وتكەن سەنبىدە تايۆاندا پرەزيدەنت جانە پارلامەنت سايلاۋلارى بولدى. بۇل شىم-شىتىرىق تاريحى بار تايۆان ەلىندە العاش رەت ايەل ازامات پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى – دەموكراتيالىق پروگرەسسيۆتىك پارتيانىڭ كوسەمى تساي ينۆەن جەڭىسكە جەتتى.
تايۆان تۋرالى ايتقاندا, ءاسىرەسە, رەسمي ادامدار بايقاپ ءسويلەيدى. الەم ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى «ءبىر قىتاي قاعيداتىن» مويىنداعاندىقتان دا, تايۆاندى رەسمي تۇردە جەكە مەملەكەت سانامايدى. بىراق الەمدە تالاي مىقتى دەيتىن ەلدەرمەن تايتالاساتىن تايۆان دەيتىن ەكونوميكا بارلىعىن مويىنداماي جانە تۇرا المايدى. كوپ ەل ونىمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاسايدى, ساۋداسىن جۇرگىزەدى, حالىقارالىق قوعامدىق, مادەني ۇيىمداردىڭ دا ونىمەن بايلانىسى بار. ايتالىق, سپورتشىلارى الەمگە تانىلعان.
مۇنىڭ ءمانىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاريحقا جۇگىنگەن ءجون. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قىتايدا بۇرىن اگرەسسورلارعا قارسى كۇرەستە چان كايشي باسقاراتىن ۇلتشىلدار پارتياسى (گوميندان) مەن ماو تسزەدۋن باسقاراتىن كومپارتيا بىرلەسىپ قيمىلداسا, سوعىستان كەيىن بيلىكتى بولىسە الماي, ەلدە ازامات سوعىسى ەتەك العان. كسرو-دان كوپ كومەك العان كومپارتيا جەڭدى دە, چان كايشي تايۆان ارالىنا بارىپ پانالادى. ال بۇل كەزدە 1949 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جاريالانىپ, كەيىن الىپ ەلگە اينالدى. بۇل ەل تايۆاندى ءوزىنىڭ ءبىر بولشەگى سانايدى. ال بۇل ارالداعى مەملەكەت وزىنشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر: مىقتى ەكونوميكاسى ءوز الدىنا, پرەزيدەنتى, پارلامەنتى بار, ساياسي پارتيالار ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن ايقىندايدى.
ارال-مەملەكەتتە جەتەكشى ەكى پارتيا بار, باسقالارى ولارمەن كواليتسياعا بىرىگەدى. چان كايشي نەگىزىن قالاعان ۇلتشىلدار پارتياسى (گوميندان) ۇزاق مەرزىمدە بيلىك باسىندا بولسا, سوڭعى كەزدە دەموكراتيالىق پروگرەسسيۆتىك پارتيا (مينتسزيندان) ايتارلىقتاي بەدەلگە يە بولدى. ولار 2000-2008 جىلداردا بيلىككە جەتسە, 2008 جىلى گوميندان بيلىككە قايتا كەلگەن. مىنە, ەندى تاعى دا بيلىك اۋىسىپ وتىر.
وسى جەردە بۇل پارتيالاردىڭ ۇستانىمىنا توقتالۋ قاجەت-اق. كەزىندە تايۆان انتيكوممۋنيستىك قامالعا اينالسا, بۇگىن گوميندانشىلار ومىرگە ءبىرشاما شىنايىلىقپەن قاراپ, ماتەريكتىك قىتايمەن بايلانىستى جاقسارتۋدى قالايدى. بۇل – ءومىردىڭ تالابى, تىرەسە بەرگەنمەن ءمان شىقپايتىنى بەلگىلى. تايۆاننىڭ دەربەستىگىن, تاۋەلسىزدىگىن ۇرانعا شىعاردى. جالپى, حالىققا تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ ۇنايتىنى بەلگىلى. مينتسزيندانشىلار ارال-مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالايمىز دەمەگەنمەن, ماتەريكتىك ەلمەن مۇمكىن بولعانشا ارادا الشاقتىق ساقتاۋدى قالايدى. وسى يدەيا ولارعا جەڭىس اكەلدى.
تساي ينۆەن كانىگى ساياساتشى قايراتكەردىڭ, پاراساتتى تۇلعانىڭ ءسوزىن ايتتى. جەڭىسكە جەتىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرەمىز دەگەن جوق, ماتەريكتىك قىتايمەن بايلانىسىن ۇزبەيتىنىن ءمالىمدەدى. ءوز كەزەگىندە بەيجىڭ دە جاڭا پرەزيدەنتتى ويلانباعان قادامداردان ساقتاندىردى. ال جاڭا پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن اقش-پەن بايلانىسىن نىعايتۋعا ۇمتىلاتىنىن جاسىرعان جوق. ۆاشينگتون دا ديپلوماتيالىق تىلمەن سويلەدى. الدىمەن كەتكەن پرەزيدەنت ما ينتسزيۋگە جاقسى ارىپتەستىگى ءۇشىن راحمەتىن ايتتى. ءبىر جاعىنان بۇل جاڭا پرەزيدەنتكە دە قۇلاققاعىس. تسايدىڭ ءوزىن قۇتتىقتاپ, اقش پەن تايۆان حالقىنىڭ بەيرەسمي بايلانىسىن نىعايتۋعا مۇددەلىلىگىن ءبىلدىردى.
بۇل – سىرتقى جاققا قاتىستى جاي. ەل ءىشى ايتارلىقتاي تولقىدى. تسايعا حالىقتىڭ 56,28 پايىزى داۋىس بەرسە, گوميندان كانديداتى جاڭا تايبەي مەرى ەريك چۋدى 31,04 پايىز سايلاۋشى قولداپتى. اسىرەسە, جاستار جاعى سايلاۋ ناتيجەسىن ءوز جەڭىسىندەي قابىلداعان. چۋ بولسا, بىردەن پارتيا كوسەمى ورنىن تاستاپ كەتكەن. قالاي دەگەندە دە, بۇل ارال-ەلدەگى جاعداي شەكتەن شىقپايتىنى اڭعارىلادى.
شەنگەن ايماعى تارىلاتىن ءتۇرى بار
جاقىندا گازەتىمىزدە اۆستريادا شەنگەن كەلىسىمى ۋاقىتشا توقتاتىلاتىنى تۋرالى فەدەرالدىق كانتسلەر ۆەرنەر فايماننىڭ مالىمدەمەسى جايىندا
جازىلدى. بۇل قازىر جالپى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ءۇشىن وتكىر پروبلەماعا اينالىپ وتىر.
بۇل پروبلەما سوناۋ افريكا, ازيا قۇرلىقتارىنداعى ەلدەردەگى ساياسي تۇراقسىزدىقتان ەۋروپاعا اعىلعان ميگرانتتاردىڭ كەلۋىنەن تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, سوڭعى 5 جىلدا سيريادان ەۋروپاعا 507 مىڭ ميگرانت كەلدى. سوعىستان بەرەكەسى قاشقان حالىق تىنىش ەلدەرگە ۇمتىلادى. قانشا باقۋاتتى بولعانمەن, ەۋروپاداعى ەلدەر نەگىزىنەن ءوز حالقىنا لايىقتى ىرىزدىق دايىندايدى. سىرتتان كەلگەندەردىڭ ءبىرازىنا رىزدىعىنان بولىسكەنمەن, ارتىق ادامدى اسىراۋعا اۆستريا سياقتى اۋقاتتى ەلدىڭ دە شاماسى كەلە بەرمەيدى. سودان دا ولار كەلىمسەكتەر تاسقىنىن توقتاتۋعا ءماجبۇر.
ءبىرشاما اقپارات قۇرالى ەۋروپا ەلدەرى سىرتتان كەلگەن بوسقىنداردى جوندەپ قارسى الماي جاتىر دەپ ايىپتاۋعا قۇمار. ءادىلدىككە جۇگىنگەندە, قايىرىمدى كارى قۇرىلىق – ەۋروپانىڭ سىرتتان كۇن كورە الماي كەلگەندەرگە قولىنان كەلگەنشە قامقورلىق كورسەتىپ جاتقانىنا راحمەت ايتقانى ءجون شىعار. سىن ايتساق, ايىپتاساق, ءوز حالقىنا جاعداي جاساي الماعان, امالسىزدان باسقا جاققا بوسىپ كەتۋىنە يتەرمەلەگەن ەلدەردى, ولاردىڭ بيلىگىن ايىپتاعان ءجون شىعار.
شەنگەن كەلىسىمىنىڭ كەيبىر ەلدە توقتاتىلۋىنا كەلسەك, بۇل ەندى – ءماجبۇرلىك ارەكەت. قازىرگى كۇندە ءوز ەلدەرىنىڭ شەكارالارىندا قۇجاتتىق باقىلاۋ ەنگىزگەن ەل جالعىز اۆستريا ەمەس, بۇل ءتارتىپ بۇدان بۇرىن-اق نورۆەگيا, شۆەتسيا, دانيا, گەرمانيا, فرانتسيا جانە مالتادا دا ەنگىزىلگەن.
وسى جەردە جالپى شەنگەن كەلىسىمى تۋرالى از-كەم ايتا كەتكەن ءجون. كەلىسىمگە 1985 جىلى 14 ماۋسىمدا قول قويىلدى. العاشىندا وعان بەس ەل – بەلگيا, نيدەرلاند, ليۋكسەمبۋرگ, فرانتسيا جانە گەرمانيا مۇشە بولدى. بۇل كەلىسىمنىڭ نەگىزدى دە ءتيىمدى ەكەنىنە كوزدەرى جەتكەن سوڭ, وعان باسقالار دا قوسىلدى. قازىر وعان ەۋروپانىڭ 26 ەلى مۇشە.
ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن شەكارادا تەكسەرۋ-باقىلاۋدى الىپ تاستاۋى ەكونوميكالىق بايلانىستى ورىستەتۋگە جول اشاتىنى ءوز الدىنا, ءوزارا سەنىمدى دە نىعايتادى, بۇل ەلدەردىڭ ساياسي ءبىرلىگىن دە كۇشەيتەدى. بۇعان بۇرىن باسقا ايماقتاعىلار قىزىعا دا قىزعانا قاراسا, ەندى سوعان سەلكەۋ ءتۇستى. استە دە بۇل شەنگەن ايماعىنداعى ەلدەردىڭ ىنتىماعىنىڭ السىرەگەنىنەن ەمەس, سىرتقى جاعدايدىڭ, باسقا جاقتارداعى تۇراقسىزدىقتاردىڭ سالدارىنان بولىپ وتىر.
ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ بۇعان قاتتى مازاسىزدانۋى دا شىندىق. ەۋروپالىق كەڭەستىڭ توراعاسى دونالد تۋسك ەۋروپارلامەنتاريلەر الدىندا سويلەگەن سوزىندە ءوزىنىڭ سىرتقى شەكاراسىن قورعاي الماسا, ەۋرووداق ساياسي جوبا رەتىندە كۇيرەۋى دە مۇمكىن دەسە, ەۋروكوميسسيانىڭ باسشىسى جان-كلود يۋنكەر دە شەنگەن ايماعىنىڭ جويىلۋى ەۋرووداقتىڭ وزىنە دە قاۋىپتى دەگەندى ايتىپ جىبەردى. بۇل ەندى قاتاڭ ايتىپ, قاۋىپپەن ساقتاندىرۋدىڭ دا جولى شىعار.
دەگەندە, قاۋىپ ۇلكەن. بۇۇ-نىڭ ەسەبىنشە, بيىل, 2016 جىلى ەۋروپاعا اعىلعان ميگرانتتار تاسقىنى ەكى ەسە, ال ەۋرووداقتىڭ ەسەبى بويىنشا ءۇش ەسە ارتپاق. ونىڭ سالقىنى بۇكىل الەمگە تيەدى. كەيبىرەۋلەردىڭ شەنگەن ايماعىنىڭ سەتىنەگەنىنە قۋانعانداي تابالاۋى – پەندەشىلىك پيعىل.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
