات ورامال, تىزەلەرىن جاۋىپ تۇرعان اۋعاندىق بوز الجاپقىش, قوڭىرقاي ءتۇستى جەڭسىز بەشپەت كيگەندەر كوزىمە تۇسكەندە, تاڭىرقاپ تۇرىپ قالدىم. قازاق ءتىلىنىڭ ىرعاعىن بۇزىپ سويلەيتىن جاستار جاعى ءبىزدى دەرەۋ قاۋمالاپ الدى. «حاباردانسىزدار» ما؟» «جوق...». فاراح پەن مۇحامممادتان ەستىپ-بىلگەنىمىز, ءدال قازىر قاسكەلەڭدە, ول – 2001 جىل ەدى, سايدىڭ تاسىنداي ساقىرلاعان 500-گە جۋىق شەتەلدەن كەلگەن قازاق جاستارى تۇرادى. بارلىعى الماتىنىڭ «باراحولكالارىندا» جۇمىس ىستەيدى. جۇما-نامازعا مىندەتتى تۇردە وسىندا جينالادى. جىگىتتەر قازاقشا-ورىسشا جازىپ-سىزا الماعاندىقتان قينالىپ جۇرگەندەرىن ايتتى. ءجون سۇراسا كەلىپ بۇلاردىڭ بىرقاتارى تۇركيادا, بىرقاتارى ساۋد-ارابياسىندا دۇنيەگە كەلگەن قانداستارىمىز ەكەنىن ءبىلدىم. باسە-ە-ە!.. «ءپالى, اناۋ وتىرعان سالدەلى قارت سادەن اتا ەمەس پە؟!».
...ءبىز سوندا شىمكەنتكە شىعارىپ سالعان بارشا «ساۋديالىق» قازاقتار اينالاسى 3-4 جىلدىڭ ىشىندە تايلى-تۇياعى قالماي قاسكەلەڭگە تۇگەل كوشىپ كەلىپتى. مۇندا دايىن تۇرعان باسپانا جوق, ءۇي-جايدى ءوز قاراجاتتارىنا ساتىپ العان. مۇناراسى كوك تىرەگەن مىنا ءزاۋلىم مەشىتتى ءوز كۇشتەرىمەن تۇرعىزعان. تىرشىلىگىن جاساپ, نامازىن وقىپ, جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋدىڭ ۇلگىسىن تانىتقان, شىركىن, ءبىزدىڭ قانداستار! نامازدان سوڭ سادەن اتا سەيدالى ۇلىن قولقالاپ وتىرىپ ۇيىنە باردىق. سوڭعى كەزدەسۋدە اڭگىمەسىنە قۇمارتىپ قالعان كەيىپكەرىم ءبىزدىڭ بۇل «باسقىنشىلىعىمىزدى» ۇناتپاي قالعان سەكىلدى. اۋلادا تۇرىپ اڭگىمەلەستىك. كەنەت, كوزىمە تىكتەپ قاراپ: «سەن بالا مەنىڭ سوڭىمنان قالماي قويدىڭ... نە ىزدەپ ءجۇرسىڭ, ا؟» دەگەنى-ءشى... 70 جىلداي وتانىنان تىس جەردە حارەكەت ەتىپ, كۇن كەشكەن, ءومىردىڭ تاۋقىمەتىن اياۋسىز تارتقان قانداسىمنىڭ تاعدىرى مەن ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل قازاقتار ءۇشىن قىزىقتى ەكەنىن ايتا باستاپ ەدىم, ءسوزىمدى ءبولىپ: «نەسى قىزىق؟.. اللا تاعالانىڭ پەشەنەمىزگە جازعان حامماسىن كوردىك» دەدى جايباراقات. «بۇگىن كوڭىل-كۇيىڭىز بولماي تۇرسا, كەلەسى جولى كەلەيىك, سادەن اتا...» دەگەندە بارىپ قارتتىڭ قاباعى ءسال-ءپال اشىلدى. ارابستانعا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاش بارعاندا كورول سارايىنىڭ الدىندا باسىن بايگەگە تىككەن, كوشتىڭ باسىن قازاقستانعا بۇرعان ءوزى ەكەنىن سوندا ايتقان ەدى اتامىز...
– قازاعىمنىڭ پاتشاسى بولادى ەكەن, ول مەنى قۇشاقتايدى ەكەن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرىپ پە؟ ەسىم اۋىپ قالدى. ساقالىمدى جاس جۋعان. قۇشاعىنان بوساتىپ: «مۇندا قانشا ءۇي بارسىزدار؟» دەپ قايتا سۇرادى. «17 وتباسى, ءار قايسىسىندا ون-ون بەستەن جان بار, تاقسىر!» دەدىم. قالانىڭ سىرتىنا تامان كورولدىڭ پاتشالاردى كۇتەتىن ۇلكەن جايى بار ەكەن, «بارلىعىڭىز سىيماسسىزدار, ىشتەرىڭىزدەن ون كىسى ىرىكتەلىپ, ەرتەڭ وسىنداي ۋاقىتتا سول سارايعا كەلىڭىزدەر, وتىرىپ اڭگىمەلەسەمىز» دەگەن اڭگىمەنى نۇرسۇلتاننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي ۇيگە قايتتىق. مەديناداعى قازاق وتباسىلارىنان ون كىسى سايلانىپ, مەزگىلىندە پاتشامىزبەن جۇزدەسۋگە باردىق. ونداي قۇرمەتتى پاندەڭىزدىڭ بارلىعىنا بىردەي كورۋ جازباعان شىعار. ەسىمىز شىعىپ كەتتى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباي ماعان قاراپ ك ۇلىمسىرەپ: «ال, اقساقال, ءبىز مىنا قالادان ەلشىلىك اشايىق دەپ جاتىرمىز. ونى مىنا جىگىت باسقارادى. ەلگە كەلەم دەگەن قانشا كىسى بولسا دا قارسىلىعىمىز جوق. وسى جىگىتكە حابارلاسىڭىزدار! سىزدەردى كۇتەمىز!..» دەپ باتاسىن بەردى. نۇرسۇلتان پاتشامىزدىڭ ارقاسىندا, ينشاللا, ءتىلەگىمىز ورىندالدى, نيەتىمىزگە جەتتىك...
سادەن سەيدالى ۇلى ءتورت جاسىندا شەكارا اسقان. اشارشىلىق كەزىندە قىزىلوردانىڭ قارماقشى اۋماعىنان ۇدەرە كوشكەن اعايىن-تۋمالارىمەن بىرگە جوسىپ مازاري-شاريفتەن (اۋعانستان) ءبىر-اق شىعادى. سودان 60 جىلدان اسا اۋعانستاندا ءومىر سۇرگەن. اتادان جالعىز. اقساقالدىڭ سۋىرتپاقتاپ ايتقان وسى اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزىن ولجا كورگەنبىز.
...ارادا ءۇش جىل ءوتتى. قاسكەلەڭگە قايتا باردىق. بۇل جولى سادەن اتا ارىپتەسىم ەكەۋمىزدى ۇيگە كىرگىزىپ, تورگە وتىرعىزدى. بويجەتكەن سايىن جۇزدەرىن قاپ-قارا ورامالمەن قىمتاي تۇسكەن سادەن اتانىڭ «ناشار باللارى» داستارقان جايىپ قويىپتى. ءدوپ-دوڭگەلەك ەتىپ ەرەكشە ادەمى پىسىرىلگەن تابا ناننىڭ ءيىسى تاناۋدى جارىپ بارادى. بايقاعانىم, بۇرىنعىداي ەمەس, اقساقال دا ازداپ ماعان باۋىر باسىپ قالعان سەكىلدى. جۇما ەدى. كەزدەسكەن جەرىمىز ادەتتەگىدەي – قاسكەلەڭنىڭ مەشىتى. كوپتەن كورمەسە دە, «ءا, بالا, كەپ قالدىڭ با؟» دەپ بىردەن تانىدى. قىزىق! شاي كەلدى. وتاعاسىنىڭ وڭ تىزەسىن باسىپ ءۇش جاسار قارا دومالاق بالا جايعاستى. اتى – ومار. سادەن اتانىڭ 80-گە قاراعان شاعىندا دۇنيەگە اكەلگەن كەنجەسى... «قازاقستانعا كەلگەندە ايەلدىڭ ىشىندە 3 ايلىق بالا بار ەدى. وسىنداعى دارىگەرلەر ىشتەگى بالا ءتورت ايعا تولعاندا باسىنا ينەمەن ءدارى ەگىپ, ءولتىرىپ الدى» دەپ, كەيىستىك ءبىلدىردى اقساقال. «ومار سودان كەيىن تۋعان بالا...». وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءبىزدى ۇيىنە كىرگىزبەي, اۋلادان قايتارعان اتامىزدىڭ سىرى اشىلدى... جامال اپاي ۇندەمەي شاي قۇيىپ وتىر. قازاق ءتىلى دەگەندە توبەسىنىڭ ساۋلە وتەردەي عانا ساڭىلاۋى بار ارىپتەسىم – بەينەوپەراتورىم نيكولاي سۋداكوۆ ءبىر قىزىق اڭگىمەنىڭ بولىپ جاتقانىن ءىشى سەزگەن سەكىلدى. تىقىرشىپ وتىر... ول دا ماعان ىلەسىپ قانشا جىلدان بەرى اقساقالدىڭ «زەرتتەۋشىسى» بولىپ كەلەدى ەمەس پە؟!
* * *
– مازاري شاريف شاھارىندا مەن جامان تۇرعان جوقپىن. ويتكەنى, ۇكىمەت جاعىنداعىسى دا, ۇكىمەتكە قارسىلارى دا ماعان كەلىپ شۇرىپپەسىن تۇزەتىپ, مىلتىعىن جوندەتىپ الار ەدى. سىيلى بولدىم. ءبىر مارتە ۇكىمەت «جاۋدىڭ مىلتىعىن جوندەيسىڭ» دەپ قاماپ تاستادى. «كۇشتەگەن سوڭ كەلىستىم» دەپ ەم, بوستاندىققا شىعاردى. اتىپ تا تاستار ەدى, مۇقتاج بولعان سوڭ باسىمنان سيپاپ ۇستادى. كۇللى مازاري-شاريفتە شۇرىپپەنى مەنەن اسىپ ەشكىم وڭداي المايتىن. اۋعاندا قارۋ قات... كەڭەستەرمەن ەكى اراداعى جاعداي ءتىپتى ۋشىعىپ كەتكەندە پاكىستانعا كوشتىك. وندا دا ءحالىم ناشار بولعان جوق. سول قىزمەتتى اتقاردىم.
...نەشە جىل اۋعانستانداعى الاساپىران سوعىستى باسىنان كەشىرسە دە, پاكىستان شەكاراسىندا وق پەن وتتىڭ اراسىندا وتىرسا دا اتامىزدىڭ جانىن جەگەن جالىز-اق ارمانى بولىپتى. اللا-تاعالادان جاتىپ-جاستانىپ سۇراعانى – «ارتىمنان ءتۇتىن تۇتەتىپ قالار ءبىر تۇياق بەر, ءبىر ۇل بەر... جات جۇرتتا اتىم وشپەسىن...» دەيدى ەكەن.
مەنىڭ قولقالاۋىمنان كەيىن مانادان بەرى ينابات ۇستاپ وتىرعان جامال اپام اڭگىمەگە ارالاستى... «وقىعان جوقپىن. 8 جاسىمدا انام قايتىس بولدى. اكەم اۋعانستاننىڭ وزبەگى ەدى, ءتورت اعام بار... وسى بەدەلدى كىسى ولتىرمەس دەپ مەنى 12 جاسىمدا ءبىزدىڭ شالعا كۇيەۋگە بەرىپ جىبەرگەن عوي». اڭگىمەسى قىزىق, بىراق, ءدال وسى ارادا جامال اپانىڭ كىل سانداردى ءتىزىپ ايتقاندارىن جۇيەلەۋ ءۇشىن اريفمەتيكا ىلىمىنە امالسىز جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى... جامال بوساعادان اتتاعاندا اجىنى – ساحان اپا 9 قىز تۋىپ, ونىڭ تورتەۋى شەتىنەپ كەتكەن كەز ەكەن. جامال بۇل ۇيدەگى بالالاردىڭ ەمشەكتەگىسىمەن قوسقاندا 6-شى قىزى بولىپ جۇرەدى. سودان... جاس كەلىنشەك اراسى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ۇلكەن ۇيگە تاعى ءۇش قىز سىيلاپ ۇلگەرەدى. قۇدايدىڭ باسقا سالعانى, نە ىستەيدى؟! «پىشاعىن جالاڭداتىپ ءبىزدىڭ شال «قىزداردىڭ بارلىعىن دالاعا لاقتىرىڭدار» دەپ ءبىر كۇنى اشۋعا ءمىنىپ, ءبارىمىزدىڭ بوز-بورانىمىزدى شىعارىپ دالاعا قۋىپ شىقتى. ايقاي-شۋ شىققان كورشىسىنىڭ اۋلاسىنا باس سۇعا الماي, سىعالاي-سىعالاي قاراپ كەتكەن اعالارىمنان دا قايىر جوق, ءبىر اللاعا جالبارىنىپ جىلاي-جىلاي مەن قالدىم...». جامال اپاي وتكەن كۇندەردى جىميىپ ەسكە الدى. پاكىستانداعى دا جاعداي ۋشىعىپ بارا جاتقان سوڭ سادەن وتباسى قالىڭ كوپشىلىكپەن ساۋدياعا, تۇپ-تۋرا مەدينانىڭ وزىنە كوشەدى. اللانىڭ سىيى بولار, قاسيەتتى جەردىڭ كيەسى شىعار, سول جىلى كۇزگە سالىم جامال نۇرحاماتقىزى شەكەسى تورسىقتاي ۇل تۋادى. بۇل 1989 جىل. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ەلىندە دۇنيەگە كەلگەن, زارىعىپ كورگەن قامشى ۇستار ازاماتىنا سادەن اتا اعايىندى جيىپ, ماحماد دەپ ازان شاقىرتىپ ات قويادى. مەدينا بۇل وتباسىنا شىن مانىندە قۇت بولدى: 91-ءشى جىلى دۇنيەگە ەكىنشى ۇل احماد, 93-تە ءساليما, 95-تە امزە, 97-دە فاتما كەلدى دۇنيەگە... 2001 جىلى تۋعان قازاقستاندىق ومارمەن, مىنە, ءبىر داستارقاندا وتىرمىز!
* * *
– مەدينادا جاقسى سىيلاسقان ءبىر اۋعان شالى ماعان جەرگىلىكتى اقشامەن 5 مىڭ پۇل قارىز ەدى. باي بول, جارلى بول, پەندە ءۇشىن قارىزدى قايتارۋ – پارىز. سوندا ءبىر قىزىم تۇراتىن ەدى, سول ارقىلى «پ ۇلىن السىن, ولسەم موينىمدا كەتەر» دەپ سالەم ايتىپتى. الماتىداعى مەشىتكە سوعىپ, اجىلىككە باراتىن توپقا ىلەسىپ – مەديناعا ءبىر كۇندە اتتاندىم دا كەتتىم.
اتام كىبىرتىكتەپ, اڭگىمەسىن ۇزە بەرگەن سوڭ ادەتتەگىدەي تاعى دا اپاما قولقا سالدىم.
– ۇيدە سول جاقتان الىپ كەلگەن, تىعىپ جۇرگەن 2000 دوللارداي اقشا بار ەدى. قىزدارىمىز بولسا ءپىسىپ وتىر... سونىڭ 1500-ءىن بەرىپ, شىعارىپ سالدىم. ءبىر تيىنسىز تىپ-تيپىل بولىپ قايتىپ كەلدى. اياق قولى ءىسىپ كەتكەن. سۇيرەتىلىپ ارەڭ جەتتى. زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتتى, ايتەۋىر, جانىنىڭ امان قالعانىنا قۋاندىق... – دەگەن جامال اپام كادىمگىدەي مۇڭايىپ قالدى.
اڭگىمە بىلاي بولعان.
اۋعاندىق قۇرداسى زامانداسىن قۋانىپ قارسى الىپ, قارىزىن قايتارادى. مەدينادا قازاق, وزبەك, اۋعان ازاماتتارى جينالاتىن ءال-زاحيري مەشىتىندە نامازعا جىعىلىپ, ارقا-جارقا بولعان حامما اعايىن ەكى كۇن سىر ايتىپ شەر تارقاتادى. قيماستارىمەن قوشتاسىپ, ەكى شاباداندى اۋزى-مۇرنىنان تولتىرىپ كوڭىلى جايلانىپ كەلە جاتقان قازاق ازاماتىن ەر-ريادتان ىستامبۇلعا ۇشاتىن اۋەجايدا پوليتسيا توقتاتادى. قازاقستاننان بارعان توپ باسشىسى ەرمەكپاي سادەن اتاعا شۇيلىگىپ, «ءسىزدىڭ ەكى ايەلىڭىز بار ما ەدى؟» دەپ سۇرايدى. «ءيا, بار ەدى...» دەيدى سادەن اتا, ويدا تۇك جوق. بارى وسى. شەكارالىق بەكەتتە سادەن سەيدالى ۇلىنىڭ قولىنا كىسەن سالىنادى. قازاقستاننان كەلگەن توپ «دىمعا» تۇسىنبەي, دۇرىستاپ قوشتاسا دا الماي كەتە بارادى. سادەن اتانىڭ بار بىلەتىنى: «ەكى ايەلى بار...».
«بۇل ارابتاردا 4 ايەلگە دەيىن بار. قولىنا كىسەن سالماي-اق ءتىزىلىپ ءجۇر عوي... بۇل نە بولدى...» دەپ ءارى-ءسارى وي كەشىپ ۇلگەرگەنشە ساۋد-ارابياسىنىڭ استاناسى – ەر-ريادتىڭ تۇرمەسىنەن ءبىر-اق شىعادى. تۇككە تۇسىنسە بۇيىرماسىن. اس-سۋىن اكەلىپ بەرىپ تۇرعان. بايقايدى, كەزدەسۋگە شاقىراتىن ويلارى جوق.
«اراب ءتىلىن بىلمەيمىن. نە ايتقاندارىن تۇسىنبەيمىن. ءسويتىپ جۇرگەندە كۇزەتشىنىڭ ءبىرى مەنىڭ باعىما قاراي پاكىستاندىق ءبىر جاس جىگىت بولىپ شىقتى. نە ءۇشىن قامالعانىمدى سول جىگىت تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى. ارابتار شەكارادان اپيىن الىپ وتپەك بولعان قىتاي مەن موڭعول ايەلىن ۇستايدى. سولاردى مەنىڭ قاتىنىم دەپ تاڭعان. ءبارى دە ءتىل بىلمەگەننىڭ پالەسى عوي, ءبىزدى ارلى-بەرى سۇيرەلەپ جۇرگەن كوشباسشىمىز ەرمەكپايعا قاتتى قاپا بولدىم. سوزگە كەلمەي, جات جۇرتتا تاستادى دا كەتتى. كۇزەتشى پاكىستاندىققا «ويباي, مەنىڭ ەكى قاتىنىم بار, بىرەۋى – ىستامبۇلدا, بىرەۋى – قازاقستاندا, كاسكەلەڭدە تۇرادى. ولار مۇندا اياق باسقان جوق...» دەپ زارلاپ وتىرىپ ءتۇسىندىردىم. ارادا ەكى كۇن وتكەن جوق الگى پاكىستاندىق كۇزەتشى بالا مەنى ۇشاققا ءوزى وتىرعىزىپ سالدى. مۇسىلماندىق دەگەن سول. قالتاما ازداعان پۇل ساپ بەردى...».
– جاقسىلىقتى ۇلدان كورەسىڭ بە, قىزدان كورەسىڭ بە دەگەن عوي. ۇلكەن قىزىمىز ىستامبۇلدا تۇرادى, باقۋات, بىزگە قارايلاسادى. انامداي بولعان اجىنىم – سول قىزدىڭ قولىندا, «الماتىعا الىپ كەتىڭدەر, بالالاردى ساعىندىم» دەپ كۇندە تەلەفون شالادى. جول تۇسسە كەپ تە قالار... – دەگەن جامال اپا وتاعاسىن ەندىگارى مىنا تۇرعان الماتىعا دا اتتاپ باستىرمايتىنىن ءبىزدىڭ كوزىمىزشە اتامىزعا ەستىرتە ەسكەرتىپ قويۋدى دا ۇمىتپادى.
بەتىنەن نۇرى تامعان اقساقال بۇعان كەلىسكەن سىڭايدا, اۋزىندا اللاسى... قولىندا – قۇرانى. وسى كۇنى سادەن قارت ەرەكشە مەيىرىمدى ەدى. اۋعان مىلتىعىنىڭ شۇرىپپەسىن وڭدايتىن شەبەردىڭ التىن-كۇمىستەن سان-الۋان سىرعا-ساقينا, اشەكەي بۇيىمدار قۇياتىن ۇستالىعى دا بار ەكەن! قارتىڭىز جۇپىنى سارايدىڭ ىشىندەگى بالالاردىڭ ناپاقاسى ءۇشىن جاساپ العان ميكرو-ستانوگىن دا كورسەتتى...
ءتورت جاسىنان جات-جۇرتتىق بولعانىنا قاراماستان انا ءتىلىن ۇمىتپاي, كەرەك دەسە انا تىلىندە ءبىر-ەكى شۋماق جىر شۋماقتارىن شاشىپ جىبەرەتىنىن قايتەرسىز؟!.
جاراتتىڭ پاتشا-قۇداي, ءزۇلجالال-اق,
قۇداي-اۋ...
قۇرمەتىڭ مىناۋ, راحماتىڭ قانشا!؟
ءۇمىت بار تىرشىلىكتەن جان بارىنشا!
ەتەسىڭ باس پەندەڭدى پاشا-پاشا,
بار پەندەڭ ءجۇر ەتەگىن اشا-اشا.
جاعامدى نەشە تىكتىڭ, نەشە جىقتىڭ,
قاسىرەتىن تارتىپ تۇرمىن اۋىر جۇكتىڭ.
قاتپاعان قاۋىرسىنداي بالا-شاعا
ىشىندە وتىرمىن مىناۋ قالىڭ شوقتىڭ...
ال كەرەك بولسا, ال بۇعان نە دەرسىز؟ انانىڭ سۇتىمەن ەنگەن انا ءتىلى 90 جىلدان سوڭ وسىلاي جىر تولعاپ تۇر! توقسان دەگەن جاستىڭ ناق تورىندە وتىرعان اقساقالدىڭ كۇللى ءوز ءومىرى تۋرالى تولعامى وسىنداي بولىپ ءبىر شۋماققا سىيىپتى! عاجاپ! «ءزۇلجالال» دەگەن نە دەگەن ساۋالىما قارت «ءزۇلجالال دەگەن – ءزۇلجالال» دەپ وزىمە تاڭدانا قارادى. ءبىر ءارپىن دە بۇزباي قاعازعا تۇسىردىك. ء(زۇلجالال – اراب تىلىندە اللا-تاعالانى ماداقتاۋ –
اۆت.)
بۇل جولى, ءتىپتى, قوشتاساردا ءوزى «ەندى قاشان كەلەسىڭ...» دەپ قالدى قارت. «قۇداي قالاسا...» دەپ قوشتاستىق. كوز الدىما 1997 جىلعى ساۋد ارابستانىنان كەلگەن سول ءبىر قازاقتار كوشى, الماتىنىڭ اۋەجايى ەلەس بەرىپ ءوتتى... جات ەلدە تارىداي شاشىراپ جۇرگەن قانداستارىمىز وتانعا كەزەك-كەزەگىمەن قونىس اۋدارىپ جاتقان. مىنا كوشتىڭ ەرەكشەلىگى سول – قاسيەتتى مەدينا شاھارىنان بارلىعى 18 وتباسى, ۇزىن سانى 110 قازاق ەلىمىزدىڭ سول تۇستاعى استاناسى الماتىعا تابان تىرەپ ەدى. ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ سول كەزدەگى ءتىلشىسى – وسى جولداردىڭ اۆتورى سوندا «ارابستاننان كوش كەلدى» («ەگەمەن قازاقستان», №221 (21686)11 قاراشا, سەيسەنبى,1997 جىل) دەگەن قۋانىشتى حابارمەن ماقالا جازعان ەدى... كەيىنىرەك, الماتى اۋەجايىنداعى قاۋىشۋدى بەينەتاسپادان كورگەن تەگى يرلاندىق اقش ءجۋرناليسىنىڭ اۋزىن-اشىپ, كوزىن-جۇمىپ «ساۋد ارابياسىنىڭ جەرىن تاستاپ, قازاقستانعا كەلىپ جاتىر ما... قالايشا؟» دەپ اڭ-تاڭ كۇيدە باس شايقاعانى دا كوز الدىمدا. ءجۋرناليستىڭ ونداعى ويى سول جىلداردا جەر ۇجماعىنداي بولعان – ساۋديا ەلىن تاستاپ, ەكونوميكاسى قۇلدىراپ, كەلىمسەكتەرى تىم-تىراقاي بولىپ تاراپ, داعدارىپ جاتقان قازاقستانعا نە ىزدەپ كەلدى ەكەن بۇل وتباسىلار دەگەنى ەدى. قازاقتاردى تۋعان جەردىڭ توپىراعى تارتقانىن قايدان ءبىلسىن؟!
* * *
سادەن اتا سەيدالى ۇلى مەن ونىڭ بۇگىنگى اۋىلداستارى تۋرالى قازاقستاندىق, سونداي-اق, شەتەلدىك جەرسەرىكتىك تەلارنالار ارقىلى دا تالاي-تالاي دۇنيە جارىق كوردى. جۋرناليستەر اراسىندا شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدى ىزدەگەندە الىسقا بارماي, الماتىنىڭ تۇبىندەگى قاسكەلەڭگە تارتىپ كەتۋ سودان قالعان. ماسكەۋدىڭ «ورت-1» تەلارناسىنىڭ الماتىداعى ءتىلشىسى ءازيزا قايىمبەك تەلەفون شالدى. «ءسىزدىڭ ساۋديادان كەلگەن, 82 جاسىندا بالا سۇيگەن ءبىر كەيىپكەر اتاڭىز بار ەدى عوي...» دەيدى. «ءيا, سادەن اتا سەيدالى ۇلى...». «شەتەلدەن كەلگەن قازاقتار تۋرالى كەڭەيتىلگەن سيۋجەتكە پايدالانسام دەپ ەدىم... قالاي تابامىن, كومەكتەسىڭىزشى...». «قاسكەلەڭدەگى مەشىتتەن...».
ءازيزا مەنىڭ سالەمىمدى ۇمىتپاپتى, ەكى كۇننەن سوڭ قايتا تەلەفون شالىپ تۇر.
– «سۋپەرمەن» اتاڭىزدى كوردىم... سالەمىڭىزدى ايتتىم, قۇلاعى ەستىمەيدى... ايقايلاپ سويلەيدى... ءوزى نە ايتقانىن بىلمەيدى... بىراق, وتباسىن, بالا-شاعاسىن تاسپاعا تۇسىردىك...
تاعدىرى تاڭعاجايىپ اقساقالدىڭ ساۋلىعىنا قۋانىپ, كوڭىلىم جايلاندى. ءازيزانىڭ تاسۇر-تۇسىر اڭگىمەسىنە تىكسىنگەنمەن, مىسقىلداسا دا تاۋىپ ايتقان ءبىر سوزىنە ەرەكشە ءسۇيسىنىپ قالدىم. شىنىندا دا – بۇل كىسىگە «super-man» لايىق اتاۋ. مىقتى ادام! سادەن اتا – سۋپەرمەن!..
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتە: سادەن سەيدالى ۇلى. 2006 جىل. 82 جاستا. قاسكەلەڭ.
