الماتىداعى اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات العاشقىدا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مالشى قاۋىمنىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ, كوپبالالى وتباسىلاردىڭ بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتى بولىپ 1957 جىلى اشىلدى.
بۇل كۇندە مەكتەپتىڭ قازاققا تانىلعان دارا تۇلعالى شاكىرتتەرى از ەمەس. مىسالى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ, بەلگىلى كومپوزيتور كەڭەس دۇيسەكەەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى سىندى تۇلەكتەر لەگىن تانىمال جۋرناليستەردىڭ ەسىمىمەن, ونەر جۇلدىزدارىنىڭ اتتارىمەن جالعاستىرا بەرۋگە بولار ەدى... سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى بولعان شاكىرتىم: گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەتوۆ تۋرالى ءسوز قوزعايتىن ۋاقىت تا كەلگەن سياقتى.
ءا.شاياحمەتوۆ ءبىزدىڭ مەكتەپتە جەتىنشى سىنىپتان باستاپ وقىدى. سول جىلدان باستاپ مەن وعان تاريح ءپانىنەن ساباق بەردىم. ەسىمدە قالعانى, ول تالدىرماش بويلى, اقسارى ءجۇزدى, جيناقى وقۋشى ەدى. العاش تانىسقاندا «ءۇي تاپسىرماسىن ايتۋعا دايىن ەمەسسىڭ», دەپ ەسكەرتۋ جاساعانمىن. سودان مەكتەپ-ينتەرناتتى ءبىتىرىپ كەتكەنشە, تەك قانا «بەستىك» دەگەن باعالارمەن وقىدى. ونىڭ بويىنداعى ماقساتىنا جەتپەيىنشە جانى جاي تاپپايتىن تاباندىلىق قاسيەتىن سول كەزدەن-اق جاقسى بىلەمىن. كەيىننەن جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالالارىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. سىرتتاي تىلەكتەس بولىپ جۇرەتىن ءبىزدەر, ونىڭ قىزمەت بابى جوعارىلاعان سايىن بويىمىزدى ماقتانىش سەزىمى بيلەپ, وقۋشىلارىمىزعا ۇلگى رەتىندە ءجيى-ءجيى ايتىپ وتىراتىن بولدىق. كەيبىر وقۋشىلارىمىز «ءبىز دە وسكەندە ءادىل اعامىزداي ماقتاۋلى جان بولامىز» دەپ ءبىزدى قاناتتاندىرىپ قوياتىن.
ايتقانداي, بىردە مەكتەبىمىزدە «شاياحمەتوۆتىڭ ءتاربيەشىسى بولعان ءشاربانۋ اپاي توقسان جاسقا تولادى ەكەن. استانادان تەلەفون شالعان ءادىل تويدى ءوزى جاساپ بەرەتىندىگىن ايتىپ, مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى مۇحتار بوتاباي ۇلىنا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن تاپسىرىپتى», دەگەن اڭگىمە گۋ ەتە ءتۇستى. سودان جينالىس بولىپ, جاسالاتىن جۇمىستاردى قولعا الدىق. بويىمىزدى قۋانىش, ماقتانىش سەزىمدەرى باۋراپ, ءبىر-بىرىمىزگە: «بۇل كەرەمەت بولدى عوي!» دەپ قويامىز. مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەرىمىزدىڭ ىشىندە: بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەندەر, اتى ايگىلى ونەر جۇلدىزدارى, باسشى قىزمەتتىڭ قۇلاعىن ۇستاعاندار بارشىلىق. ولار ءبىزدى كورگەن كەزدە «اپايلاپ», كىشىپەيىلدىك جاساپ تۇراتىن. قولدارى جەتىمدى اناۋ-مىناۋ جاقسىلىقتارىن تانىتاتىن. بىراق, موينىنا وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك الىپ, «تاربيەشىنىڭ, مۇعالىمنىڭ تويىن وتكىزەمىن», – دەگەندى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن بىزدەر شىنىندا دا ءادىلىمىزدىڭ ازاماتتىعىنا سۇيسىندىك. ءويتكەنى, مەكتەپتە وتەتىن كەشتەرگە ارنايى شاقىرىلعان كەشەگى كەيبىر وقۋشىلارىمىز «كەلەمىز» دەپ ۋادە بەرىپ, كەلمەي جاتقاندا وقۋشىمىزدىڭ مىنا ءىسى – كوكتەگى قولىمىز جەتپەيتىن ايدى الاقانىمىزعا سالىپ بەرگەندەي عاجايىپ وقيعا بولدى. توي كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي اسەرلى ءوتتى.
ەسىمدە جۇرگەن جانە ءبىر وقيعا, 2007 جىلى مەكتەبىمىزدىڭ قۇرىلعانىنا ەلۋ جىل تولۋ مەرەكەسى تويلاناتىن بولدى. ءبىز مەكتەپتى بىتىرگەن تۇلەكتەردى ىزدەستىرىپ, گازەتتەرگە حابارلاما جاسادىق. ستۋدەنتتەر سارايىندا وتەتىن بۇل سالتاناتتى وتكىزۋ ءۇشىن كوپ قاراجات كەرەك ەكەنىن ەستىدىم, ماسەلە قيىندادى. مەكتەپ ديرەكتورى مۇحتار بوتاباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا بۇل كۇردەلى ماسەلەنى دە ءادىل شاياحمەت ۇلى شەشىپ بەرگەن.
مەن ءومىرىمنىڭ ەلۋ جەتى جىلىن مەكتەپكە ارناپپىن. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا, مەكتەبىمدى, وقۋشىلارىمدى قيماي, كاسىبىممەن قوشتاسقىم كەلمەي ءجۇردىم. جەتپىس جەتى جاسىمدا زەينەتكەرلىكتىڭ دە قىزىعىن كورەيىن دەپ دەمالىسقا كەتتىم. بىراق, ءبارى مەن ويلاعانداي بولمادى. ءبىر-ەكى ايدان سوڭ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, توسەككە تاڭىلدىم.
سونداي كەلەڭسىز كۇندەردىڭ بىرىندە پالاتاداعى ەسىگىم قاعىلدى. «كىرىڭىز» دەۋگە ىقىلاسىم بولماي, كىرگەندەرگە دە قارامادىم. داۋىسىنان تانىدىم, باس دارىگەردىڭ ورىنباسارى گۇلنۇر زەينەلقىزى ەكەن. «ورىنشا جولمۇراتقىزى, بىلەسىز بە سىزگە كىم كەلگەنىن؟ وقۋشىڭىز ءادىل شاياحمەت ۇلى كەلىپ تۇر», – دەگەندە جالما-جان توسەگىمنەن تۇرۋعا ۇمتىلدىم. ءادىلىم كىرە سالا قۇشاقتاپ, تۇرعىزباي, قارسىدا تۇرعان ورىندىققا جايعاستى.
– ءادىل قاراعىم, ۋاقىتىڭ ەسەپتەۋلى عوي, قىزمەتىڭ اۋىر, نەسىنە اۋرە بولدىڭ؟ – دەگەنىمە:
– الاڭداماڭىز, اپاي, ءبىر كۇنگە دەنساۋلىعىمدى تەكسەرتۋگە كەلىپ ەدىم, اۋىرىپ قالعان جولداستارعا كىرىپ شىقتىم. ءسىزدىڭ وسىندا ەكەندىگىڭىزدى ەستىپ, حال-جاعدايىڭىزدى كوزبەن كورىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسايىن دەپ كەلگەنىم عوي. ءالى-اق جازىلىپ, شاۋىپ ءجۇرەتىن بولاسىز. سىرقاتقا بەرىلمەڭىز, – دەدى.
مەنىڭ كوڭىلىمدى باسقا جاققا اۋدارىپ, جابىعىڭقى قاباعىمدى اشقىسى كەلىپ, بالالىق كەزدەرىن ەسكە الىپ, ۇستازدار, وقۋشىلار تۋرالى ءاڭگىمەسىن ايتىپ, كوڭىلىمدى ءبىر كوتەرىپ تاستادى.
كوپ جايت ەسىمە ءتۇستى. ءا.شاياحمەتوۆ گۋمانيتارلىق ءپاندەر عانا ەمەس, ماتەماتيكا, فيزيكا ءپاندەرىن دە ءسۇيىپ وقىدى. بويىنا بالا كۇنىنەن جاقسى قاسيەتتەر جينادى. قازاقي تاربيە الدى. ماعان كەلىسىنىڭ ءوزى دە سونى كورسەتىپ وتىر. بيىكتە ءجۇرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى دە وسىدان بولار.
شاكىرتىممەن اڭگىمەلەسە وتىرىپ, ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن دە بايقاماي قالىپپىن. «ءادىل, اينالايىن, ءبىراز اڭگىمەلەسكەنىمىزدىڭ اسەرىنەن مەن ايىعىپ كەتكەندەي بولىپ وتىرمىن. اناما بارامىن دەپ وتىرسىڭ, مەنەن سالەم ايتا بار. ساعان كوز تيمەسىن, سەندەي ۇلدى تۋعان انا – باقىتتى انا. ءومىر وكىنىشسىز بولمايدى. اكەڭ سەنىڭ بيىككە شىققانىڭدى كورە الماپتى. توپىراعى تورقا بولسىن!» – دەپ كوڭىل ايتتىم.
شاكىرتىم كەتكەن سوڭ ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سەنات وتىرىسىندا ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەتىپ بەكىتكەن ءساتىن كوردىم. سول كەزدە اناسىنىڭ قانداي سەزىمدە بولعانىن ايتپاي-اق سەزىپ وتىردىم. ءوزىم اسپاندا قانات قاعىپ ۇشىپ جۇرگەندەي بولدىم. سەناتورلاردىڭ بىلدىرگەن ىقىلاسىن ايتۋعا ءتىلىم جەتپەيدى. پارلامەنت دالىزىندە قانشاما تىلەكتەستەر قۇشاعىنا الىپ, ءسۇيىپ جاتتى. وسىنشا جانداردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋى – جۇرگەن جەرىندەگى جالپاق جۇرتتىڭ ءسۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنۋىنەن دەگەن وي ءتۇيدىم.
«ورىنشا اپايىمىزعا گەنەرال-لەيتەنانت كەلىپ-كەتتى» دەگەن سوزدەر مەدبيكەلەر اراسىندا جەلدەي ەستى. ونىڭ اكەلگەن جەمىس-جيدەكتەرىنەن اۋىز ءتيىپ, سۋسىندارىن ءزامزام سۋىنداي سىمىردىك. مەن سول كۇنى ءوزىمدى وتە سەرگەك سەزىندىم.
ەسىمدە. 2012 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. مەكتەپ ديرەكتورى حابارلاسىپ, مەكتەپتىڭ اۋلاسىنا اباي ەسكەرتكىشىن ورناتىپ جاتقاندارىن, ونىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولاتىنىن ايتتى. بۇل ءىس-شارانى ءادىل شاياحمەت ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتتى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا كوپ ادام جينالىپ, كەرەمەت جاقسى جاعدايدا اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. وعان بەرىلىپ جاتقان باتالار شەكسىز بولدى. ءادىل ءوزىنىڭ ناعىز پاتريوت ەكەنىن كورسەتتى.
بىردە ءا.شاياحمەتوۆ تەلەفون سوعىپ, «تۋعان جەرىم – ساۋرىق باتىر اۋىلىنا كەلىپ, انام سونىمبۇبىنىڭ داستارقانىنان ءدام تاتىپ, تۋعان-تۋىستارىمنىڭ اراسىندا بولىڭىزدار», – دەدى. باراتىن كۇنىمىزگە قاراي ماشينا دا دايىن بولدى. ءبىر توپ مۇعالىم ۇزىناعاشقا قاراي جولعا شىقتىق.
ءادىل شاياحمەت ۇلى مەن اناسى, قارىنداستارى جانە ءبىر توپ اۋىل تۇرعىنى ءبىزدى قوشەمەتتەپ قارسى الدى. كىشكەنتاي اۋىلدى قالانىڭ كورىكتى بولىگىندەي جاساندىرىپ قويىپتى. ءىس باسىندا ءجۇرگەن ازاماتتار ءوز اۋىلىنا ىقىلاس بىلدىرسە, ارتتا قالعان اۋىل بولماس دەگەن وي كەلدى. شاياحمەت اقساقال مەن سونىمبۇبى 11 ۇل مەن قىزدى ءوسىرىپتى, بۇگىندە ءسونىمبۇبى – «التىن القا» يەگەرى, ەلى ارداقتاعان انا, ۇلكەن اۋلەتتىڭ قازىعى.
«ءادىل – ەل-ىرىستىڭ كىلتى دەيتىن ازامات. باۋىرىمىز بايلىعى اسىپ-تاسىپ جاتقان ميلليونەر ەمەس, بىراق بەدەلدى, ونى ۇلكەن دە, كىشى دە سىيلايدى. قاي جەردە بولماسىن ءسوزى وتەدى. ءادىلدىڭ ارقاسىندا اۋىلعا جول توسەلدى, گاز كەلدى, مەكتەپ, مەشىت سالىندى. كوپتى ۇيىمداستىرىپ, قوقان حاندىعىنا قارسى سۇرانشى, ساۋرىقپەن بىرگە ەرلىك كورسەتكەن مەدەتبەك باباسىنا ءادىلدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تاۋتۇرگەندە كەسەنە, جامبىل اۋدانىندا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ارعى باباسى شۋاشتان تارايتىن ابىلايدىڭ زامانداسى, اقمولا, جەتىسۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە بي بولعان قۇدايبەردى بي تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى جان-جاقتى زەرتتەتىپ, كولەمدى كىتاپ, دەرەكتى فيلم كورەرمەندەرىنە جولداما الدى», – دەپ جازىپتى «تەرەڭنەن تارتقان تەكتىلىك» كىتابىندا ءتورەحان كەربوتاەۆ اقساقال.
ءادىل شاياحمەت ۇلىنىڭ بۇل جولى دا ءبىز بىلمەيتىن قانشاما ازاماتتىق قىرلارىن جاڭادان تانىپ, سونىمبۇبىدەي ءسىڭلى تاۋىپ, ۇيىمىزگە مارقايىپ قايتتىق.
وتكەن جىلى مەكتەپ ديرەكتورى مۇحتار بوتاباي ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءادىل شاياحمەت ۇلىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. ءشاكىرتىم وزىنەن كەيىن سول پارتاعا وتىرعان وقۋشىلاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى, ءوزىنىڭ ارداگەر ۇستازدارىنا شەكسىز العىسىن ءبىلدىردى, جاستارعا اقىل-كەڭەستەرىن ايتتى. مادەنيەت قايراتكەرى, ايتىسكەر اقىن, مەكتەپ تۇلەگى سەرىك قاليەۆ ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى ءا.شاياحمەتوۆكە اعاسىنا ءوز ارناۋىن وقىپ, تاپسىردى.
ۋاقىت قانداي جۇيرىك دەسەڭىزشى. كەشەگى مەكتەپكە تارىداي بولىپ كەلگەن ءادىلىمىز بۇگىن ەل تانيتىن ازامات بولدى. يىقتاعى جۇلدىزى عانا ەمەس, ماڭدايداعى جۇلدىزى دا جارقىراي بەرسىن! «تاۋلارعا بيىكتىك جاراسادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. ءبىزدىڭ شاكىرتىمىز وسىنداي قاسيەتتەرىمەن بيىك, ارينە.
ورىنشا قارابالينا-قازىباەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
الماتىداعى اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات العاشقىدا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مالشى قاۋىمنىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ, كوپبالالى وتباسىلاردىڭ بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتى بولىپ 1957 جىلى اشىلدى.
بۇل كۇندە مەكتەپتىڭ قازاققا تانىلعان دارا تۇلعالى شاكىرتتەرى از ەمەس. مىسالى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ, بەلگىلى كومپوزيتور كەڭەس دۇيسەكەەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى سىندى تۇلەكتەر لەگىن تانىمال جۋرناليستەردىڭ ەسىمىمەن, ونەر جۇلدىزدارىنىڭ اتتارىمەن جالعاستىرا بەرۋگە بولار ەدى... سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى بولعان شاكىرتىم: گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەتوۆ تۋرالى ءسوز قوزعايتىن ۋاقىت تا كەلگەن سياقتى.
ءا.شاياحمەتوۆ ءبىزدىڭ مەكتەپتە جەتىنشى سىنىپتان باستاپ وقىدى. سول جىلدان باستاپ مەن وعان تاريح ءپانىنەن ساباق بەردىم. ەسىمدە قالعانى, ول تالدىرماش بويلى, اقسارى ءجۇزدى, جيناقى وقۋشى ەدى. العاش تانىسقاندا «ءۇي تاپسىرماسىن ايتۋعا دايىن ەمەسسىڭ», دەپ ەسكەرتۋ جاساعانمىن. سودان مەكتەپ-ينتەرناتتى ءبىتىرىپ كەتكەنشە, تەك قانا «بەستىك» دەگەن باعالارمەن وقىدى. ونىڭ بويىنداعى ماقساتىنا جەتپەيىنشە جانى جاي تاپپايتىن تاباندىلىق قاسيەتىن سول كەزدەن-اق جاقسى بىلەمىن. كەيىننەن جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالالارىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. سىرتتاي تىلەكتەس بولىپ جۇرەتىن ءبىزدەر, ونىڭ قىزمەت بابى جوعارىلاعان سايىن بويىمىزدى ماقتانىش سەزىمى بيلەپ, وقۋشىلارىمىزعا ۇلگى رەتىندە ءجيى-ءجيى ايتىپ وتىراتىن بولدىق. كەيبىر وقۋشىلارىمىز «ءبىز دە وسكەندە ءادىل اعامىزداي ماقتاۋلى جان بولامىز» دەپ ءبىزدى قاناتتاندىرىپ قوياتىن.
ايتقانداي, بىردە مەكتەبىمىزدە «شاياحمەتوۆتىڭ ءتاربيەشىسى بولعان ءشاربانۋ اپاي توقسان جاسقا تولادى ەكەن. استانادان تەلەفون شالعان ءادىل تويدى ءوزى جاساپ بەرەتىندىگىن ايتىپ, مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى مۇحتار بوتاباي ۇلىنا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن تاپسىرىپتى», دەگەن اڭگىمە گۋ ەتە ءتۇستى. سودان جينالىس بولىپ, جاسالاتىن جۇمىستاردى قولعا الدىق. بويىمىزدى قۋانىش, ماقتانىش سەزىمدەرى باۋراپ, ءبىر-بىرىمىزگە: «بۇل كەرەمەت بولدى عوي!» دەپ قويامىز. مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەرىمىزدىڭ ىشىندە: بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەندەر, اتى ايگىلى ونەر جۇلدىزدارى, باسشى قىزمەتتىڭ قۇلاعىن ۇستاعاندار بارشىلىق. ولار ءبىزدى كورگەن كەزدە «اپايلاپ», كىشىپەيىلدىك جاساپ تۇراتىن. قولدارى جەتىمدى اناۋ-مىناۋ جاقسىلىقتارىن تانىتاتىن. بىراق, موينىنا وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك الىپ, «تاربيەشىنىڭ, مۇعالىمنىڭ تويىن وتكىزەمىن», – دەگەندى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن بىزدەر شىنىندا دا ءادىلىمىزدىڭ ازاماتتىعىنا سۇيسىندىك. ءويتكەنى, مەكتەپتە وتەتىن كەشتەرگە ارنايى شاقىرىلعان كەشەگى كەيبىر وقۋشىلارىمىز «كەلەمىز» دەپ ۋادە بەرىپ, كەلمەي جاتقاندا وقۋشىمىزدىڭ مىنا ءىسى – كوكتەگى قولىمىز جەتپەيتىن ايدى الاقانىمىزعا سالىپ بەرگەندەي عاجايىپ وقيعا بولدى. توي كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي اسەرلى ءوتتى.
ەسىمدە جۇرگەن جانە ءبىر وقيعا, 2007 جىلى مەكتەبىمىزدىڭ قۇرىلعانىنا ەلۋ جىل تولۋ مەرەكەسى تويلاناتىن بولدى. ءبىز مەكتەپتى بىتىرگەن تۇلەكتەردى ىزدەستىرىپ, گازەتتەرگە حابارلاما جاسادىق. ستۋدەنتتەر سارايىندا وتەتىن بۇل سالتاناتتى وتكىزۋ ءۇشىن كوپ قاراجات كەرەك ەكەنىن ەستىدىم, ماسەلە قيىندادى. مەكتەپ ديرەكتورى مۇحتار بوتاباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا بۇل كۇردەلى ماسەلەنى دە ءادىل شاياحمەت ۇلى شەشىپ بەرگەن.
مەن ءومىرىمنىڭ ەلۋ جەتى جىلىن مەكتەپكە ارناپپىن. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا, مەكتەبىمدى, وقۋشىلارىمدى قيماي, كاسىبىممەن قوشتاسقىم كەلمەي ءجۇردىم. جەتپىس جەتى جاسىمدا زەينەتكەرلىكتىڭ دە قىزىعىن كورەيىن دەپ دەمالىسقا كەتتىم. بىراق, ءبارى مەن ويلاعانداي بولمادى. ءبىر-ەكى ايدان سوڭ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, توسەككە تاڭىلدىم.
سونداي كەلەڭسىز كۇندەردىڭ بىرىندە پالاتاداعى ەسىگىم قاعىلدى. «كىرىڭىز» دەۋگە ىقىلاسىم بولماي, كىرگەندەرگە دە قارامادىم. داۋىسىنان تانىدىم, باس دارىگەردىڭ ورىنباسارى گۇلنۇر زەينەلقىزى ەكەن. «ورىنشا جولمۇراتقىزى, بىلەسىز بە سىزگە كىم كەلگەنىن؟ وقۋشىڭىز ءادىل شاياحمەت ۇلى كەلىپ تۇر», – دەگەندە جالما-جان توسەگىمنەن تۇرۋعا ۇمتىلدىم. ءادىلىم كىرە سالا قۇشاقتاپ, تۇرعىزباي, قارسىدا تۇرعان ورىندىققا جايعاستى.
– ءادىل قاراعىم, ۋاقىتىڭ ەسەپتەۋلى عوي, قىزمەتىڭ اۋىر, نەسىنە اۋرە بولدىڭ؟ – دەگەنىمە:
– الاڭداماڭىز, اپاي, ءبىر كۇنگە دەنساۋلىعىمدى تەكسەرتۋگە كەلىپ ەدىم, اۋىرىپ قالعان جولداستارعا كىرىپ شىقتىم. ءسىزدىڭ وسىندا ەكەندىگىڭىزدى ەستىپ, حال-جاعدايىڭىزدى كوزبەن كورىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسايىن دەپ كەلگەنىم عوي. ءالى-اق جازىلىپ, شاۋىپ ءجۇرەتىن بولاسىز. سىرقاتقا بەرىلمەڭىز, – دەدى.
مەنىڭ كوڭىلىمدى باسقا جاققا اۋدارىپ, جابىعىڭقى قاباعىمدى اشقىسى كەلىپ, بالالىق كەزدەرىن ەسكە الىپ, ۇستازدار, وقۋشىلار تۋرالى ءاڭگىمەسىن ايتىپ, كوڭىلىمدى ءبىر كوتەرىپ تاستادى.
كوپ جايت ەسىمە ءتۇستى. ءا.شاياحمەتوۆ گۋمانيتارلىق ءپاندەر عانا ەمەس, ماتەماتيكا, فيزيكا ءپاندەرىن دە ءسۇيىپ وقىدى. بويىنا بالا كۇنىنەن جاقسى قاسيەتتەر جينادى. قازاقي تاربيە الدى. ماعان كەلىسىنىڭ ءوزى دە سونى كورسەتىپ وتىر. بيىكتە ءجۇرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى دە وسىدان بولار.
شاكىرتىممەن اڭگىمەلەسە وتىرىپ, ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن دە بايقاماي قالىپپىن. «ءادىل, اينالايىن, ءبىراز اڭگىمەلەسكەنىمىزدىڭ اسەرىنەن مەن ايىعىپ كەتكەندەي بولىپ وتىرمىن. اناما بارامىن دەپ وتىرسىڭ, مەنەن سالەم ايتا بار. ساعان كوز تيمەسىن, سەندەي ۇلدى تۋعان انا – باقىتتى انا. ءومىر وكىنىشسىز بولمايدى. اكەڭ سەنىڭ بيىككە شىققانىڭدى كورە الماپتى. توپىراعى تورقا بولسىن!» – دەپ كوڭىل ايتتىم.
شاكىرتىم كەتكەن سوڭ ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سەنات وتىرىسىندا ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەتىپ بەكىتكەن ءساتىن كوردىم. سول كەزدە اناسىنىڭ قانداي سەزىمدە بولعانىن ايتپاي-اق سەزىپ وتىردىم. ءوزىم اسپاندا قانات قاعىپ ۇشىپ جۇرگەندەي بولدىم. سەناتورلاردىڭ بىلدىرگەن ىقىلاسىن ايتۋعا ءتىلىم جەتپەيدى. پارلامەنت دالىزىندە قانشاما تىلەكتەستەر قۇشاعىنا الىپ, ءسۇيىپ جاتتى. وسىنشا جانداردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋى – جۇرگەن جەرىندەگى جالپاق جۇرتتىڭ ءسۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنۋىنەن دەگەن وي ءتۇيدىم.
«ورىنشا اپايىمىزعا گەنەرال-لەيتەنانت كەلىپ-كەتتى» دەگەن سوزدەر مەدبيكەلەر اراسىندا جەلدەي ەستى. ونىڭ اكەلگەن جەمىس-جيدەكتەرىنەن اۋىز ءتيىپ, سۋسىندارىن ءزامزام سۋىنداي سىمىردىك. مەن سول كۇنى ءوزىمدى وتە سەرگەك سەزىندىم.
ەسىمدە. 2012 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. مەكتەپ ديرەكتورى حابارلاسىپ, مەكتەپتىڭ اۋلاسىنا اباي ەسكەرتكىشىن ورناتىپ جاتقاندارىن, ونىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولاتىنىن ايتتى. بۇل ءىس-شارانى ءادىل شاياحمەت ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتتى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا كوپ ادام جينالىپ, كەرەمەت جاقسى جاعدايدا اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. وعان بەرىلىپ جاتقان باتالار شەكسىز بولدى. ءادىل ءوزىنىڭ ناعىز پاتريوت ەكەنىن كورسەتتى.
بىردە ءا.شاياحمەتوۆ تەلەفون سوعىپ, «تۋعان جەرىم – ساۋرىق باتىر اۋىلىنا كەلىپ, انام سونىمبۇبىنىڭ داستارقانىنان ءدام تاتىپ, تۋعان-تۋىستارىمنىڭ اراسىندا بولىڭىزدار», – دەدى. باراتىن كۇنىمىزگە قاراي ماشينا دا دايىن بولدى. ءبىر توپ مۇعالىم ۇزىناعاشقا قاراي جولعا شىقتىق.
ءادىل شاياحمەت ۇلى مەن اناسى, قارىنداستارى جانە ءبىر توپ اۋىل تۇرعىنى ءبىزدى قوشەمەتتەپ قارسى الدى. كىشكەنتاي اۋىلدى قالانىڭ كورىكتى بولىگىندەي جاساندىرىپ قويىپتى. ءىس باسىندا ءجۇرگەن ازاماتتار ءوز اۋىلىنا ىقىلاس بىلدىرسە, ارتتا قالعان اۋىل بولماس دەگەن وي كەلدى. شاياحمەت اقساقال مەن سونىمبۇبى 11 ۇل مەن قىزدى ءوسىرىپتى, بۇگىندە ءسونىمبۇبى – «التىن القا» يەگەرى, ەلى ارداقتاعان انا, ۇلكەن اۋلەتتىڭ قازىعى.
«ءادىل – ەل-ىرىستىڭ كىلتى دەيتىن ازامات. باۋىرىمىز بايلىعى اسىپ-تاسىپ جاتقان ميلليونەر ەمەس, بىراق بەدەلدى, ونى ۇلكەن دە, كىشى دە سىيلايدى. قاي جەردە بولماسىن ءسوزى وتەدى. ءادىلدىڭ ارقاسىندا اۋىلعا جول توسەلدى, گاز كەلدى, مەكتەپ, مەشىت سالىندى. كوپتى ۇيىمداستىرىپ, قوقان حاندىعىنا قارسى سۇرانشى, ساۋرىقپەن بىرگە ەرلىك كورسەتكەن مەدەتبەك باباسىنا ءادىلدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تاۋتۇرگەندە كەسەنە, جامبىل اۋدانىندا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ارعى باباسى شۋاشتان تارايتىن ابىلايدىڭ زامانداسى, اقمولا, جەتىسۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە بي بولعان قۇدايبەردى بي تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى جان-جاقتى زەرتتەتىپ, كولەمدى كىتاپ, دەرەكتى فيلم كورەرمەندەرىنە جولداما الدى», – دەپ جازىپتى «تەرەڭنەن تارتقان تەكتىلىك» كىتابىندا ءتورەحان كەربوتاەۆ اقساقال.
ءادىل شاياحمەت ۇلىنىڭ بۇل جولى دا ءبىز بىلمەيتىن قانشاما ازاماتتىق قىرلارىن جاڭادان تانىپ, سونىمبۇبىدەي ءسىڭلى تاۋىپ, ۇيىمىزگە مارقايىپ قايتتىق.
وتكەن جىلى مەكتەپ ديرەكتورى مۇحتار بوتاباي ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءادىل شاياحمەت ۇلىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. ءشاكىرتىم وزىنەن كەيىن سول پارتاعا وتىرعان وقۋشىلاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى, ءوزىنىڭ ارداگەر ۇستازدارىنا شەكسىز العىسىن ءبىلدىردى, جاستارعا اقىل-كەڭەستەرىن ايتتى. مادەنيەت قايراتكەرى, ايتىسكەر اقىن, مەكتەپ تۇلەگى سەرىك قاليەۆ ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى ءا.شاياحمەتوۆكە اعاسىنا ءوز ارناۋىن وقىپ, تاپسىردى.
ۋاقىت قانداي جۇيرىك دەسەڭىزشى. كەشەگى مەكتەپكە تارىداي بولىپ كەلگەن ءادىلىمىز بۇگىن ەل تانيتىن ازامات بولدى. يىقتاعى جۇلدىزى عانا ەمەس, ماڭدايداعى جۇلدىزى دا جارقىراي بەرسىن! «تاۋلارعا بيىكتىك جاراسادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. ءبىزدىڭ شاكىرتىمىز وسىنداي قاسيەتتەرىمەن بيىك, ارينە.
ورىنشا قارابالينا-قازىباەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءبىر كوشەدە كولىك قوزعالىسى ءىشىنارا شەكتەلەدى
ەلوردا • كەشە
الماتى وبلىسىندا 73 مايدانگەردىڭ ەسىمى كوشەلەرگە بەرىلگەن
وشپەس داڭق • كەشە
ورلوۆ شاحتاسىندا جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
تۋعان جەر قۇرمەتىنەن قاناتتانىپ…
ادەبيەت • كەشە
1 شىلدەدەن باستاپ يپوتەكا كىمدەرگە بەرىلمەيدى؟
يپوتەكا • كەشە
