نەمەسە «كەكتى قاتىندار» مەن «كەكتى جاتىردا» ۇيىعان حاندىق
توعاننىڭ ءىنىسى ەسەن حاننىڭ تۇسىندا ويراتتار ورلەۋ ءداۋىرىن باستان كەشتى. ول شىڭعىس اۋلەتىنىڭ سوڭعى حانى دايدي حاندى ءولتىرىپ, بۇكىل موڭعولعا تۇتاس بيلىك قۇردى. «توقاش تويىنان» سوڭ ايىرىلعان يمپەريانىڭ باسىن قايتا قوستى. شۇرشىتتەردى جاۋلاپ الدى. سودان كەيىن قىتاي يمپەراتورى ين-تسزۋندى – چجۋ-تسيجەنى (1436-1450 جج. تاق يەسى) تۇتقىنعا الىپ, باسقا پاتشانى تاققا وتىرعىزدى. بىراق, قايىرسىز كەلگەن بيلىك – قايىرسىز اجالعا الىپ كەلدى. ءشۇرشىت ء(مانجۋ) پەن قىتاي يمپەرياسىن تىتىرەنتكەن, «باتىستا – زايسان كولى مەن قاراشار كەنتىن, شىعىستا – قانعاي تاۋىنىڭ باتىس ەتەگىن, ءوڭتۇستىكتە – تۇرفان, حامي, باركول كولىن, سولتۇستىكتە – «ەرتىستىڭ جوعارعى اعىسى مەن ەنيسەيدىڭ اراسىن اتاجۇرت ەتكەن, قازاقتارمەن, قىرعىزدارمەن شەكارالاسقان» (ي.يا.زلاتكين) ەسەن حان ءوزىنىڭ ويراتتارىنىڭ ىشىندەگى ۇساق ۇلىستان جەڭىلىپ, دالا بەزىپ كەتتى. قاڭعىپ جۇرگەن كەزىندە قولعا ءتۇسىپ, قاشقىننىڭ كەبىن كەشىپ ءولدى.
مىنە, «التىن ۇرىقتىڭ جيەندەرى» قونتايشىلار وسىلاي حان تاعىنا كوتەرىلىپ, زاڭدى مۇراگەر اتاندى. ەندىگى كەزەكتە سامۋر حانشايىمنىڭ نەمەرەسى ەسەنتايشى 1453 جىلى تاققا وتىردى. شەشە جاعىنان تىكەلەي قۇبىلايدىڭ جيەنى, جيەنشارلارى بولعاندىقتان دا, تاققا قونتايشىلاردىڭ وتىرۋى, نە تاقتان دامەتۋى تولىقتاي ورىندى دەپ تابىلدى. ويراتتىڭ ءتورت تايپاسىنىڭ ءبىرى شوروستان شىققان توعان مەن ەسەن تايشىلار كەيىننەن كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسىنىڭ – جوڭعار حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان «التىن ۇرىق» دەپ تانىلدى.
مىنە, ءبىز ءتۇپ تامىرىنان تەكتەپ كەلە جاتقان, ءافسانا باسىندا «ساندا – ساناتى, ەلدىگى – ەستە جوق جوڭعارلار قايدان شىعا كەلدى؟» دەپ ساۋال قويعان «اتا جاۋىمىزدىڭ» تاريح الاڭىنا شىعۋ جوسىعى وسىنداي. ارينە, ولار توعان تايشى مەن ەسەنتايشىنىڭ تۇسىندا ۇلى جوڭعار ەمەس, جاي عانا قونتايشى – قان تامشى – جيەن عانا بولاتىن. ولاردى قاتارداعى قونتايشىدان جوڭعار حانى ەتكەن, ويداعى ويراتتىڭ باسىن تورگە – بيلىككە شىعارىپ, جوڭعار حاندىعىن قۇرىپ بەرگەن تاعى دا «كەكتى بەسىكتىڭ» يەسى – قىز, شوروس قىزى, توعان مەن ەسەننىڭ قارىنداسى, «رۋح پاتشالىعى» تيبەتتى باسقارعان كەكتى بيلىك يەسى, تەمىر-شينسان نوياننىڭ قىزى – ماندۋحاي ەدى. سوندىقتان دا, ماندۋحاي ءارى «التىن ۇرىقتىڭ», ءارى «قاسيەتتى رۋحتىڭ» حانشاسى رەتىندە قۇبىلايدىڭ نەمەرەسى مەڭدىعۇلعا (1463-1467 جج. تاق يەسى) ۇزاتىلادى. «شوڭمۇرىن مەڭدىعۇل حاننىڭ توسەك تويى كەزىندە سىرەسپەسى ۇستاپ قالاتىندىقتان دا, ونىمەن (ماندۋحايمەن) قوسىلىسا الماپتى» («التىن توپشى»). مەڭدىعۇلدىڭ ءوزىن دە تاققا وتىرعىزعان ويرات كوسەمى بەگەرسىن-تايشى بولعاندىقتان دا, اپالى-ءسىڭىلى جۇڭكەن مەن ماندۋحايدان باس تارتا المايدى. حاندىقتىڭ باسقا تۇقىمعا, نە ويراتتارعا اۋىپ كەتۋىنەن سەسكەنگەن مەڭدىعۇل – ءوزىنىڭ ورنىن شوبەرەسى بايان-موڭكەگە اماناتتايدى (1467).
تاعدىردىڭ توسىن تالكەگى دەگەن وسى, قازاق حاندىعى قۇرىلعان جىلى بايان-موڭكە, حاندىق نىسپىسى – بولقى-جان دا تاققا مۇراگەرلىك ەتتى. بۇل دا مەڭدىعۇلدىڭ قاتىنىن تارتىپ الماق بولعاندا, پيعىلى جاريا بوپ, قۋعىنعا ۇشىرايدى. مەڭدىعۇل دا دۇنيە سالادى. بايان-موڭكە قاڭعىپ ءجۇرىپ قاراقشىلاردىڭ قولىنان ءولىم قۇشادى.
ءسويتىپ, ۇلى شىڭعىس يمپەرياسى مۇراگەرسىز قالدى! بۇل قاعاناتتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ كۇيرەۋى دەگەن ءسوز! ءتىپتى, جوشى, شاعاتاي, ۇگەدەي ۇلىستارى دا مۇراگەرلىكتەن دامە ەتپەدى. ونىڭ ەسەسىنە مين (قىتاي) مەن تۇركىستان امىرشىلەرى كوز سۇعىن كادادى. سونىڭ ىشىندە, قازاق حاندىعى دا قاناتىن شىعىس تۇركىستانعا قاراي جايىپ كەلە جاتتى. دەمەك, قازاق پەن جوڭعار حاندىعى قاتار تۇياقتانىپ, ءبىر-بىرىنە بەتپە-بەت باعىتتا شەڭگەلىن جايا قوزعالدى. ارالارىن باعى تايا باستاعان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ جۇقا عانا شىمىلدىعى ءبولىپ تۇردى.
«قارا شاڭىراق» ورتاسىنا تۇسە شايقالعاندا, شوڭمۇرىن, سىرەسپە مەڭدىعۇلدىڭ بالاسىز قالعان جەسىر حانىمى, شوروس قىزى ماندۋحاي بار تىزگىندى قولىنا الدى. قاعاناتتى قارس ايىرىپ قاھارىن توكتى. ماندۋحايدىڭ مىسىنان ىققان مين پاتشاسى: قىتاي پاتشالىعىن مويىنداساڭ, قاۋىپسىز, قامسىز ءومىر سۇرۋىڭە كەپىلدىك بەرەمىز دەپ ءمۇلايىم حات جولدادى. بىراق, ماندۋحاي جەسىر: «مەن بايسىز قالسام دا, قارا شاڭىراق قاعانسىز قالماسىن. قاعاناتتى – بايلىققا ايىرباستامايمىن» دەگەن مازمۇندا ءۋاج ايتتى. ءسويتىپ, شىڭعىس يمپەرياسىنىڭ باسىن جۇتقان ايەل ەمەس, قاعاناتتى ەكىنشى رەت تىزەسىنەن تىك تۇرعىزعان «قاتىن» – يمپەراتريتسا اتانۋدى قالادى. سول ءۇشىن بۇكىل قاعاناتقا جاۋشى جىبەرىپ, شىڭعىس اۋلەتىنە تيەسىلى تۇقىمدى ىزدەتتى: «سول تۇقىمنىڭ تاققا وتىرۋىنا بار كۇشىمدى جۇمسايمىن» – دەپ سالاۋات ايتتى.
ىزدەگەنى – تابىلدى. بىراق, كۇتكەنى ول ەمەس ەدى. كىلتيپان مىنادا: تابىلعان تۇقىمنىڭ جاسى بەس-التى مولشەرىندە عانا ەدى. باي بوپ تا, حان بولىپ تا جارىتپايتىن, تاعدىرى – تۇل, جاسى – كەنجە, ءوزى جەتىم باتۋ-موڭكە – ماندۋحايدى, نە ونىڭ اپكەسى جونكەنى مەڭدىعۇلدان تارتىپ الماقشى بولىپ قاشقىنعا اينالعان بايان-موڭكەنىڭ ۇلى بولىپ شىقتى. باتۋ-موڭكە ءبىر جاسقا تولعاندا قاشقاردىڭ حامي ولكەسىنىڭ يسمال-تايشىسى شابىندىعا ءتۇسىرىپ, شىعىر-جاناندى ەمشەكتەگى ۇلىمەن قوسىپ الىپ كەتىپتى. شىعىر-جاناندى قاتىن ەتىپ, كىشكەنە ءسابيدى باقاي دەگەن بىرەۋگە اسىراۋعا بەرەدى. وگەي اكە بالانىڭ وكپەسىن وكپەگە تولتىرعان. «اسقازانى اس قورىتپايتىن, تەرىسىن تەڭبىل تەمىرەتكى باسقان» جەتىم باتۋ-موڭكەنىڭ مۇشكىل جاعدايىن ەستىگەن ماندۋحاي استىرتىن جاۋشى جىبەرىپ, دەرتىن سوندا ەمدەتىپ جازادى. قاستاندىقتان ساقتانۋ ءۇشىن بالانى ارنايى ساندىقتىڭ ىشىنە سالىپ, قازاق اربامەن الدىرتادى. سودان باستاپ بولاشاق باتۋ-موڭكە حان «قوبديداعى حان» (ۇكەكتە قاعان) اتالىپ كەتەدى. ەندى ماندۋحاي سول جەتىم مۇراگەردىڭ اتىنان جارلىق شىعارادى.
الايدا, «جەسىر قاتىن مەن جەتىم حاننىڭ» دارگەيى كىمگە ءوتسىن؟
ماندۋحاي دەرەۋ شەشىم قابىلداپ, اسكەري جورىققا اتتانادى. اناۋ-مىناۋ ەلگە ەمەس, تۋرا ءوزىنىڭ ۇلىسىنا – ويراتتارعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. شايقاسقا ماندۋحايدىڭ ءوزى تىكەلەي قاتىسادى. ۇرىس قىزعان كەزدە ماندۋحايدىڭ دۋلىعاسى ۇشىپ كەتەدى. مۇنى كورگەن جاۋىنگەر شوروستىڭ ءبىرى ءوز دۋلىعىسىن كيگىزە سالادى. ءسويتىپ, ماندۋحايدى اجالدان قۇتقارىپ قانا قويماي, اسكەردى ۇرەيلەنە شەگىنۋدەن ساقتاپ قالادى. ەڭ ءبىرىنشى جانە ەڭ ماڭىزدى جەڭىسكە جەتكەن ماندۋحاي جىك شىعارۋشى تايشىلاردىڭ كوزىن جويىپ, حاندىقتى مويىنداتتىرادى. ولجانى جومارتتىقپەن ءبولىپ بەرەدى دە, ويراتتاردىڭ ءداستۇرىن ويرانداپ, ياعني, ەلدىك قاسيەتىن ۇمىتتىراتىن: «وسىدان باستاپ كيىز ۇيلەرىڭدى وردا دەپ اتاۋدى قوياسىڭدار, باس كيىمدەرىڭە ەكى ەلىدەن ارتىق جىعا تاقپايسىڭدار, مالداس قۇرىپ وتىرمايسىڭدار, تىزەلەرىڭدى بۇگىپ وتىراسىڭدار. ايراندى – كوجە دەيسىڭدەر, ەتتى كەسىپ جەمەي, تىستەپ جەيسىڭدەر» – دەگەن جارلىق شىعارادى. كەيىن ەتتى پىشاقپەن تۋراۋعا كەلىسىمىن بەرەدى.
تاريحشىلار: «نەگە ماندۋحاي ءوزىنىڭ جۇرتىن شاپتى؟» دەپ سۇراق قويادى. ءبىرىنشى, ويرات – «ءتورت تايپا بىرلەستىگى» ول كەزدە جوق ەدى. تورعاۋىت, ءدۇربىت, تەلەۋىت, شوروس – ءوز بەتتەرىنشە دەربەس ۇلىس ەدى. دەمەك, ماندۋحاي شوروستان باسقا, حاندىقتى مويىنداماعان قالعان ءۇش تايپانى, نە سولاردىڭ مويىنسۇنباعاندارىن شاپقان. ەكىنشىدەن, تاققا وتىرعان قونتايشىلاردىڭ بارلىعى دا ءوز تۋىستارىنىڭ, ياعني, ويراتتاردىڭ ارانداتۋىنان قازا تاپقان بولاتىن. ۇشىنشىدەن, بۇرىن-سوڭدى تاق يەسىنىڭ ەڭ سەنىمدى كەشىكتەندەرى – حاننىڭ قايىن جۇرتى, قاتىنىنىڭ توركىنى, قۇدالارى ەدى. ال ماندۋحاي ءۇشىن وسى ءتورت جۇرت – ءبىر جۇرت, ويراتتار ەدى. سوندىقتان دا, حاندىقتىڭ قالعان قاراشى تايپالارى مەن رۋلارىن قايمىقتىرۋى ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ياعني, توركىندەرىن تۇقىرتىپ الۋى ءتيىس-ءتىن. بۇل ءۇش ماقساتقا قولى جەتىپ, حاندىقتىڭ حانىمى اتانعان سوڭ, ارينە, تاق يەسى – حاندى تاڭداۋى زاڭدى ەدى.
«توسەك كورسە سىرەسپەسى ۇستايتىن» مەڭدىعۇلدان جار قىزىعىن كورىپ جارىتپاعان ماندۋحاي شىڭعىستىڭ باۋىرى حاساردىڭ ءۇرىمى, ەجەلدەن جاقاتتاس ونە-بولاتپەن كوڭىل قوسادى: «وعان رەسمي كۇيەۋگە تيسە – ونە-بولات زاڭدى تاق يەسى اتانادى. ءسويتىپ, ۇمىتىلعان تاق تالاسى قايتا قوزادى, حاندىقتىڭ ىشىندەگى بىلعاقتى ەندى حاساردىڭ تۇقىمدارى باستايدى. شىڭعىس اۋلەتىنەن باسقا اۋلەتكە كۇيەۋگە شىقسا – «قاتىن» اتى جويىلىپ, «قارا شاڭىراقتان» ايىرىلادى, موڭعولدارعا ءسوزى وتپەيتىن بولادى» – دەگەن تۋعان اعالارى جىعا مەن مەڭدى-ورلىكتىڭ ءۋاجى كوڭىلىنە قونا كەتەدى. ۇرعاشىلىق دولىلىعى ۇستاپ, ونە-بولاتقا تيۋگە كەڭەس بەرگەن ساتاي سارامەستىڭ باسىنا ىستىق شايدى قۇيىپ جىبەرەدى. ەتى ۇيرەنگەن ونە-بولاتتى وكپەلەتىپ الماۋدىڭ امالىمەن شىڭعىس حاننىڭ ارۋاعى قونعان «سەگىز اق بوز ۇيگە» بارىپ, الان-گۋانىڭ ارۋاعىنا شاعىنادى: «ونە-بولات – ەتەنەم ەمەس. قاعاننىڭ «التىن ۇرىعىنا» كۇيەۋگە ءتيىپ, جەتى ۇل, ءبىر قىز تابۋىما جار بول, الان-گۋا!» – دەپ جالبارىنادى. ارينە, الان-گۋا تۋرا سولاي ايان بەرەدى. ءسويتىپ, «سايىن ماندۋحاي ءناپسىگە بەرىلىپ, لاززاتقا قۇمارتسا, جاس نويان بولاتتىڭ دەگەنىنە كونەر ەدى. الايدا, ول مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن جوعارى قويدى».1470 جىلى قۇرىلتاي شاقىرتىپ, باتۋ-موڭكەنى – دايان حان, ياعني, دا يۋان ( ۇلى يۋان پاتشالىعىنىڭ ۇلى قاعانى) – دەگەن نىسپىمەن تاققا وتىرعىزدى. بۇل كەزدە باتۋ-موڭكە 7 جاستا, ماندۋحاي 33 جاستا ەدى.
باتۋ-موڭكە باليعاتقا تولعان سوڭ, ياعني, 1482-1494 جىلداردىڭ ارالىعىندا ءۇش ەگىز, ءبىر جالقى ۇل, ءبىر قىز تاۋىپ, جالعىز مۇراگەردى ەتەگىمەن جارىلقايدى. ءسويتىپ, «التىن ۇرىقتىڭ» باسى – الان-گۋا انانىڭ ايانى ءدال كەلەدى. ءبىر قىزىعى, ماندۋحاي قاتىن 1490 جىلى ءۇشىنشى ەگىزگە اياعى اۋىر كەزدە شايقاسقا قاتىسىپ, اتتان جىعىلادى. شەرىكتەردىڭ ءبىرى قالقالاپ اتقا مىنگىزىپ, مايداننان الىپ كەتەدى. امان-ەسەن بوسانىپ, كەزەكتى ەگىز ۇلىن تابادى. سوعان قاراعاندا, «سايىن ماندۋحاي» دەسە دەگەندەي سايىن ەكەن. بىراق, سودان باستاپ «سايىن قاتىننىڭ» ساعى سىنا باستاپتى: سايىن دالاداعى حاندىقتاردى (ونىڭ ىشىندە, وڭتۇستىك ورتا جازىق – ساردالا مەن سارىوزەن, شىعىس جانە ورتالىق تۇركىستان, ارينە, «التىن وردا» دا بار) ۇلى شىڭعىس قاعاننىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ استىنا قايىرا بىرىكتىرۋ ارمانى ورىندالماي قالدى. باتۋ-موڭكە – دايان حان ەندى بيلىكتى بەلسەنە ءوز قولىنا الدى. سايىن ماندۋحاي – 1509, دايان حان – 1517 نە 1543 جىلى دۇنيەدەن قايتتى. ەندىگى ءتىزگىندى ماندۋحايدان تۋعان كوپ ۇلدار ۇستادى.
مىنە, ويرات-شوروس قىزى ماندۋحايدىڭ ەگىزدەرى ناعاشىلارى ويراتتاردان – «سول قول» – جوڭعار اسكەرىن جاساقتاپ, وزدەرى «جوڭعار حاندىعىن» قۇرىپ, سوڭعى شىلبىردى قونتايشىلارعا – جيەندەرىنە ۇستاتتى. كوپ ۇرىقتى شاشىراتپاي ماندۋحايدان تۋعان ۇلىس-بولات, سودان كەيىن بارىس-بولات «رۋح قورعانى» – تيبەت پەن وردوستى يەلەنگەنىن ەرەكشە نازارعا الامىز. بارىس-بولاتتىڭ ۇلى التىن-حان تاڭعۇتتاردىڭ «داڭقتى دا قۇدىرەتتى بيلىك ءارى رۋح قورعانىشى» اتاندى. ال ونىڭ نەمەرە-جيەنى قۇتىقتاي-سەچەن (شەشەن, كوسەم) قونتايشى 1577 جىلى پۇت نانىمىن – مەملەكەتتىك قاسيەتتى ءدىن, ال دالاي لاما – پۇتتىڭ ەلشىسى – دەپ جاريالادى. قاعاننىڭ ءوزى دالاي-لامانىڭ الدىندا باسىن شۇلعىپ, مۇلگىپ تۇراتىن بولدى. التىن حاننىڭ نەمەرەسى «موڭعول تۇقىمىنان شىققان تۇڭعىش جانە سوڭعى دالاي-لاما ءىV» اتاندى. توعان مەن ەسەن حاننىڭ كىندىكتەسى, ويراتتاردىڭ ۇلىس كوسەمى بايباعىس-حان 1578 جىلى 50 مىڭ اسكەرمەن ەرتىستىڭ مويناعىنان ءوتىپ, قىتايدىڭ دارگەيىندەگى حالحا-موڭعولدىڭ 80 مىڭ قولىن تالقانداپ, موڭعول يمپەرياسىن قايتا بىرىكتىرۋ كەرەك – دەگەن دامەنى قوزدىرادى. قۇلاشىن سولتۇستىكتەگى كوشىم حاننىڭ جەرىنە سەرمەپ, ومبى مەن ەسىل وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىنا يەلىك ەتتى. 1628-1632 جىلدارى حو-ۇرلىق (قويىرلىق) باستاتقان تورعاۋىتتار, دۇربىتتەر « ۇلى نوعاي دالاسىن كوكتەي ءوتىپ» ەدىل بويىنا قوتارىلدى. ورىس عالىمدارى پەتر ءى پاتشامەن سالىستىراتىن باتىر-قونتايشى تاققا وتىرعان تۇستا, ياعني, 1635 جىلى جوڭعار يمپەرياسى تولىقتاي قالىپتاسىپ بولدى دەپ ەسەپتەلەدى.
ال 1610 جىلى بايباعىس حان ءوزىنىڭ ۇلىنىڭ ورنىنا تيبەتكە تاقۋالىققا جىبەرگەن بالا كەيىن «اسا دانا جانە قاسيەتتى زايا-پانديت قۇتىقتى» اتاندى. پۇت ءدىنىن ناسيحاتتاپ «جايىق پەن ەرتىس اراسىن, كوكنور مەن تيبەت اراسىن شارلاپ», جوڭعار حاندىعىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن اۋليە دارەجەسىنە كوتەرىلدى. جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىنا جاپپاي قوتارىلا بەت الۋىنا باتاسىن بەرگەن دە سول ويرات, ياعني, «ماندۋحاي قاتىننىڭ» قانداسى. سول زايا-پانديت باتىر-قونتايشىنىڭ سەگىز (كەي دەرەكتە توعىز) ۇلىنىڭ ءبىرى التى جاسار گالداندى تيبەتكە اكەتىپ, تاقۋالىققا تاربيەلەيدى. «قۇت يەسى قۇتىقتى» دارەجەسىن الادى.
1653 جىلى گالداننىڭ اكەسى باتىر-قونتايشى, 1662 جىلى ۇستازى زايا-پانديت دۇنيەدەن وتەدى. دالاي-لامانىڭ بۇيرىعى بويىنشا شەبەرلەر زايا-ءپانديتتىڭ ءمۇسىنىن جاسايدى. گالدان باستاتقان ويرات تاقۋالارى زايا-ءپانديتتىڭ ورتەلگەن ءمايىتىنىڭ ك ۇلىن قويۋ سيامەن ارالاستىرىپ, قاسيەتتى وسيەت جازىپ, ونى ءمۇسىننىڭ ىشىنە سالادى. سىرتىنا: «تاعى موڭعولداردىڭ شەت ايماعىنا قۇدىرەتتى ءدىن تاراتۋشى» دەگەن دالاي-لامانىڭ جازۋى جازىلعان بۇل ءمۇسىندى گالدان قۇتىقتى جوڭعارياعا وزىمەن بىرگە الىپ كەلەدى. ءسويتىپ, زايا-ءپانديتتىڭ رۋح مۇراگەرى اتانعان گالدان قۇتىقتى دالاي-لاما V-تەن: «تۋعان اعام سەنگە-قونتايشىنىڭ جانىنداعى قۇتىقشىسى بولايىن. ءبىزدىڭ ويراتتا: «مەنىڭ سۇر ارعىماعىم شابىسىنان ءالى جاڭىلعان جوق, مەنىڭ سۇر جەبەم ءالى نىسانادان شالىس كەتكەن جوق. اكە, جىبەر مەنى جورىققا, اتتانايىن!» – دەگەن جىر بار. جىبەرىڭىز مەنى, جوڭعارعا» – دەيدى. دالاي-لاما پانچەن-لامانىڭ (قاسيەتتى لامانىڭ) مۇرىنىنان اققان قانىمەن قايمىشتالعان بەلگىلەر (كاباليستيچەسكيە زناكي) جازىلعان دۋانانىڭ باس سۇيەگىن سىيعا تارتىپ: «پۇت ءمىناجاتىن تارات, بىراق مۇنداعى جۇمباقتى زەردە يەلەرى عانا ءبىلسىن» – دەپ جولعا شىعارىپ سالادى.
ءسويتىپ, «جوڭعار حاندىعىن» – «كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى» اتاندىرعان اتاقتى گالدان قۇتىقتىنىڭ جوڭعارياعا جورىعى, مىنە وسىلاي, دالاي-لامانىڭ «باتىستى قاسيەتتى دىنگە كىرگىزۋى» تۋرالى امانات-تاپسىرماسىمەن باستالدى. «قاسيەتتى رۋح» پەن «رۋح پاتشالىعىنىڭ كەپىلى» گالدان قۇتىقتى اعاسى سەنگەن-تايشىنىڭ قاراۋىنداعىلاردى دىنگە ۇيىتىپ, باسىن شۇلعىتىپ, وزىنە قاراتىپ الادى. گالدان قۇتىقتى 1669 جىلى: بارۋنعار – وڭتۇستىك (وڭ قول), جوڭعار – سولتۇستىك (سول قول) اتانىپ, ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەن ويراتتاردىڭ باسىن قوسامىن – دەگەن جەلەۋمەن وشىرتى-حاننىڭ ورداسىنا كەلەدى. قۇتىقتى بولسا دا قۇلقىنى وشىرتى حاننىڭ قىزى انۋ ارۋدا بولادى. سول ساپاردا, جوڭعار حانى سەسەن-تايشى مەن جوتپا-باتىر ءتۇن ىشىندە بارۋنعار حانى, گالداننىڭ ءبىر اكە, ءبىر شەشەدەن تۋعان اعاسى سەنگە حاندى ءولتىرىپ كەتەدى. گالدان مۇنى ەستىپ, وشىرتى-حانمەن انتتاسىپ, كەك الۋعا سەرتتەسەدى. گالداننىڭ ورداسى – ەرتىس, سەسەن-حاننىڭ ورداسى – ەمىل وزەنىنىڭ بويىندا ەدى. قارانور كولىنىڭ جاعاسىندا سەسەن-حاندى تالقاندايدى. بۇدان كەيىن قۇتىقتىلىقتان باس تارتىپ, ءوزىن قونتايشى ەمەس, حان دەپ جاريالايدى. انۋ ارۋعا ءۇش رەت قاتارىنان جاساۋ-تارالعى جىبەرىپ, ايتتىرادى. وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن وتكىزەدى. بىراق, انۋ ارۋ گالدانعا باق ەمەس, ماڭگىلىك تاۋسىلمايتىن كەك اكەلدى.
سەبەبى, تۋعان اعاسى سەسەن-حاننىڭ زاڭدى تاق مۇراگەرى, ءوزىنىڭ ەتباۋىرى – سونوم-رابداندى ۋ بەرىپ ولتىرەدى, ال ەكىنشى ۇلى سەبەن-رابتان (تسەۆان-رابدان) تۇرپانعا (ەكىنشى ءبىر دەرەكتە ناعاشىسى تورعاۋىت حانى ايۋكەگە) قاشىپ كەتەدى. اعالى-ءىنىلى ەكەۋىنىڭ, ياعني, گالدان مەن سەبەن-رابتاننىڭ ءبۇتىن جوڭعاريانى ءبولشەكتەگەن, اقىرى, موڭعوليا مەن جوڭعاريانى قوسىپ مانجۋلەرگە تەلىتكەن وشتىگى وسىلاي ءورشىدى. شىڭعىس قاعاناتىن قالپىنا كەلتىرىپ, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك ء(مانجۋ بوداندىعىنداعى) موڭعول حاندىعىن ويراتپەن قوسا بىرىكتىرۋگە بارىن سالعان, 1679 جىلى شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ العانى ءۇشىن دالاي-لاما V گالدان قۇتىقتىعا «بوشىقتى حان» – «ءتاڭىر جارىلقاعان قاعان بولسىن» (بۋرحان تەنگرين بوشگوور حاان بولسۋن) دەگەن اتاق بەرەدى. بۇل – پۇت قۇدايىنىڭ جەردەگى وكىلى دەگەن ءسوز.
مۇنداي كيەلى لاۋازىمدى باۋىرى سەبەن-رابتان عانا مويىندامادى. نەگە؟ كىلتيپان, سول باياعى «كەكتى بەسىكتە» جاتىر. ءمانجۋ پاتشاسى كان-سي – وڭتۇستىكتەن, سەبەن-رابتان – سولتۇستىكتەن, تۋشەتۋ حان – شىعىس سولتۇستىكتەن قىسپاققا الىپ, موڭعوليانىڭ تولىقتاي ءمانجۋ بوداندىعىنا كوشەر كەزدە, ءمانجۋ يمپەراتورى اعالى-ءىنىلى ەكەۋىنىڭ قاندى كەگى نەدەن باستالعانىن سۇراتادى. سوندا سەبەن-رابتان: «ءبىزدىڭ گالدانمەن جاۋلاسۋىمىزدىڭ سەبەبى مىناۋ. ول مەنىڭ اعام سونوم-رابتاندى ۋ بەرىپ ءولتىردى. ءبىر كەزدە ماعان (سەبەن-رابتانعا) ايتتىرىلعان قالىڭدىعىم انۋدى (وشىرتىنىڭ قىزىنان باسقا, گالدان بوشىقتىنىڭ ەكىنشى قاتىنى انۋ. ال وشىرتىنىڭ قىزى انۋ ارۋ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن گالداننىڭ قاسىندا بولدى. مانجۋمەن, سەبەن-رابتانمەن, تۋشەتۋ حانمەن بولعان شايقاسقا دا قاتىسىپتى-مىس) تارتىپ الىپ, زورلىقپەن قاتىن ەتتى. ءسويتىپ, مەنى قاتتى قورلادى. قالىڭدىعىم انۋ مەن بالالارىمدى ۇلان-ءبۇدىننىڭ تۇبىندەگى شايقاستا گالداننان تارتىپ الدىم» – دەپ جاۋاپ بەردى.
مىنە, وشتىكتىڭ توركىنى قايدا! تاعى دا زورلانعان ايەل!
جوڭعاردى – يمپەريا دارەجەسىنە كوتەرگەن, ءۇش جاقتى قورشاۋدا قالعان, ۇلى سەبتەن-بالجىر كانس-ءسيدىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن گالدان بوشىقتى حان: «مەنىڭ تۇبىمە سەن جەتكەن جوقسىڭ, كان-سي, تۋعان باۋىرىم سەبەن-رابتان جەتتى. جوڭعاريانى تارتىپ الدى. مەن وتانسىز قالدىم. مەن سەنىمەن سوعىسار ەدىم, بىراق, حالحا موڭعولدىڭ كەرىن قۇشتىرىپ, سارىاياق شەرىكتەرىڭنىڭ تابانى جوڭعاريانى باسادى-اۋ دەپ قاۋىپتەنەمىن. ودان دا وتانىمدى ازات ساقتاعانىم ارتىق. بۇل قورلىقتان ءولىپ قۇتىلايىن!» – دەپ سالەم ايتىپ, 1697 جىلى 3 مامىر كۇنى باتىس موڭعولياداعى اشامۋتاي دەگەن جەردە قۇسالىقپەن دۇنيەدەن ءوتتى.
ءبىز وسىمەن گالدان بوشىقتى حان مەن سەبەن-رابتاننىڭ اراسىنداعى «كەكتى بەسىكتى» تەربەتكەن, جوڭعار يمپەرياسىن تاريح ساحناسىنا شىعارعان «قاعانات قاتىندارى» تۋرالى ءافسانانى اياقتايمىز. ايتپاقشى, بۇل «كەكتى بەسىكتىڭ» قازاق حانى تاۋكەگە جانە سەبەن-رابتاننىڭ قازاق دالاسىنا شابۋىل جاساۋىنا دا قاتىسى بار بولىپ شىقتى. ونى بايانداماساق, سەبەن-رابتاننىڭ «قازاققا قاستىعىم جوق ەدى, وزدەرى نامىسىما ءتيىپ, «قالىڭدىعىمدى توناپ, قورلادى» – دەگەن ءۋاجى اتاۋسىز قالار.
«سەبەن-رابتاننىڭ جوڭعار حانى رەتىندەگى العاشقى سىرتقى شاراسى قازاق حانى تاۋكەمەن اراداعى سوعىس بولدى. 1698 جىلى كوكتەمدە سەبەن-رابتان قىتاي پاتشاسى سيۋان ە-گە جازعان حاتىندا: سوعىستى «ءوز ەركىممەن ەمەس, اسا ءماجبۇر بولعاندىقتان دا باستادىم. وعان تاۋكە حاننىڭ وزبىرلىعى سەبەپ بولدى. اۋەلىدە تاۋكە مەنەن: گالداننىڭ تۇسىندا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, لحاساداعى دالاي-لاماعا سىيعا تارتىلعان ۇلىن بوساتۋعا كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى, ونىڭ ەسەسىنە, ول – تاۋكە مەنىمەن وداقتاس جانە تاتۋ بولاتىنىنا سەندىردى. مەن – سەبەن-رابتان, تاۋكەنىڭ ۇلىن بوساتتىرىپ الىپ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قاسىنا 500 ادام قوسىپ قايتاردىم. بىراق تا تاۋكە مەنىڭ بۇل قايىرىمدىلىعىمنىڭ قارىمتاسىن قاستاندىقپەن قايىردى, مەنىڭ ادامدارىمنىڭ ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ تاستادى. سودان كەيىن مەنىڭ قول استىمداعى ۋركەدەي-باتىر-ءتايجىنى جانە ونىڭ ادامدارىن تۇگەل ءولتىرىپ, تونادى, وزىنە تۇتقىن ەتىپ الدى. سودان كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي ءجۇز تۇتىننەن اساتىن مەنىڭ ۇرانحاي جاساقتارىمدى ايەلىمەن, بالاسىمەن, بارلىق مال-مۇلكىمەن تارتىپ الدى. سونىمەن قاتار, تاۋكە حان ەدىل بويىنان جوڭعارياعا ۇزاتىلىپ كەلە جاتقان مەنىڭ قالىڭدىعىمنىڭ, ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ كوشىنە شابۋىل جاسادى. سونداي-اق, ول – تاۋكە حان رەسەي جەرىنەن تاۋار الىپ كەلە جاتقان مەنىڭ كوپەستەرىمدى تونادى. سوندىقتان دا مەن ونىڭ قىساسىنا – قىساس جاساپ, اسكەرىممەن سوعىسقا اتتانۋعا ءماجبۇرمىن. مەن وسى حابار ارقىلى, سىزگە, مارتەبەلى اعزام, مەنى سوعىسقۇمار ەكەن دەپ ويلاماسىن دەگەن ۇمىتپەن ءوزىمنىڭ جازىقسىز ەكەنىمدى مالىمدەيمىن» (ي.يا.زلاتكين) – دەيدى.
سەبەن-رابتاننىڭ جازىپ وتىرعانى شىندىق پا, جوق, جاي بوپسا ما؟ الدە بۇل: جوڭعارلاردىڭ 1628-1632, 1643, 1680, 1681-1684 جىلدارى قازاق دالاسىنا جاساعان جورىقتارىنا قايتارعان تاۋكە حاننىڭ جاۋابى ما؟ سەبەن-رابتاننىڭ تۇسىنداعى قازاقتى «اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراتقان» 1711-1712, 1714, 1717 جىلعى جانە «القاكولگە اپارىپ سۇلاتقان» 1723 جانە 1725 جىلعى شاپقىنشىلىققا «سەبەپ بولعان», شىنىمەن دە, ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ – سەبەن-رابتاننىڭ قالىڭدىعىنىڭ كوشىنىڭ شابىندىعا ۇشىراۋى ما؟ سوندا, «كەكتى بەسىكتىڭ» قۇنى ءۇشىن ءار بەس قازاقتىڭ ۇشەۋى باسىن بەرگەنى مە؟ انىعى: 1726 جىلى بىلەۋتى وزەنىنىڭ بويىندا 65 مىڭ قالماق اسكەرىن 40 مىڭ قازاق قولىنىڭ جەڭگەنى, سەبەن-رابتاننىڭ 1727 جىلى ولگەنى, سول جىلى اڭىراقاي شايقاسىندا قازاقتاردىڭ شەشۋشى جەڭىسكە جەتكەنى. ال وسى قىرعىنعا سەبەن-رابتاننىڭ قالىڭدىعىنىڭ قولعا ءتۇسۋى سەبەپ بولدى ما, ول جاعىن تۇبىرلەپ ءتۇسىندىرۋ قيىن. «باي قيماق – جان قيماق» دەگەن قازاق ءماتەلىن بىلەمىز, الايدا, «قاتىن ءۇشىن جان پيدا» دەگەندى ەستىمەپپىز. دەگەنمەن دە, دۇنيەنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى, سونىڭ ىشىندە وسى افساناداعى قاندى قىرعىنداردىڭ بارلىعى «قاتىنداردىڭ – يمپەراتريتسالاردىڭ» كەسىرىنەن ۋشىققانىن ەسكەرسەك, ول دا مۇمكىن. «كەكپەن تەربەتىلگەن بەسىكتە» اياۋشىلىق بولماق ەمەس. ءسويتىپ, «كەكتى جاتىردا» تۋىپ, «كەكتى بەسىكتە» تەربەتىلگەن, «كەكتى جورىقتان» پايدا بولعان جوڭعار حاندىعى اقىرى «انۋ قاتىن» مەن ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ جانە ناعاشىلى-جيەندى داۆاتسي مەن ءامىرسانانىڭ كەسىرىنەن جويىلىپ كەتتى.
القيسسا, مىنە, وسى جولدارمەن ءبىز دە دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتتىك. جوڭعار حاندىعىن تاريح ساحناسىنا شىعارعان: كەكتى بەسىكتە تەربەتىلگەن; نە اكە-شەشەسىن, اعا-باۋىرىن ءولتىرىپ, اپكە-ءسىڭىلىسى زورلىقپەن تۇل ەتىلگەن; نە ەل-جۇرتىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن باسىن كەيقۋات قاتىندىققا كوندىرگەن; نە حاندىقتى ساقتاپ, ۇلىسىن حاندىق دەڭگەيىنە جەتكىزگەن «كەكتى قاتىندار» ەكەنىن ەرلى-زايىپتى پوچەكاەۆتاردىڭ جيناقتاعان دەرەكتەرىنە جۇگىنە وتىرىپ پايىمدادىق. وسى ءافسانادا اتى اتالعان, ەسكىشە – قاتىن, بىزشە – ايەلدەردىڭ ءار قايسىسى, باسىندا ەسكەرتىپ وتكەنىمىزدەي, «ساندا – ساناتى, توردە – ورىنى جوق» جوڭعار حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعىپ قانا قويماي, «كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى» دەڭگەيىنە جەتۋگە, ءبىرى – تامشىداي, ءبىرى – تۇماداي, ءبىرى – بۇلاقتاي ۇلەس قوسىپ, اقىرى كەكتى تەڭىزگە اينالدىردى. تۇپكى «كەكتى بەسىك» بودانشار-مۇڭلىقتىڭ جۇكتى ايەلدى زورلاۋىنان باستالدى. امباعاي قاعان قىزىن ۇزاتقان جولدا ۋلانىپ ءولدى. ەسۋكەي مەركىتتىڭ ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قالىڭدىعى ولەۋىن-ءۇجىندى تارتىپ الدى. ەسۋكەيدىڭ ءوزى بورتە-ۇجىنگە قۇدالىق تۇسكەندە ۋلاپ ءولدى. بورتە-ءۇجىندى مەركىتتەر تارتىپ الدى. كوپتىڭ كوزىنشە زورلانعان تەركەن قاتىن ۇلىستى بەسكە ءبولدى. ۇگىل-قايمىشتىڭ تۇسىندا بيلىك ۇگەدەيدەن تولۋ اۋلەتىنە كوشتى. سورقاقتان قاتىن ۇلى قۇرىلتايدىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى. ءشاپي – « ۇلى جۇرتتىڭ» ءدىنىن وزگەرتتى. ماندۋحايدىڭ تۇسىندا , «التىن ۇرىققا» ايەلدەر (قاتىندار) اۋلەتى جاعىنان الىستان كەپ قوسىلاتىن جيەندەر – ويرات ۇلىسى» تاققا ۇمتىلدى.
ولار وزدەرىنىڭ, ياعني, شوروستاردىڭ ارعى تەگىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن, شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگىنە بالاما رەتىندە مىناداي اسىرەافسانا شىعاردى. ەستە جوق ەسكى زاماندا جاس اڭشى بيىك تاۋدىڭ باسىنداعى يەن كولگە كەلەدى. ونىڭ جاعاسىنان سۋعا ءتۇسىپ جۇرگەن پەرىنىڭ قىزدارىن كورەدى. بىرەۋىن ۇستاپ الىپ, ماۋقىن باسادى. ارادا توعىز اي وتكەندە پەرىنىڭ قىزى تاپقان ۇلىن اعاشتىڭ باسىنا ءىلىپ كەتەدى. ونى اعاشتىڭ وسكىنى ەمىزىپ وسىرەدى. اعاشتى سوراپتاپ ەمىپ وسكەندىكتەن «سوراپ, شوراپ, شوروس» اتانىپ كەتەدى. ونى تاۋىپ العان ادامدار ءبىر عۇلاماعا كورسەتەدى. وقىمىستى: كوكتەن تۋعان اۋليە بالا ەكەن. حان سايلاڭدار – دەيدى. شوروس تايپاسى سول اۋلەتتەن تاراعان-مىس – دەلىنەدى (ە.ي.كىچانوۆ). ەكىنشى ءبىر اڭىزدا, جاس ءسابيدى اعاشتىڭ قابىعىنىڭ اراسىنان تاۋىپ الادى. قالاي دەگەنمەن دە, شوروستاردىڭ, ويراتتاردىڭ ارعى تەگىندە «كەكتى دە كۇماندى» بەسىككە قاتىستى ءبىر بۇلدىرلىق بار.
قويشى, سونىمەن, الگى «پەرىنىڭ تۇقىمدارى», شوروس قىزى ماندۋحايدىڭ ۇلى – بولاتتار – باتىرلانىپ, حاندىق قۇردى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاتەرلىسى – قۇتىقتاي-سەچەن قونتايجى بولدى. ول: سەندەردىڭ ەندىگى ۇلى ۇرىقتارىڭ – باتىستا ءوسىپ-كوكتەيدى. پۇت قۇدايى سەندەرگە «التىن وردانى» مەگزەپ تۇر. اتتان. پۇت ءدىنىن تاراتىڭدار. مەن باتامدى بەردىم! – دەپ جار سالۋى مۇڭ ەكەن, قونتايشى اتاۋلى باتىسقا – قازاق دالاسىنا, ياعني, سارىدالادان – سارىارقاعا دۇلەي قۇيىن بوپ لاپ قويدى.
بۇل تاريح – ءبىزدىڭ ۇستىنىمىزدان تىس تاقىرىپ. «كەكتى بەسىكتەن» تۋعان تۇقىمدار كەكتى يمپەريانى دۇنيەگە اكەلدى. ال سول «كەكتى يمپەريانىڭ» قىزدارى مەن جەسىرلەرىنەن تۋعان جيەندەرى – «قالماقتان جىلقى قايىرعان, قاتىن-بالاسىن ايىرعان» قازاقتار – كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى ۇلى يمپەرياسىنىڭ توز-توزالاسىن شىعارىپ, جەر بەتىنەن اتىن ءوشىرىپ تىندى.
بۇل نە سوندا؟ تاريحي زاڭدىلىق پا, جوق, تاريحتىڭ تالكەگى مەن مازاعى ما؟ الدە, جورگەگىنەن ۇشىنعان كەكتى بەسىكتىڭ زاۋالى ما؟ كىم ءبىلسىن.
بەسىگىمىز بۇزىلماسىن! ءتامات-تامام.
تۇرسىن جۇرتباي.
استانا.
31 شىلدە – 28 تامىز. 2015 جىل.
نەمەسە «كەكتى قاتىندار» مەن «كەكتى جاتىردا» ۇيىعان حاندىق
توعاننىڭ ءىنىسى ەسەن حاننىڭ تۇسىندا ويراتتار ورلەۋ ءداۋىرىن باستان كەشتى. ول شىڭعىس اۋلەتىنىڭ سوڭعى حانى دايدي حاندى ءولتىرىپ, بۇكىل موڭعولعا تۇتاس بيلىك قۇردى. «توقاش تويىنان» سوڭ ايىرىلعان يمپەريانىڭ باسىن قايتا قوستى. شۇرشىتتەردى جاۋلاپ الدى. سودان كەيىن قىتاي يمپەراتورى ين-تسزۋندى – چجۋ-تسيجەنى (1436-1450 جج. تاق يەسى) تۇتقىنعا الىپ, باسقا پاتشانى تاققا وتىرعىزدى. بىراق, قايىرسىز كەلگەن بيلىك – قايىرسىز اجالعا الىپ كەلدى. ءشۇرشىت ء(مانجۋ) پەن قىتاي يمپەرياسىن تىتىرەنتكەن, «باتىستا – زايسان كولى مەن قاراشار كەنتىن, شىعىستا – قانعاي تاۋىنىڭ باتىس ەتەگىن, ءوڭتۇستىكتە – تۇرفان, حامي, باركول كولىن, سولتۇستىكتە – «ەرتىستىڭ جوعارعى اعىسى مەن ەنيسەيدىڭ اراسىن اتاجۇرت ەتكەن, قازاقتارمەن, قىرعىزدارمەن شەكارالاسقان» (ي.يا.زلاتكين) ەسەن حان ءوزىنىڭ ويراتتارىنىڭ ىشىندەگى ۇساق ۇلىستان جەڭىلىپ, دالا بەزىپ كەتتى. قاڭعىپ جۇرگەن كەزىندە قولعا ءتۇسىپ, قاشقىننىڭ كەبىن كەشىپ ءولدى.
مىنە, «التىن ۇرىقتىڭ جيەندەرى» قونتايشىلار وسىلاي حان تاعىنا كوتەرىلىپ, زاڭدى مۇراگەر اتاندى. ەندىگى كەزەكتە سامۋر حانشايىمنىڭ نەمەرەسى ەسەنتايشى 1453 جىلى تاققا وتىردى. شەشە جاعىنان تىكەلەي قۇبىلايدىڭ جيەنى, جيەنشارلارى بولعاندىقتان دا, تاققا قونتايشىلاردىڭ وتىرۋى, نە تاقتان دامەتۋى تولىقتاي ورىندى دەپ تابىلدى. ويراتتىڭ ءتورت تايپاسىنىڭ ءبىرى شوروستان شىققان توعان مەن ەسەن تايشىلار كەيىننەن كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسىنىڭ – جوڭعار حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان «التىن ۇرىق» دەپ تانىلدى.
مىنە, ءبىز ءتۇپ تامىرىنان تەكتەپ كەلە جاتقان, ءافسانا باسىندا «ساندا – ساناتى, ەلدىگى – ەستە جوق جوڭعارلار قايدان شىعا كەلدى؟» دەپ ساۋال قويعان «اتا جاۋىمىزدىڭ» تاريح الاڭىنا شىعۋ جوسىعى وسىنداي. ارينە, ولار توعان تايشى مەن ەسەنتايشىنىڭ تۇسىندا ۇلى جوڭعار ەمەس, جاي عانا قونتايشى – قان تامشى – جيەن عانا بولاتىن. ولاردى قاتارداعى قونتايشىدان جوڭعار حانى ەتكەن, ويداعى ويراتتىڭ باسىن تورگە – بيلىككە شىعارىپ, جوڭعار حاندىعىن قۇرىپ بەرگەن تاعى دا «كەكتى بەسىكتىڭ» يەسى – قىز, شوروس قىزى, توعان مەن ەسەننىڭ قارىنداسى, «رۋح پاتشالىعى» تيبەتتى باسقارعان كەكتى بيلىك يەسى, تەمىر-شينسان نوياننىڭ قىزى – ماندۋحاي ەدى. سوندىقتان دا, ماندۋحاي ءارى «التىن ۇرىقتىڭ», ءارى «قاسيەتتى رۋحتىڭ» حانشاسى رەتىندە قۇبىلايدىڭ نەمەرەسى مەڭدىعۇلعا (1463-1467 جج. تاق يەسى) ۇزاتىلادى. «شوڭمۇرىن مەڭدىعۇل حاننىڭ توسەك تويى كەزىندە سىرەسپەسى ۇستاپ قالاتىندىقتان دا, ونىمەن (ماندۋحايمەن) قوسىلىسا الماپتى» («التىن توپشى»). مەڭدىعۇلدىڭ ءوزىن دە تاققا وتىرعىزعان ويرات كوسەمى بەگەرسىن-تايشى بولعاندىقتان دا, اپالى-ءسىڭىلى جۇڭكەن مەن ماندۋحايدان باس تارتا المايدى. حاندىقتىڭ باسقا تۇقىمعا, نە ويراتتارعا اۋىپ كەتۋىنەن سەسكەنگەن مەڭدىعۇل – ءوزىنىڭ ورنىن شوبەرەسى بايان-موڭكەگە اماناتتايدى (1467).
تاعدىردىڭ توسىن تالكەگى دەگەن وسى, قازاق حاندىعى قۇرىلعان جىلى بايان-موڭكە, حاندىق نىسپىسى – بولقى-جان دا تاققا مۇراگەرلىك ەتتى. بۇل دا مەڭدىعۇلدىڭ قاتىنىن تارتىپ الماق بولعاندا, پيعىلى جاريا بوپ, قۋعىنعا ۇشىرايدى. مەڭدىعۇل دا دۇنيە سالادى. بايان-موڭكە قاڭعىپ ءجۇرىپ قاراقشىلاردىڭ قولىنان ءولىم قۇشادى.
ءسويتىپ, ۇلى شىڭعىس يمپەرياسى مۇراگەرسىز قالدى! بۇل قاعاناتتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ كۇيرەۋى دەگەن ءسوز! ءتىپتى, جوشى, شاعاتاي, ۇگەدەي ۇلىستارى دا مۇراگەرلىكتەن دامە ەتپەدى. ونىڭ ەسەسىنە مين (قىتاي) مەن تۇركىستان امىرشىلەرى كوز سۇعىن كادادى. سونىڭ ىشىندە, قازاق حاندىعى دا قاناتىن شىعىس تۇركىستانعا قاراي جايىپ كەلە جاتتى. دەمەك, قازاق پەن جوڭعار حاندىعى قاتار تۇياقتانىپ, ءبىر-بىرىنە بەتپە-بەت باعىتتا شەڭگەلىن جايا قوزعالدى. ارالارىن باعى تايا باستاعان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ جۇقا عانا شىمىلدىعى ءبولىپ تۇردى.
«قارا شاڭىراق» ورتاسىنا تۇسە شايقالعاندا, شوڭمۇرىن, سىرەسپە مەڭدىعۇلدىڭ بالاسىز قالعان جەسىر حانىمى, شوروس قىزى ماندۋحاي بار تىزگىندى قولىنا الدى. قاعاناتتى قارس ايىرىپ قاھارىن توكتى. ماندۋحايدىڭ مىسىنان ىققان مين پاتشاسى: قىتاي پاتشالىعىن مويىنداساڭ, قاۋىپسىز, قامسىز ءومىر سۇرۋىڭە كەپىلدىك بەرەمىز دەپ ءمۇلايىم حات جولدادى. بىراق, ماندۋحاي جەسىر: «مەن بايسىز قالسام دا, قارا شاڭىراق قاعانسىز قالماسىن. قاعاناتتى – بايلىققا ايىرباستامايمىن» دەگەن مازمۇندا ءۋاج ايتتى. ءسويتىپ, شىڭعىس يمپەرياسىنىڭ باسىن جۇتقان ايەل ەمەس, قاعاناتتى ەكىنشى رەت تىزەسىنەن تىك تۇرعىزعان «قاتىن» – يمپەراتريتسا اتانۋدى قالادى. سول ءۇشىن بۇكىل قاعاناتقا جاۋشى جىبەرىپ, شىڭعىس اۋلەتىنە تيەسىلى تۇقىمدى ىزدەتتى: «سول تۇقىمنىڭ تاققا وتىرۋىنا بار كۇشىمدى جۇمسايمىن» – دەپ سالاۋات ايتتى.
ىزدەگەنى – تابىلدى. بىراق, كۇتكەنى ول ەمەس ەدى. كىلتيپان مىنادا: تابىلعان تۇقىمنىڭ جاسى بەس-التى مولشەرىندە عانا ەدى. باي بوپ تا, حان بولىپ تا جارىتپايتىن, تاعدىرى – تۇل, جاسى – كەنجە, ءوزى جەتىم باتۋ-موڭكە – ماندۋحايدى, نە ونىڭ اپكەسى جونكەنى مەڭدىعۇلدان تارتىپ الماقشى بولىپ قاشقىنعا اينالعان بايان-موڭكەنىڭ ۇلى بولىپ شىقتى. باتۋ-موڭكە ءبىر جاسقا تولعاندا قاشقاردىڭ حامي ولكەسىنىڭ يسمال-تايشىسى شابىندىعا ءتۇسىرىپ, شىعىر-جاناندى ەمشەكتەگى ۇلىمەن قوسىپ الىپ كەتىپتى. شىعىر-جاناندى قاتىن ەتىپ, كىشكەنە ءسابيدى باقاي دەگەن بىرەۋگە اسىراۋعا بەرەدى. وگەي اكە بالانىڭ وكپەسىن وكپەگە تولتىرعان. «اسقازانى اس قورىتپايتىن, تەرىسىن تەڭبىل تەمىرەتكى باسقان» جەتىم باتۋ-موڭكەنىڭ مۇشكىل جاعدايىن ەستىگەن ماندۋحاي استىرتىن جاۋشى جىبەرىپ, دەرتىن سوندا ەمدەتىپ جازادى. قاستاندىقتان ساقتانۋ ءۇشىن بالانى ارنايى ساندىقتىڭ ىشىنە سالىپ, قازاق اربامەن الدىرتادى. سودان باستاپ بولاشاق باتۋ-موڭكە حان «قوبديداعى حان» (ۇكەكتە قاعان) اتالىپ كەتەدى. ەندى ماندۋحاي سول جەتىم مۇراگەردىڭ اتىنان جارلىق شىعارادى.
الايدا, «جەسىر قاتىن مەن جەتىم حاننىڭ» دارگەيى كىمگە ءوتسىن؟
ماندۋحاي دەرەۋ شەشىم قابىلداپ, اسكەري جورىققا اتتانادى. اناۋ-مىناۋ ەلگە ەمەس, تۋرا ءوزىنىڭ ۇلىسىنا – ويراتتارعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. شايقاسقا ماندۋحايدىڭ ءوزى تىكەلەي قاتىسادى. ۇرىس قىزعان كەزدە ماندۋحايدىڭ دۋلىعاسى ۇشىپ كەتەدى. مۇنى كورگەن جاۋىنگەر شوروستىڭ ءبىرى ءوز دۋلىعىسىن كيگىزە سالادى. ءسويتىپ, ماندۋحايدى اجالدان قۇتقارىپ قانا قويماي, اسكەردى ۇرەيلەنە شەگىنۋدەن ساقتاپ قالادى. ەڭ ءبىرىنشى جانە ەڭ ماڭىزدى جەڭىسكە جەتكەن ماندۋحاي جىك شىعارۋشى تايشىلاردىڭ كوزىن جويىپ, حاندىقتى مويىنداتتىرادى. ولجانى جومارتتىقپەن ءبولىپ بەرەدى دە, ويراتتاردىڭ ءداستۇرىن ويرانداپ, ياعني, ەلدىك قاسيەتىن ۇمىتتىراتىن: «وسىدان باستاپ كيىز ۇيلەرىڭدى وردا دەپ اتاۋدى قوياسىڭدار, باس كيىمدەرىڭە ەكى ەلىدەن ارتىق جىعا تاقپايسىڭدار, مالداس قۇرىپ وتىرمايسىڭدار, تىزەلەرىڭدى بۇگىپ وتىراسىڭدار. ايراندى – كوجە دەيسىڭدەر, ەتتى كەسىپ جەمەي, تىستەپ جەيسىڭدەر» – دەگەن جارلىق شىعارادى. كەيىن ەتتى پىشاقپەن تۋراۋعا كەلىسىمىن بەرەدى.
تاريحشىلار: «نەگە ماندۋحاي ءوزىنىڭ جۇرتىن شاپتى؟» دەپ سۇراق قويادى. ءبىرىنشى, ويرات – «ءتورت تايپا بىرلەستىگى» ول كەزدە جوق ەدى. تورعاۋىت, ءدۇربىت, تەلەۋىت, شوروس – ءوز بەتتەرىنشە دەربەس ۇلىس ەدى. دەمەك, ماندۋحاي شوروستان باسقا, حاندىقتى مويىنداماعان قالعان ءۇش تايپانى, نە سولاردىڭ مويىنسۇنباعاندارىن شاپقان. ەكىنشىدەن, تاققا وتىرعان قونتايشىلاردىڭ بارلىعى دا ءوز تۋىستارىنىڭ, ياعني, ويراتتاردىڭ ارانداتۋىنان قازا تاپقان بولاتىن. ۇشىنشىدەن, بۇرىن-سوڭدى تاق يەسىنىڭ ەڭ سەنىمدى كەشىكتەندەرى – حاننىڭ قايىن جۇرتى, قاتىنىنىڭ توركىنى, قۇدالارى ەدى. ال ماندۋحاي ءۇشىن وسى ءتورت جۇرت – ءبىر جۇرت, ويراتتار ەدى. سوندىقتان دا, حاندىقتىڭ قالعان قاراشى تايپالارى مەن رۋلارىن قايمىقتىرۋى ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ياعني, توركىندەرىن تۇقىرتىپ الۋى ءتيىس-ءتىن. بۇل ءۇش ماقساتقا قولى جەتىپ, حاندىقتىڭ حانىمى اتانعان سوڭ, ارينە, تاق يەسى – حاندى تاڭداۋى زاڭدى ەدى.
«توسەك كورسە سىرەسپەسى ۇستايتىن» مەڭدىعۇلدان جار قىزىعىن كورىپ جارىتپاعان ماندۋحاي شىڭعىستىڭ باۋىرى حاساردىڭ ءۇرىمى, ەجەلدەن جاقاتتاس ونە-بولاتپەن كوڭىل قوسادى: «وعان رەسمي كۇيەۋگە تيسە – ونە-بولات زاڭدى تاق يەسى اتانادى. ءسويتىپ, ۇمىتىلعان تاق تالاسى قايتا قوزادى, حاندىقتىڭ ىشىندەگى بىلعاقتى ەندى حاساردىڭ تۇقىمدارى باستايدى. شىڭعىس اۋلەتىنەن باسقا اۋلەتكە كۇيەۋگە شىقسا – «قاتىن» اتى جويىلىپ, «قارا شاڭىراقتان» ايىرىلادى, موڭعولدارعا ءسوزى وتپەيتىن بولادى» – دەگەن تۋعان اعالارى جىعا مەن مەڭدى-ورلىكتىڭ ءۋاجى كوڭىلىنە قونا كەتەدى. ۇرعاشىلىق دولىلىعى ۇستاپ, ونە-بولاتقا تيۋگە كەڭەس بەرگەن ساتاي سارامەستىڭ باسىنا ىستىق شايدى قۇيىپ جىبەرەدى. ەتى ۇيرەنگەن ونە-بولاتتى وكپەلەتىپ الماۋدىڭ امالىمەن شىڭعىس حاننىڭ ارۋاعى قونعان «سەگىز اق بوز ۇيگە» بارىپ, الان-گۋانىڭ ارۋاعىنا شاعىنادى: «ونە-بولات – ەتەنەم ەمەس. قاعاننىڭ «التىن ۇرىعىنا» كۇيەۋگە ءتيىپ, جەتى ۇل, ءبىر قىز تابۋىما جار بول, الان-گۋا!» – دەپ جالبارىنادى. ارينە, الان-گۋا تۋرا سولاي ايان بەرەدى. ءسويتىپ, «سايىن ماندۋحاي ءناپسىگە بەرىلىپ, لاززاتقا قۇمارتسا, جاس نويان بولاتتىڭ دەگەنىنە كونەر ەدى. الايدا, ول مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن جوعارى قويدى».1470 جىلى قۇرىلتاي شاقىرتىپ, باتۋ-موڭكەنى – دايان حان, ياعني, دا يۋان ( ۇلى يۋان پاتشالىعىنىڭ ۇلى قاعانى) – دەگەن نىسپىمەن تاققا وتىرعىزدى. بۇل كەزدە باتۋ-موڭكە 7 جاستا, ماندۋحاي 33 جاستا ەدى.
باتۋ-موڭكە باليعاتقا تولعان سوڭ, ياعني, 1482-1494 جىلداردىڭ ارالىعىندا ءۇش ەگىز, ءبىر جالقى ۇل, ءبىر قىز تاۋىپ, جالعىز مۇراگەردى ەتەگىمەن جارىلقايدى. ءسويتىپ, «التىن ۇرىقتىڭ» باسى – الان-گۋا انانىڭ ايانى ءدال كەلەدى. ءبىر قىزىعى, ماندۋحاي قاتىن 1490 جىلى ءۇشىنشى ەگىزگە اياعى اۋىر كەزدە شايقاسقا قاتىسىپ, اتتان جىعىلادى. شەرىكتەردىڭ ءبىرى قالقالاپ اتقا مىنگىزىپ, مايداننان الىپ كەتەدى. امان-ەسەن بوسانىپ, كەزەكتى ەگىز ۇلىن تابادى. سوعان قاراعاندا, «سايىن ماندۋحاي» دەسە دەگەندەي سايىن ەكەن. بىراق, سودان باستاپ «سايىن قاتىننىڭ» ساعى سىنا باستاپتى: سايىن دالاداعى حاندىقتاردى (ونىڭ ىشىندە, وڭتۇستىك ورتا جازىق – ساردالا مەن سارىوزەن, شىعىس جانە ورتالىق تۇركىستان, ارينە, «التىن وردا» دا بار) ۇلى شىڭعىس قاعاننىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ استىنا قايىرا بىرىكتىرۋ ارمانى ورىندالماي قالدى. باتۋ-موڭكە – دايان حان ەندى بيلىكتى بەلسەنە ءوز قولىنا الدى. سايىن ماندۋحاي – 1509, دايان حان – 1517 نە 1543 جىلى دۇنيەدەن قايتتى. ەندىگى ءتىزگىندى ماندۋحايدان تۋعان كوپ ۇلدار ۇستادى.
مىنە, ويرات-شوروس قىزى ماندۋحايدىڭ ەگىزدەرى ناعاشىلارى ويراتتاردان – «سول قول» – جوڭعار اسكەرىن جاساقتاپ, وزدەرى «جوڭعار حاندىعىن» قۇرىپ, سوڭعى شىلبىردى قونتايشىلارعا – جيەندەرىنە ۇستاتتى. كوپ ۇرىقتى شاشىراتپاي ماندۋحايدان تۋعان ۇلىس-بولات, سودان كەيىن بارىس-بولات «رۋح قورعانى» – تيبەت پەن وردوستى يەلەنگەنىن ەرەكشە نازارعا الامىز. بارىس-بولاتتىڭ ۇلى التىن-حان تاڭعۇتتاردىڭ «داڭقتى دا قۇدىرەتتى بيلىك ءارى رۋح قورعانىشى» اتاندى. ال ونىڭ نەمەرە-جيەنى قۇتىقتاي-سەچەن (شەشەن, كوسەم) قونتايشى 1577 جىلى پۇت نانىمىن – مەملەكەتتىك قاسيەتتى ءدىن, ال دالاي لاما – پۇتتىڭ ەلشىسى – دەپ جاريالادى. قاعاننىڭ ءوزى دالاي-لامانىڭ الدىندا باسىن شۇلعىپ, مۇلگىپ تۇراتىن بولدى. التىن حاننىڭ نەمەرەسى «موڭعول تۇقىمىنان شىققان تۇڭعىش جانە سوڭعى دالاي-لاما ءىV» اتاندى. توعان مەن ەسەن حاننىڭ كىندىكتەسى, ويراتتاردىڭ ۇلىس كوسەمى بايباعىس-حان 1578 جىلى 50 مىڭ اسكەرمەن ەرتىستىڭ مويناعىنان ءوتىپ, قىتايدىڭ دارگەيىندەگى حالحا-موڭعولدىڭ 80 مىڭ قولىن تالقانداپ, موڭعول يمپەرياسىن قايتا بىرىكتىرۋ كەرەك – دەگەن دامەنى قوزدىرادى. قۇلاشىن سولتۇستىكتەگى كوشىم حاننىڭ جەرىنە سەرمەپ, ومبى مەن ەسىل وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىنا يەلىك ەتتى. 1628-1632 جىلدارى حو-ۇرلىق (قويىرلىق) باستاتقان تورعاۋىتتار, دۇربىتتەر « ۇلى نوعاي دالاسىن كوكتەي ءوتىپ» ەدىل بويىنا قوتارىلدى. ورىس عالىمدارى پەتر ءى پاتشامەن سالىستىراتىن باتىر-قونتايشى تاققا وتىرعان تۇستا, ياعني, 1635 جىلى جوڭعار يمپەرياسى تولىقتاي قالىپتاسىپ بولدى دەپ ەسەپتەلەدى.
ال 1610 جىلى بايباعىس حان ءوزىنىڭ ۇلىنىڭ ورنىنا تيبەتكە تاقۋالىققا جىبەرگەن بالا كەيىن «اسا دانا جانە قاسيەتتى زايا-پانديت قۇتىقتى» اتاندى. پۇت ءدىنىن ناسيحاتتاپ «جايىق پەن ەرتىس اراسىن, كوكنور مەن تيبەت اراسىن شارلاپ», جوڭعار حاندىعىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن اۋليە دارەجەسىنە كوتەرىلدى. جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىنا جاپپاي قوتارىلا بەت الۋىنا باتاسىن بەرگەن دە سول ويرات, ياعني, «ماندۋحاي قاتىننىڭ» قانداسى. سول زايا-پانديت باتىر-قونتايشىنىڭ سەگىز (كەي دەرەكتە توعىز) ۇلىنىڭ ءبىرى التى جاسار گالداندى تيبەتكە اكەتىپ, تاقۋالىققا تاربيەلەيدى. «قۇت يەسى قۇتىقتى» دارەجەسىن الادى.
1653 جىلى گالداننىڭ اكەسى باتىر-قونتايشى, 1662 جىلى ۇستازى زايا-پانديت دۇنيەدەن وتەدى. دالاي-لامانىڭ بۇيرىعى بويىنشا شەبەرلەر زايا-ءپانديتتىڭ ءمۇسىنىن جاسايدى. گالدان باستاتقان ويرات تاقۋالارى زايا-ءپانديتتىڭ ورتەلگەن ءمايىتىنىڭ ك ۇلىن قويۋ سيامەن ارالاستىرىپ, قاسيەتتى وسيەت جازىپ, ونى ءمۇسىننىڭ ىشىنە سالادى. سىرتىنا: «تاعى موڭعولداردىڭ شەت ايماعىنا قۇدىرەتتى ءدىن تاراتۋشى» دەگەن دالاي-لامانىڭ جازۋى جازىلعان بۇل ءمۇسىندى گالدان قۇتىقتى جوڭعارياعا وزىمەن بىرگە الىپ كەلەدى. ءسويتىپ, زايا-ءپانديتتىڭ رۋح مۇراگەرى اتانعان گالدان قۇتىقتى دالاي-لاما V-تەن: «تۋعان اعام سەنگە-قونتايشىنىڭ جانىنداعى قۇتىقشىسى بولايىن. ءبىزدىڭ ويراتتا: «مەنىڭ سۇر ارعىماعىم شابىسىنان ءالى جاڭىلعان جوق, مەنىڭ سۇر جەبەم ءالى نىسانادان شالىس كەتكەن جوق. اكە, جىبەر مەنى جورىققا, اتتانايىن!» – دەگەن جىر بار. جىبەرىڭىز مەنى, جوڭعارعا» – دەيدى. دالاي-لاما پانچەن-لامانىڭ (قاسيەتتى لامانىڭ) مۇرىنىنان اققان قانىمەن قايمىشتالعان بەلگىلەر (كاباليستيچەسكيە زناكي) جازىلعان دۋانانىڭ باس سۇيەگىن سىيعا تارتىپ: «پۇت ءمىناجاتىن تارات, بىراق مۇنداعى جۇمباقتى زەردە يەلەرى عانا ءبىلسىن» – دەپ جولعا شىعارىپ سالادى.
ءسويتىپ, «جوڭعار حاندىعىن» – «كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى» اتاندىرعان اتاقتى گالدان قۇتىقتىنىڭ جوڭعارياعا جورىعى, مىنە وسىلاي, دالاي-لامانىڭ «باتىستى قاسيەتتى دىنگە كىرگىزۋى» تۋرالى امانات-تاپسىرماسىمەن باستالدى. «قاسيەتتى رۋح» پەن «رۋح پاتشالىعىنىڭ كەپىلى» گالدان قۇتىقتى اعاسى سەنگەن-تايشىنىڭ قاراۋىنداعىلاردى دىنگە ۇيىتىپ, باسىن شۇلعىتىپ, وزىنە قاراتىپ الادى. گالدان قۇتىقتى 1669 جىلى: بارۋنعار – وڭتۇستىك (وڭ قول), جوڭعار – سولتۇستىك (سول قول) اتانىپ, ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەن ويراتتاردىڭ باسىن قوسامىن – دەگەن جەلەۋمەن وشىرتى-حاننىڭ ورداسىنا كەلەدى. قۇتىقتى بولسا دا قۇلقىنى وشىرتى حاننىڭ قىزى انۋ ارۋدا بولادى. سول ساپاردا, جوڭعار حانى سەسەن-تايشى مەن جوتپا-باتىر ءتۇن ىشىندە بارۋنعار حانى, گالداننىڭ ءبىر اكە, ءبىر شەشەدەن تۋعان اعاسى سەنگە حاندى ءولتىرىپ كەتەدى. گالدان مۇنى ەستىپ, وشىرتى-حانمەن انتتاسىپ, كەك الۋعا سەرتتەسەدى. گالداننىڭ ورداسى – ەرتىس, سەسەن-حاننىڭ ورداسى – ەمىل وزەنىنىڭ بويىندا ەدى. قارانور كولىنىڭ جاعاسىندا سەسەن-حاندى تالقاندايدى. بۇدان كەيىن قۇتىقتىلىقتان باس تارتىپ, ءوزىن قونتايشى ەمەس, حان دەپ جاريالايدى. انۋ ارۋعا ءۇش رەت قاتارىنان جاساۋ-تارالعى جىبەرىپ, ايتتىرادى. وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن وتكىزەدى. بىراق, انۋ ارۋ گالدانعا باق ەمەس, ماڭگىلىك تاۋسىلمايتىن كەك اكەلدى.
سەبەبى, تۋعان اعاسى سەسەن-حاننىڭ زاڭدى تاق مۇراگەرى, ءوزىنىڭ ەتباۋىرى – سونوم-رابداندى ۋ بەرىپ ولتىرەدى, ال ەكىنشى ۇلى سەبەن-رابتان (تسەۆان-رابدان) تۇرپانعا (ەكىنشى ءبىر دەرەكتە ناعاشىسى تورعاۋىت حانى ايۋكەگە) قاشىپ كەتەدى. اعالى-ءىنىلى ەكەۋىنىڭ, ياعني, گالدان مەن سەبەن-رابتاننىڭ ءبۇتىن جوڭعاريانى ءبولشەكتەگەن, اقىرى, موڭعوليا مەن جوڭعاريانى قوسىپ مانجۋلەرگە تەلىتكەن وشتىگى وسىلاي ءورشىدى. شىڭعىس قاعاناتىن قالپىنا كەلتىرىپ, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك ء(مانجۋ بوداندىعىنداعى) موڭعول حاندىعىن ويراتپەن قوسا بىرىكتىرۋگە بارىن سالعان, 1679 جىلى شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ العانى ءۇشىن دالاي-لاما V گالدان قۇتىقتىعا «بوشىقتى حان» – «ءتاڭىر جارىلقاعان قاعان بولسىن» (بۋرحان تەنگرين بوشگوور حاان بولسۋن) دەگەن اتاق بەرەدى. بۇل – پۇت قۇدايىنىڭ جەردەگى وكىلى دەگەن ءسوز.
مۇنداي كيەلى لاۋازىمدى باۋىرى سەبەن-رابتان عانا مويىندامادى. نەگە؟ كىلتيپان, سول باياعى «كەكتى بەسىكتە» جاتىر. ءمانجۋ پاتشاسى كان-سي – وڭتۇستىكتەن, سەبەن-رابتان – سولتۇستىكتەن, تۋشەتۋ حان – شىعىس سولتۇستىكتەن قىسپاققا الىپ, موڭعوليانىڭ تولىقتاي ءمانجۋ بوداندىعىنا كوشەر كەزدە, ءمانجۋ يمپەراتورى اعالى-ءىنىلى ەكەۋىنىڭ قاندى كەگى نەدەن باستالعانىن سۇراتادى. سوندا سەبەن-رابتان: «ءبىزدىڭ گالدانمەن جاۋلاسۋىمىزدىڭ سەبەبى مىناۋ. ول مەنىڭ اعام سونوم-رابتاندى ۋ بەرىپ ءولتىردى. ءبىر كەزدە ماعان (سەبەن-رابتانعا) ايتتىرىلعان قالىڭدىعىم انۋدى (وشىرتىنىڭ قىزىنان باسقا, گالدان بوشىقتىنىڭ ەكىنشى قاتىنى انۋ. ال وشىرتىنىڭ قىزى انۋ ارۋ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن گالداننىڭ قاسىندا بولدى. مانجۋمەن, سەبەن-رابتانمەن, تۋشەتۋ حانمەن بولعان شايقاسقا دا قاتىسىپتى-مىس) تارتىپ الىپ, زورلىقپەن قاتىن ەتتى. ءسويتىپ, مەنى قاتتى قورلادى. قالىڭدىعىم انۋ مەن بالالارىمدى ۇلان-ءبۇدىننىڭ تۇبىندەگى شايقاستا گالداننان تارتىپ الدىم» – دەپ جاۋاپ بەردى.
مىنە, وشتىكتىڭ توركىنى قايدا! تاعى دا زورلانعان ايەل!
جوڭعاردى – يمپەريا دارەجەسىنە كوتەرگەن, ءۇش جاقتى قورشاۋدا قالعان, ۇلى سەبتەن-بالجىر كانس-ءسيدىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن گالدان بوشىقتى حان: «مەنىڭ تۇبىمە سەن جەتكەن جوقسىڭ, كان-سي, تۋعان باۋىرىم سەبەن-رابتان جەتتى. جوڭعاريانى تارتىپ الدى. مەن وتانسىز قالدىم. مەن سەنىمەن سوعىسار ەدىم, بىراق, حالحا موڭعولدىڭ كەرىن قۇشتىرىپ, سارىاياق شەرىكتەرىڭنىڭ تابانى جوڭعاريانى باسادى-اۋ دەپ قاۋىپتەنەمىن. ودان دا وتانىمدى ازات ساقتاعانىم ارتىق. بۇل قورلىقتان ءولىپ قۇتىلايىن!» – دەپ سالەم ايتىپ, 1697 جىلى 3 مامىر كۇنى باتىس موڭعولياداعى اشامۋتاي دەگەن جەردە قۇسالىقپەن دۇنيەدەن ءوتتى.
ءبىز وسىمەن گالدان بوشىقتى حان مەن سەبەن-رابتاننىڭ اراسىنداعى «كەكتى بەسىكتى» تەربەتكەن, جوڭعار يمپەرياسىن تاريح ساحناسىنا شىعارعان «قاعانات قاتىندارى» تۋرالى ءافسانانى اياقتايمىز. ايتپاقشى, بۇل «كەكتى بەسىكتىڭ» قازاق حانى تاۋكەگە جانە سەبەن-رابتاننىڭ قازاق دالاسىنا شابۋىل جاساۋىنا دا قاتىسى بار بولىپ شىقتى. ونى بايانداماساق, سەبەن-رابتاننىڭ «قازاققا قاستىعىم جوق ەدى, وزدەرى نامىسىما ءتيىپ, «قالىڭدىعىمدى توناپ, قورلادى» – دەگەن ءۋاجى اتاۋسىز قالار.
«سەبەن-رابتاننىڭ جوڭعار حانى رەتىندەگى العاشقى سىرتقى شاراسى قازاق حانى تاۋكەمەن اراداعى سوعىس بولدى. 1698 جىلى كوكتەمدە سەبەن-رابتان قىتاي پاتشاسى سيۋان ە-گە جازعان حاتىندا: سوعىستى «ءوز ەركىممەن ەمەس, اسا ءماجبۇر بولعاندىقتان دا باستادىم. وعان تاۋكە حاننىڭ وزبىرلىعى سەبەپ بولدى. اۋەلىدە تاۋكە مەنەن: گالداننىڭ تۇسىندا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, لحاساداعى دالاي-لاماعا سىيعا تارتىلعان ۇلىن بوساتۋعا كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى, ونىڭ ەسەسىنە, ول – تاۋكە مەنىمەن وداقتاس جانە تاتۋ بولاتىنىنا سەندىردى. مەن – سەبەن-رابتان, تاۋكەنىڭ ۇلىن بوساتتىرىپ الىپ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قاسىنا 500 ادام قوسىپ قايتاردىم. بىراق تا تاۋكە مەنىڭ بۇل قايىرىمدىلىعىمنىڭ قارىمتاسىن قاستاندىقپەن قايىردى, مەنىڭ ادامدارىمنىڭ ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ تاستادى. سودان كەيىن مەنىڭ قول استىمداعى ۋركەدەي-باتىر-ءتايجىنى جانە ونىڭ ادامدارىن تۇگەل ءولتىرىپ, تونادى, وزىنە تۇتقىن ەتىپ الدى. سودان كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي ءجۇز تۇتىننەن اساتىن مەنىڭ ۇرانحاي جاساقتارىمدى ايەلىمەن, بالاسىمەن, بارلىق مال-مۇلكىمەن تارتىپ الدى. سونىمەن قاتار, تاۋكە حان ەدىل بويىنان جوڭعارياعا ۇزاتىلىپ كەلە جاتقان مەنىڭ قالىڭدىعىمنىڭ, ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ كوشىنە شابۋىل جاسادى. سونداي-اق, ول – تاۋكە حان رەسەي جەرىنەن تاۋار الىپ كەلە جاتقان مەنىڭ كوپەستەرىمدى تونادى. سوندىقتان دا مەن ونىڭ قىساسىنا – قىساس جاساپ, اسكەرىممەن سوعىسقا اتتانۋعا ءماجبۇرمىن. مەن وسى حابار ارقىلى, سىزگە, مارتەبەلى اعزام, مەنى سوعىسقۇمار ەكەن دەپ ويلاماسىن دەگەن ۇمىتپەن ءوزىمنىڭ جازىقسىز ەكەنىمدى مالىمدەيمىن» (ي.يا.زلاتكين) – دەيدى.
سەبەن-رابتاننىڭ جازىپ وتىرعانى شىندىق پا, جوق, جاي بوپسا ما؟ الدە بۇل: جوڭعارلاردىڭ 1628-1632, 1643, 1680, 1681-1684 جىلدارى قازاق دالاسىنا جاساعان جورىقتارىنا قايتارعان تاۋكە حاننىڭ جاۋابى ما؟ سەبەن-رابتاننىڭ تۇسىنداعى قازاقتى «اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراتقان» 1711-1712, 1714, 1717 جىلعى جانە «القاكولگە اپارىپ سۇلاتقان» 1723 جانە 1725 جىلعى شاپقىنشىلىققا «سەبەپ بولعان», شىنىمەن دە, ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ – سەبەن-رابتاننىڭ قالىڭدىعىنىڭ كوشىنىڭ شابىندىعا ۇشىراۋى ما؟ سوندا, «كەكتى بەسىكتىڭ» قۇنى ءۇشىن ءار بەس قازاقتىڭ ۇشەۋى باسىن بەرگەنى مە؟ انىعى: 1726 جىلى بىلەۋتى وزەنىنىڭ بويىندا 65 مىڭ قالماق اسكەرىن 40 مىڭ قازاق قولىنىڭ جەڭگەنى, سەبەن-رابتاننىڭ 1727 جىلى ولگەنى, سول جىلى اڭىراقاي شايقاسىندا قازاقتاردىڭ شەشۋشى جەڭىسكە جەتكەنى. ال وسى قىرعىنعا سەبەن-رابتاننىڭ قالىڭدىعىنىڭ قولعا ءتۇسۋى سەبەپ بولدى ما, ول جاعىن تۇبىرلەپ ءتۇسىندىرۋ قيىن. «باي قيماق – جان قيماق» دەگەن قازاق ءماتەلىن بىلەمىز, الايدا, «قاتىن ءۇشىن جان پيدا» دەگەندى ەستىمەپپىز. دەگەنمەن دە, دۇنيەنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى, سونىڭ ىشىندە وسى افساناداعى قاندى قىرعىنداردىڭ بارلىعى «قاتىنداردىڭ – يمپەراتريتسالاردىڭ» كەسىرىنەن ۋشىققانىن ەسكەرسەك, ول دا مۇمكىن. «كەكپەن تەربەتىلگەن بەسىكتە» اياۋشىلىق بولماق ەمەس. ءسويتىپ, «كەكتى جاتىردا» تۋىپ, «كەكتى بەسىكتە» تەربەتىلگەن, «كەكتى جورىقتان» پايدا بولعان جوڭعار حاندىعى اقىرى «انۋ قاتىن» مەن ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ جانە ناعاشىلى-جيەندى داۆاتسي مەن ءامىرسانانىڭ كەسىرىنەن جويىلىپ كەتتى.
القيسسا, مىنە, وسى جولدارمەن ءبىز دە دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتتىك. جوڭعار حاندىعىن تاريح ساحناسىنا شىعارعان: كەكتى بەسىكتە تەربەتىلگەن; نە اكە-شەشەسىن, اعا-باۋىرىن ءولتىرىپ, اپكە-ءسىڭىلىسى زورلىقپەن تۇل ەتىلگەن; نە ەل-جۇرتىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن باسىن كەيقۋات قاتىندىققا كوندىرگەن; نە حاندىقتى ساقتاپ, ۇلىسىن حاندىق دەڭگەيىنە جەتكىزگەن «كەكتى قاتىندار» ەكەنىن ەرلى-زايىپتى پوچەكاەۆتاردىڭ جيناقتاعان دەرەكتەرىنە جۇگىنە وتىرىپ پايىمدادىق. وسى ءافسانادا اتى اتالعان, ەسكىشە – قاتىن, بىزشە – ايەلدەردىڭ ءار قايسىسى, باسىندا ەسكەرتىپ وتكەنىمىزدەي, «ساندا – ساناتى, توردە – ورىنى جوق» جوڭعار حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعىپ قانا قويماي, «كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى» دەڭگەيىنە جەتۋگە, ءبىرى – تامشىداي, ءبىرى – تۇماداي, ءبىرى – بۇلاقتاي ۇلەس قوسىپ, اقىرى كەكتى تەڭىزگە اينالدىردى. تۇپكى «كەكتى بەسىك» بودانشار-مۇڭلىقتىڭ جۇكتى ايەلدى زورلاۋىنان باستالدى. امباعاي قاعان قىزىن ۇزاتقان جولدا ۋلانىپ ءولدى. ەسۋكەي مەركىتتىڭ ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قالىڭدىعى ولەۋىن-ءۇجىندى تارتىپ الدى. ەسۋكەيدىڭ ءوزى بورتە-ۇجىنگە قۇدالىق تۇسكەندە ۋلاپ ءولدى. بورتە-ءۇجىندى مەركىتتەر تارتىپ الدى. كوپتىڭ كوزىنشە زورلانعان تەركەن قاتىن ۇلىستى بەسكە ءبولدى. ۇگىل-قايمىشتىڭ تۇسىندا بيلىك ۇگەدەيدەن تولۋ اۋلەتىنە كوشتى. سورقاقتان قاتىن ۇلى قۇرىلتايدىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى. ءشاپي – « ۇلى جۇرتتىڭ» ءدىنىن وزگەرتتى. ماندۋحايدىڭ تۇسىندا , «التىن ۇرىققا» ايەلدەر (قاتىندار) اۋلەتى جاعىنان الىستان كەپ قوسىلاتىن جيەندەر – ويرات ۇلىسى» تاققا ۇمتىلدى.
ولار وزدەرىنىڭ, ياعني, شوروستاردىڭ ارعى تەگىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن, شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگىنە بالاما رەتىندە مىناداي اسىرەافسانا شىعاردى. ەستە جوق ەسكى زاماندا جاس اڭشى بيىك تاۋدىڭ باسىنداعى يەن كولگە كەلەدى. ونىڭ جاعاسىنان سۋعا ءتۇسىپ جۇرگەن پەرىنىڭ قىزدارىن كورەدى. بىرەۋىن ۇستاپ الىپ, ماۋقىن باسادى. ارادا توعىز اي وتكەندە پەرىنىڭ قىزى تاپقان ۇلىن اعاشتىڭ باسىنا ءىلىپ كەتەدى. ونى اعاشتىڭ وسكىنى ەمىزىپ وسىرەدى. اعاشتى سوراپتاپ ەمىپ وسكەندىكتەن «سوراپ, شوراپ, شوروس» اتانىپ كەتەدى. ونى تاۋىپ العان ادامدار ءبىر عۇلاماعا كورسەتەدى. وقىمىستى: كوكتەن تۋعان اۋليە بالا ەكەن. حان سايلاڭدار – دەيدى. شوروس تايپاسى سول اۋلەتتەن تاراعان-مىس – دەلىنەدى (ە.ي.كىچانوۆ). ەكىنشى ءبىر اڭىزدا, جاس ءسابيدى اعاشتىڭ قابىعىنىڭ اراسىنان تاۋىپ الادى. قالاي دەگەنمەن دە, شوروستاردىڭ, ويراتتاردىڭ ارعى تەگىندە «كەكتى دە كۇماندى» بەسىككە قاتىستى ءبىر بۇلدىرلىق بار.
قويشى, سونىمەن, الگى «پەرىنىڭ تۇقىمدارى», شوروس قىزى ماندۋحايدىڭ ۇلى – بولاتتار – باتىرلانىپ, حاندىق قۇردى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاتەرلىسى – قۇتىقتاي-سەچەن قونتايجى بولدى. ول: سەندەردىڭ ەندىگى ۇلى ۇرىقتارىڭ – باتىستا ءوسىپ-كوكتەيدى. پۇت قۇدايى سەندەرگە «التىن وردانى» مەگزەپ تۇر. اتتان. پۇت ءدىنىن تاراتىڭدار. مەن باتامدى بەردىم! – دەپ جار سالۋى مۇڭ ەكەن, قونتايشى اتاۋلى باتىسقا – قازاق دالاسىنا, ياعني, سارىدالادان – سارىارقاعا دۇلەي قۇيىن بوپ لاپ قويدى.
بۇل تاريح – ءبىزدىڭ ۇستىنىمىزدان تىس تاقىرىپ. «كەكتى بەسىكتەن» تۋعان تۇقىمدار كەكتى يمپەريانى دۇنيەگە اكەلدى. ال سول «كەكتى يمپەريانىڭ» قىزدارى مەن جەسىرلەرىنەن تۋعان جيەندەرى – «قالماقتان جىلقى قايىرعان, قاتىن-بالاسىن ايىرعان» قازاقتار – كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى ۇلى يمپەرياسىنىڭ توز-توزالاسىن شىعارىپ, جەر بەتىنەن اتىن ءوشىرىپ تىندى.
بۇل نە سوندا؟ تاريحي زاڭدىلىق پا, جوق, تاريحتىڭ تالكەگى مەن مازاعى ما؟ الدە, جورگەگىنەن ۇشىنعان كەكتى بەسىكتىڭ زاۋالى ما؟ كىم ءبىلسىن.
بەسىگىمىز بۇزىلماسىن! ءتامات-تامام.
تۇرسىن جۇرتباي.
استانا.
31 شىلدە – 28 تامىز. 2015 جىل.
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
كەنشىلەرگە بەرىلەتىن وتەماقى قالاي وزگەرەدى؟
قوعام • كەشە
