ءۇرجار اۋدانىندا قۇسبەگىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق چەمپيوناتى ءوتتى
قاڭتاردىڭ سوڭعى كۇندەرىندە تارباعاتاي تاۋىنىڭ كۇنگەيىندە, ءۇرجار اۋدانىندا قان قىزدىرار تاماشا قانسونار ءوتتى. شىعىس ءوڭىرىنىڭ شەكارالىق شالعاي اۋدانى بولساداعى, وبلىس اۋماعىنان, رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن سالبۋرىنعا اسىققان ەل كوپ ەكەن. مۇنىڭ ءجونى بار. ويتكەنى, استانا قالاسى مەن اقمولا, الماتى, اقتوبە, اتىراۋ, جامبىل, قاراعاندى, پاۆلودار, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان كەلگەن قۇسبەگىلەردىڭ, سىنشىلاردىڭ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى جاناشىرلارىنىڭ باسىن قوسقان بۇركىتشىلەردىڭ ەرەسەكتەر اراسىنداعى ح رەسپۋبليكالىق چەمپيوناتى مەن ءۇرجار اۋدانى بۇركىتشىلەرىنىڭ باۋاشارى التاي-تارباعاتاي ەلىندە العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر.
ماقانشى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى جايتوبەنىڭ باۋىرىندا وتكەن باسەكەگە كەلگەنىمىزدە بايقادىق, قىرانعا قۇمار حالىقتىڭ قاتارى قالىڭ. اپپاق قاردىڭ ۇستىنە تىگىلگەن اقشاڭقان كيىز ءۇي قاسىنداعى ءنوپىر حالىققا قۇسبەگىلەردىڭ ساپقا تۇرعىزىلعانى, ارنايى راپورت پەن بۇركىتشىلەرگە «ەركىن» دەپ كوماندا بەرىلۋىنىڭ ءوزى قىزىق. اشىلۋ سالتاناتىندا دالا توسىندە شىرقاعان انۇرانعا بۇركىتتەردىڭ شاڭق-شاڭق ەتكەن ءور داۋىسى قوسىلىپ, ءاپ-ساتتە ۇلتتىق رۋحىمىزدى جانىعان مەرەكە باستالىپ كەتتى.
اۋدان اكىمى سەرىك زاينۋلدين ۇلتتىق ونەردىڭ قادىرىن بىلەتىن, ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەن ازامات. وسى جارىستىڭ باستاماشىسى, ۇلتتىق ونەر, ونىڭ ىشىندە اساۋ ۇيرەتۋدىڭ حاس شەبەرى, تالاي تارپاڭداردى تۇقىرتقان تارلانبوز تاتتىمبەت كاپ ۇلىنىڭ بۇركىتشىلەر فەستيۆالىن وتكىزۋ تۋرالى يدەياسىن قۋاتتاۋى – سونىڭ ايعاعى. سەرىك زينابەك ۇلى ءبۇركىتشىلەر باسقوسۋىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعانىن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدە ۇلتتىق سپورت ءتۇرلەرى كەڭىنەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىن, باتىرلىق پەن ەركىندىك سيمۆولى بۇركىتتىڭ كوك بايراعىمىزدا بەينەلەنۋىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىقتارىمەن استاسىپ جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– قازاق حالقى ەجەلدەن جىلقى مەن قۇسقا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ەل ىشىندە «تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار بەر, قياعى ءبۇتىن سۇڭقار بەر» دەگەن ءتامسىل بار. اباي اتامىز «قىران بۇركىت نە المايدى, سالسا باپتاپ» دەگەن ولەڭى ارقىلى ۇلت ومىرىندە ۇلى فيلوسوفيالىق وي قالدىردى. «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا» اتتى ولەڭى دە حالىق جادىندا. قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى مەن اقىن-جىراۋلارىنىڭ بەكزات ءبىتىمدى بۇركىت تۋراسىندا جىرلاماعانى كەمدە-كەم, دەگەن اۋدان باسشىسى بۇركىتشىلىكتىڭ تاريحىنا كەڭىنەن توقتالدى. قولعا ۇيرەتكەنىنە 3 مىڭ جىلدان اسقان قۇس تۋرالى يتاليالىق ساياحاتشى ماركو پولونىڭ جازباسىندا قۇبىلاي حاننىڭ ساياتقا شىعاتىن 500 قىرانى جانە باسقا دا قۇستارى بولعانى حاتقا تۇسسە, جوشى حاننىڭ 3 مىڭ بۇركىتشىسى بولعانى, قازاق حاندارىنىڭ دا ءوز وردالارىندا بۇركىت ۇستاعانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر بار. ەڭ باستىسى, دەدى اۋدان اكىمى, بۇگىندە بارقىتبەل باۋرايىندا بۇركىتشىلەردى باۋلۋ كەڭىنەن جۇرگىزىلە باستادى. الداعى ۋاقىتتا وڭىردە بۇركىتشىلەردىڭ وڭىرلىك وداعى قۇرىلىپ, بۇل ءىس ىلكىمدى تۇردە ىلگەرىلەي بەرمەك.
قر ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەرلەن وسپانوۆ بۇركىتشىلىك ونەردىڭ قاۋىمداستىق قۇرامىنا بىلتىر قوسىلعانىن, ءساتىن سالسا, بۇل سالانىڭ دا بيىكتەردى باعىندىرار كەزەڭى الدا ەكەنىن, بۇعان باستاماشىل بولىپ جاتقان شىعىسقازاقستاندىقتارعا شەكسىز ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ال «قىران» فەدەراتسياسى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى باعدات مۇپتەكەقىزى قۇسبەگىلىك ونەردىڭ ەل اۋماعىنداعى دامۋ بارىسى تۋرالى ايتا كەلىپ, بابالارىمىزدان كەلە جاتقان قاسيەتتى مۇرانى ناسيحاتتاۋعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن اۋدان اكىمى سەرىك ءزاينۋلديندى العىس حاتپەن ماراپاتتادى.
جارىستىڭ العاشقى كۇنىندە بۇركىتشىلەردىڭ كيىمى, ات ابزەلدەرى تەكسەرىلدى. ۇلتتىق ناقىشتا تىگىلىپ, ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن ساپتاما ەتىك, قىسقا تون, قالىڭ شالبار, بۇركىتشى بيالايى, شىرعا بالداق, توماعا, ەر قارۋى – پىشاق, قۇستىڭ جەمساۋىتى سەكىلدى قۇسبەگىگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار نازارعا الىنىپ, بۇركىتتىڭ تۇرپاتى مەن بۇركىتشىنىڭ كيىمى باعالاندى. بۇدان سوڭ سايىستىڭ قۇستى قولعا شاقىرۋ, شىرعا تارتۋ, ەركىن ۇشۋ كەزەڭدەرىنە دە كەزەك جەتىپ, ساياتشىلار قۇستارىنىڭ بابى قالاي ەكەنىن كورسەتتى. ەكىنشى كۇن ناعىز سالبۋرىنمەن جالعاسىپ, قىران قۇستاردىڭ قويان ءىلۋ, تۇلكى الۋ شەبەرلىگى سىنعا ءتۇستى. جارىس قورىتىندىسىندا ۇزدىك شىققان بۇركىتتەر قاسقىرعا جىبەرىلدى. وسى ارالىقتا ءبىز بۇركىتتەردىڭ الىمدىلىعى مەن شالىمدىلىعىن تاماشالادىق, بۇركىتشىلەردىڭ اڭگىمەسىنە قانىقتىق. جارىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, قازاقستان بۇركىتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى تاتتىمبەت كاپ ۇلى ءۇرجار اۋدانىندا سوڭعى كەزدەرى اتا-بابادان قالعان قۇسبەگىلىكتى, قىران باپتاۋدى دامىتۋ قولعا الىنعانىن, جارتى جىلدىڭ ىشىندە بارقىتبەل باۋىرىندا بۇركىت ۇشىرىپ جۇرگەندەردىڭ قاتارى 5 ادامعا ارتقانىن جەتكىزدى.
– بۇل جارىسقا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن 28 بۇركىت پەن 4 قارشىعا قاتىستى. ارينە, جەرگىلىكتى تابيعات رايىنا بىردەن بەيىمدەلۋ قۇستارعا قيىن. سوندىقتان, قۇستاردى بىردەن اڭعا سالماي, الدىمەن قولعا قوندىرۋ, شىرعا تارتۋ سىندى ويىنداردى ۇيىمداستىردىق. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – كەيىنگى ۇرپاققا وسى ءبىر تۇرپاتى قايتالانباس اتا ءداستۇرىن اماناتتاۋ عوي. وسى ۇدەدەن شىقساق بولدى, – دەيدى تاتتىمبەت. كوكوزەك اۋىلىنداعى مەكتەپتە قاراپايىم دەنە تاربيەسى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن تاتتىمبەتتىڭ ىرگەلى ىسكە باستاماشى بولعانىنا, ۇلتجاندى كوڭىلىنە قالايشا ريزا بولمايسىڭ!
بىرىنشىلىكتىڭ ەڭ قارت قاتىسۋشىسى, 70 جاستاعى تالىمبەك ايسابەك ۇلى 5 جىل بۇرىن قىتايدىڭ قۇلجا قالاسىنان كوشىپ كەلىپتى. قازىر الماتى وبلىسىنىڭ سارقان قالاسىندا تۇراتىن, جەتى اتاسىنان قولعا قۇس قۇندىرعان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى جەتىسۋلىق كومانداداعى جاس ساياتشىلاردىڭ اقىلشىسى. قىرىق جىل بويى قىران ۇستاپ كەلە جاتقان قارت قۇسبەگىنىڭ ايتۋىنشا, اتا-بابالارىمىز زامانىندا قىران قۇسقا ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراپ, ءبىر بۇركىتتىڭ ءوزىن وتىز جىلعا دەيىن تۇلەتكەن ەكەن. اقساقال سايىسقا «ايۋقارا» اتتى 4 جاسار بالاپان بۇركىتىن الىپ كەلىپتى.
جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنان اكەلى-بالالى قۇسبەگىلەر دە كەلگەن ەكەن. جارىستىڭ جاس قاتىسۋشىسى, ءالى بالا مۇرتى تەبىندەمەگەن باعداۋلەت باباجان «قانجار» ەسىمدى كوك قارشىعاسىن قوسىپ, قارشىعالار اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. اكەسى جالعاس اكىمبەكوۆتىڭ بۇركىتى دە جاقسى ونەر كورسەتتى.
راسىندا, بۇل جارىس ءبارىمىزدى جەلپىندىردى. قانسوناردان كوز الىپ, ءبىر ساتتە وشارىلعان توپقا بارساق, قولىنا قوندىرعان قىرانىنداي شاڭقىلداپ, ءبىر قازاق ات ۇستىندە ولەڭ وقىپ تۇر ەكەن. «اڭشىلىقتا كىسىنى اقىن كۇيىنە جەتكىزەتىن سەزىم كۇيى كوپ» دەپ ۇلى مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ جازعانداي, جەرگىلىكتى جايساڭ جىگىتتەردىڭ ءبىرى, قازىبەت اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرزات بايقاداموۆ:
– بەتىمدى جەلگە توڭدىرىپ,
قولىما قىران قوندىرىپ.
ات جالىن تارتىپ مىنگەندە,
قيقۋلاپ, شۋلاپ جۇرگەندە.
ەڭ قىزىعى وسى عوي –
قىرانىڭ تۇلكى ىلگەندە!, – دەپ ساڭقىلدايدى. اۋىلداستارى «شويتابان» اتايتىن الپامسا, بالۋان جىگىت تە تاتتىمبەتكە بولىسىپ, ايتۋلى قانسوناردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ, ارلى-بەرلى شاپقىلاپ ءجۇردى.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق سپورت پەن ساياتشىلىقتان باس جاتتىقتىرۋشىسى بازاربەك كۇنتۋعان ۇلى ەكى كۇندىك ساياتشىلىق سايىسىندا قۇستاردىڭ بارلىعى دا جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتكەنىن, قاتتى جەل سوعىپ, اياز بولعانىنا قاراماستان قىرانداردىڭ سىننان ءسۇرىنبەي وتكەنىن سۇيىنە ايتتى. جارىس قورىتىندىسىندا, بۇركىتشىلەردىڭ ۇزدىك بەستىگى انىقتالىپ, بارشاسى دا قوماقتى قارجىلاي سىيلىقتارعا يە بولدى. الماتى وبلىسىنان كەلگەن ءانۋار توقتاسىنوۆتىڭ بۇركىتى ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. سونداي-اق, بارلىق قۇسبەگىلەر سىي-سىياپاتپەن ماراپاتتالىپ, حوش كوڭىلمەن اتتاندى. الداعى ۋاقىتتا شىعىس وڭىرىندە بۇركىتشىلەردىڭ وڭىرلىك فەدەراتسياسى قۇرىلىپ, بابالار مۇراسى ءارى قاراي ورىستەي بەرمەك.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى.
