ءساتتى ساپار ساۋلەسى

شاقىرعانعا بارماساڭ... «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ, اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ» دەيتىن اتام قازاقتىڭ اتا­لى ءسوزى ساپارعا سايلانعان جو­لاۋشىعا جول سىلتەپ, قادامىنا قانات بىتىرەردەي. ءيا, ءدال سولاي. ءبىز­دىڭ دە قيالىمىزدى قياعا جەتەلەپ, ارمانىمىزدى العا سۇيرەپ ساعىنا كۇتكەن ساپارىمىزدىڭ دا ءساتى تۋدى. جەلتوقساننىڭ جەلى مەن قاڭتاردىڭ قارىنا قاراماي, «ءتۇبىم تۇركى, ت ۇلىگىم جىلقى» دەپ كەلەتىن تىركەسپەن تىلەكتەس, ويى ورتاقتاس اتاتۇرىكتىڭ اتامەكەنىنە اتباسىن بۇرعان ەدىك. وعان سەبەپ, ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەگەسىندەي, ءتۇر­كى تىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىنا قاعىلعان شەگەسىندەي بولىپ جۇرگەن مەتين ەكجي مىرزانىڭ شاقىرتۋى. ەكى ارادا شەكارا تۇرسا دا, كوڭىلىنىڭ كوپىرى بۇزىلماعان قوس مەملەكەتتىڭ وسىنداي يگى ىستەرىمەن دوستىقتىڭ دانەكەرى داۋىرلەرى ءسوزسىز. تۇسىڭدە كورەتىن ەلدىڭ ىشىندە جۇرگەنىڭدى جۇرەگىڭمەن سەزىنىپ, تولىقتاي تۇسىنە الساڭ, الىستاعى ارمانىڭنىڭ الاقانىڭا كەلىپ قونعانىن اڭعاراسىڭ جانە سول سەزىم قۇلشىنىسىڭدى قۋاتتاندىراتىنى دا بەلگىلى. «شاقىرعانعا بارماساڭ, شاقىرتۋعا زار بولارسىڭ» دەگەندى ايتقان دا قازاق. نەگىزگى مىندەتىمىز تاجىريبەلىك تاعىلىمدامادان ءوتۋ بولعاندىقتان, ونى دا جوسپارلاپ جولعا قويدىق. كورگەن جەردىڭ كورىكتى تۇستارىن كوڭىلگە توقىپ جۇرەتىنىم بولماسا, ماقتاپ جاتۋ ماقساتىم ەمەس. دەگەنمەن, جانارىما جازىلعان ساۋلەلى ساتتەرىمنىڭ ادەمى اسەرلەرىن وقىرمانمەن ءبولىسۋدى ءجون ساناپ وتىرمىن. ۇشاقتان قۇشاققا قىر باسىنان قىلتيىپ, كۇن كۇمبەزى كوتەرىلە باستاعان ۋاقىتتا ىزعارى ىسقىرىپ, ايازى ايقايلاپ تۇرعان استانادان, مامىراجاي مامىردىڭ مەزگىلىندەي ىستىق ىستامبۇلدىڭ توپىراعىنا تابان تىرەدىك. «ءا» دەگەننەن اۋەجايىنىڭ ۇلكەندىگىنە ۇڭىلە قاراپ, تاڭعالىس بىلدىرگەنىمىزدى جاسىرمايمىز. ىعى-جىعى حالىقتىڭ اراسىندا اداسىپ كەتۋ دە ءاپ-ساتتە. تابال­دى­رىعىنان اتتاعان مەيمانىنا مەيىرىممەن قارايتىن مەكەننىڭ كۇن رايى دا ك ۇلىمدەپ, شۋاعىن شاشىپ تۇر. ءتۇبى دە, ءتۇرى دە, تىلەگى دە ءبىر, جۇرەگى ءبىر مۇ­سىل­مانبىز دەپ سوعاتىن مەملەكەت بولعاندىقتان, جات ەل دەپ جاتىرقاپ جۇرگەن ءبىز جوق. نەگىزگى باراتىن جەرىمىز يزمير قالاسى بولعاندىقتان, تاڭدا جەتكەن تاڭ­عا­جايىپ ىستامبۇلدان اقشام ۋاقىتىندا اتتانۋىمىز كەرەك بولدى. ابىلقاسىم ەسىمدى سول جاقتا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقستاندىق باۋىرىمىز جولسەرىك بولىپ, الىپ شاھاردى ارمانسىز ارالاتتى. العاش تابان تىرەگەن جەرىمىز «پانوراما» مۇراجايى بولدى. مۇراجايدى ارالاپ شىققان ادام قۇددى ءبىر سۇراپىل سوعىستى ءوزى باس­تان وتكەرگەندەي كۇي كەشەرى ءسوزسىز. نەگىزى مۇراجايدىڭ تۇپكى ماقساتى 1453 جىلى كونستانتينوپولدى ۆيزانتيانىڭ قولىنان بوساتىپ العان وسمان مەملەكەتىنىڭ 7-ءشى پاديشاحى فاتيح مەحمەت سۇلتاننىڭ سوعىس كەزىندەگى ءارتۇرلى ارەكەتىن پانورامالىق بەينەدە كورسەتۋ. قۇندى قۇجاتتار مەن قۇبىلىس­تار ساقتالعان ساندىقتاي بولعان مۇنارالى مۇراجايدا كوز تارتار كوپتەگەن جادىگەرلەر جەتەرلىك. التىن ۋاقىتىن ارنايى ءبولىپ كەلگەن ادامداردىڭ التى مۇنارا­لى سۇلتان احمەت مەشىتىنە سوق­پاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىز دە سول ءداس­­تۇردەن جاڭىلماي ءمارمار تەڭىزىنىڭ جاعاسىنا جايعاسقان عيبادات عيماراتىنا قاراي بەت الدىق. بەينەسىن سۋرەتتەن عانا كورىپ, تاريحىن ەلدەن ەستىپ جۇرگەن ءمىناجات مەكەنىنىڭ مۇنارالارى الىستان مەنمۇندالاپ تۇردى. جاقىنداعان سايىن جۇرەگىمىز تولقىپ, سەكسەن ءتۇرلى سەزىمنىڭ سيپاتىنا ەندىك. كولەمىنىڭ كەڭدىگى قازاقتىڭ كوڭىلىندەي كەڭ ەكەن جارىقتىق. اعىلىپ كىرىپ جاتقان جانداردىڭ تارىلىپ جاتقانىن بايقامايسىڭ. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ءجايت, قۇرىلىسى 1609 جىلى باستالعان مەشىتتىڭ 260 تەرەزەسى بار ەكەن. ساۋلەلى نۇرعا شومىلعان ساۋلەتتى سارايدىڭ ساۋلەتشىسى – سە­دەفكار مەحمەت اگا. ول سينان اتتى شەبەردىڭ شاكىرتى, ءارى باس كومەكشىسى بولعان. جاراتقان ءتاڭىرى مەن تاراتقان تامىرى ۇقساس ۇلتتاردىڭ ۇعىسۋى قيىنعا سوقپاسى انىق قوي. ساپار بارىسىندا ءدال وسى نەگىزگە تو­لىقتاي كوزىمىز جەتتى دەسەك ار­تىق ايتقاندىق بولماس. نەگە دە­سەڭىز, قاجەتىڭدى سۇراعان قاي ادام بولماسىن جان-تانىمەن جاۋاپ بەرەدى, تۇسىنبەي جاتساڭ كەرەك جە­رىڭە دەيىن جەتكىزىپ سالۋ­دان دا ايانبايدى ەكەن. بۇل جاعداي باسىمىزدان بىرنەشە مارتە ءوت­كەندىكتەن وشپەستەي ساقتالىپ قالدى. ولاردىڭ ماتەريالدىق, ەكونوميكالىق دامۋىن ايتپاعان­دا, قوعامدىق قالىپتاسۋىنىڭ ءىزى دە ىلگەرى, ادامي ساناسىنىڭ دا دامۋى انا­عۇرلىم الدا ەكەنىن اڭعاردىق. كەلىنشەكتىڭ كەستەلى ورامالىنداي بىردە ويۋلانىپ, بىردە قويۋلانىپ كەرۋەنى كەردەڭ باسىپ بارا جاتقان تىرشىلىك تىزبەگىندە ۇنەمى ماتەريالدىق بايلىق باسىم تۇرماسى بەلگىلى. كەيدە جانىڭ مۇڭايىپ, كوڭىلىڭ قۇلازىپ, شارۋا­دان شارشاعان شاقتاردا, تۇر­مىستىڭ تۇتقاسى ۇستاتپاي كەتكەن­دە ادام بالاسىنىڭ ءبىر ك ۇلىپ قا­­راعانى, ءبىر جىلى سويلەگەنى سۇرىنگەنگە سۇيەۋ, تايعانعا تايانىش بولىپ, جانتالاسقان جالعاننىڭ ءجاي عانا جارىس ەكەنىن سەزدىرەدى. تەڭىز تەربەتكەن يزمير تابانىڭ تۇڭعىش تيگەن كەز كەلگەن مەكەننىڭ تاڭعالارلىق تۇستارى جەتىپ ارتىلادى. تەك سول ساتتەردى مەرگەن كوزبەن دالدەپ, شەشەن سوزبەن قاعاز بەتىنە قوندىرا الساڭ بولعانى. اقشا بۇلتتار ازايعان اقشام مەزگىلىندە ءبىزدىڭ دە قوزعالار ۋاقىتىمىز تايادى. ىستامبۇل مەن ءيزميردىڭ اراسى ۇشاقپەن ءبىر ساعات, جەڭىل كولىكپەن 6-7 ساعات, ال اۆتوبۋسپەن توعىز ساعاتتاي ەكەن شامامەن. اۆتوبۋسپەن باراتىن ادامدار جارتى جولدى تەڭىز ارقىلى باسىپ وتەتىنىن ەستىگەن سوڭ قاسىمىزداعى ارىپتەستەر بىردەن سول باعىتتى تاڭدادى. كۇنى بويعى جۇرىستەن شارشاعاسىن با كولىككە مىنە سالا كوبىنىڭ كوزى ۇيقىعا كەتتى. تۇركيا جولدارىنىڭ تەگىستىگى سونشالىق ىستامبۇلدان ىرعالا قوزعالعان اۆتوبۋسىمىزدىڭ نە ءجۇرىپ, نە توقتاپ تۇرعانىن كەيدە اڭعارماي قالاسىڭ. شالدىعىپ كەلىپ شالقايا تۇسكەن ءبىر توپ ستۋدەنتتەر تەڭىز تولقىنى تەربەتكەن اۆتوبۋس الديىنەن ويانىپ كەتتى. تالاسا-تارماسا دالاعا قاراي ءجۇ­گىردى. ءتۇس كورىپ جاتقاندار تەڭىز كورۋگە شاماسى جەتپەي ۇيقىلارىن جالعاستىرا بەردى. تۇندە كورگەن قىزىقتارىن تاڭعا جۋىق تاڭعالا اڭگىمەلەگەندەر, شىقپاي قالعان ارىپتەستەرىن ابدەن قىزىقتىردى. توپىراعىندا توعىز كۇن بولاتىن ءيزميردىڭ دە ەسىگى­نەن ەنىپ, ەسىمىزدى جيدىق. ءتاجىري­بەلىك تاعىلىمدامادان وتەتىن وقۋ ور­نى­نىڭ جاتاقحاناسىنا جاي­عاسقاسىن, سول جەردەگى ۇس­تازداردىڭ ءدارىسىن تىڭداۋعا كىرىسىپ كەتتىك. تۇركى تىلدەس ەلدەر بولعاسىن ولار­دىڭ ءسوزىن ءتۇسىنۋ ايتارلىقتاي اۋىر­لىق تۋدىرمادى. بۇل جاقتاعى ەڭ عاجاپ كۇنىمىز يزميردەگى ءيسى قازاقتىڭ يىسىندەي, باۋىرلاردى باۋىرىنا باسىپ قارسى الاتىن كەمال پاشا دەيتىن جەردە قازاق اۋىلىنىڭ قازىعىن قاققان شەرزات اقساقالدىڭ شاڭىراعىن­دا ءوتتى. ول كىسىنى تانىمايتىن ادام كەمدە-كەم شىعار. بىزگە دەيىن بۇل جەرگە قازاقتىڭ قانشاما قالامگەرلەرى دە, تاريحشىلارى دا تابان تىرەگەن. دالىرەك ايتساق, مۇحتار شاحانوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, تولەن ابدىكوۆ, سۇلتان ورازالين, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, قويشىعارا سالعارا ۇلى, رىمعالي نۇرعالي, مۇحتار ماعاۋين, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ساكەن يماناسوۆ, ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, دۋلات يسابەكوۆتەر. بۇل سول ءتىزىمنىڭ جارتىسى عانا. اتالمىش اۋىل جايلى شەرزات دوعرۋ مىرزا ءوزىنىڭ بىرنەشە سۇح­بات­تارىندا بايان ەتكەن. «1988 جىلى يزميردەن 35 شا­قىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ءۇش جاعى ورمانمەن قورشالعان نيف تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى سايدى ساتىپ الدىم. العا قويعان ماقساتىمدى ورىنداۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن تانىتاتىن اسەم ەتىپ قازاق ءۇيىن جاساتتىم. 1990 جىلدان باستاپ بيە بايلاپ, قىمىز باپتاپ قازاق ەكەنىمىزدى جەرگىلىكتى حالىققا تانىتا باستادىم», – دەيدى. تۇسكە تامان بارعان «الاش» اۋىلىنان كەش باتا ءبىر-اق شىق­تىق. ۋاقىتتىڭ دا قالاي ءوتىپ كەتكەنى بايقالماي قالدى. قىمىز ءىشىپ, جىلقى ءمىنىپ ەلگە دەگەن ساعىنىشىمىزدى ءسال دە بولسا باسۋعا مۇمكىندىك الدىق. «كەشكەن تىرلىك كەتە بەرەر كەلگىسىز, قالعان ءومىر قانشا ەكەنى بەلگىسىز» دەپ ءجۇرىپ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قاريانىڭ وتانعا دەگەن ورنى بولەك سەزىمى كوزىنەن اققان تامشى جاسىنان بايقا­لىپ تۇردى. «تۇركيالىقتاردىڭ جاق­سى قاسيەتتەرىن جاندارىڭا جيناپ, ۇنامسىز قىلىقتارىن ۇستانباڭدار», دەپ سول جاقتا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق جاستارىنا اقساقالدىڭ ءجيى ايتىپ جۇرەتىن اقىلى ەكەن. «يزميرگە كەلگەن بويدا وسىندا كەلۋىمىز كەرەك ەدى», دەگەن ستۋدەنتتەردىڭ وكىنىشكە تولى سوزدەرى بۇل جەردىڭ قانشالىقتى قادىرلى ەكەنىن كورسەتكەندەي. قۋانا-قۋانا قارسى الىپ, قي­ماي-قيماي شىعارىپ سالعان شاڭىراقتىڭ اسەرىن ءالى كۇنگە ۇمىتا الماي كەلەمىز. تۇركيا جايلى ەستەلىكتەردى ەسكە تۇسىرگەندە ەڭ ءبىرىنشى شەرزات اتانىڭ اۋىلىن ەسكە الامىز. «مىڭ كۇنىمە تاتيتىن ءبىر كۇنىم» دەمەكشى, ءوز قازاعىڭ وركەن جايىپ كەلە جاتقان ولكەدە ساناۋلى ساعات قانا بول­ساق تا, سانامىزدا ساپىرىلىسقان سان ويدان تىنىعىپ, ول جاقتاعى باۋىرلاردىڭ تاعدىرىن ۇعىنىپ, اقساقالدىڭ اق باتاسىن, اق سالەمىن الىپ قايتتىق. شەت جۇرسەم ساعىنارىم ارمانىم بولعان الىپ شا­ھار.ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلىنىڭ ىستىق ىستامب ۇلى, اڭىزعا تولى انكا­راسى, يماندىلىقتىڭ ءيىسى كەتپەگەن ءيزميرىنىڭ دە الار ور­نى ايرىقشا. اسىرەسە,ناماز ۋاقىتىنداعى ازاننىڭ داۋسى بويىڭدى شىمىرلاتىپ, جۇرە­گىڭنىڭ سوعىسىن جيىلەتىپ, بەي­ناماز ادامنىڭ بەينەسىنە ۇياتتىڭ بەلگىسىن ۇيالاتاتىنداي بولىپ تۇ­رادى. كوشەلەرىن ايتپاعاندا, بازارى مەن ۆوكزالىندا دا بىرنەشە عيبادات عيماراتتارى ءتىزىلىپ تۇر. وسىنداي مەكەنگە كەلىپ «نامازىم قازا بولدى» دەگەننىڭ ءوزى ىڭعايسىز سەكىلدى. قۇلشىلىعى قۋاتتى ەلدىڭ, تىرشىلىگى شۋاقتى بولارىنا تاعى ءبىر مارتە كوزىمدى جەتكىزدىم. بار­عان جەرىڭنىڭ باقشاسى گۇلدەپ, جاپىراعى جايقالىپ تۇرسا دا وتانىڭ مەن وتاۋىڭنىڭ ورنى قاشاندا جوعارى. ايازدى بول­سا دا اياۋلى اتامەكەنگە نە جەتسىن. ەلىڭدى ساعىنعاندا, اداسىپ سابىلعاندا, ءتىل بىلمەي جالىنعاندا وزگەنىڭ اسىلىنان, ءوزىڭنىڭ لاشىعىڭدى سۇيگەننىڭ ۇستىنە سۇيە تۇسەدى ەكەنسىڭ.  راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان».   استانا-ىستامبۇل-يزمير-استانا.