بيىل ورتالىق ازيانى قانداي وقيعالار كۇتىپ تۇر؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى بىرلەسىپ, «ورتالىق ازيا-2016: ترەندتەر مەن سىن-قاتەرلەر» اتتى تاقىرىپتا تۇساۋكەسەر جيىن وتكىزدى. تۇساۋكەسەر دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءجونى بار, سەبەبى, بۇل ىڭعايداعى باسقوسۋ ستراتەگيالىق ينستيتۋت تاراپىنان العاش رەت ۇيىمداستىرىلدى. «نەگىزىندە تاجىريبەدە كوپتەگەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمدار جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سول جىلعا قاتىستى ءوزىنىڭ بولجامدارىن, ءوز­دەرى شۇعىلداناتىن باعىتتارعا بايلانىستى شولۋلار جاسايتىن ءداس­تۇر قالىپتاسقان. وسى داستۇرگە سايكەس ءبىز دە ءوز شولۋىمىزبەن تانىس­تىرعاندى ءجون كوردىك. مۇنداي بول­جامداردىڭ مىندەتى ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن باستى تاقى­رىپ­تارعا باعدارلاۋ, ولاردىڭ نازارىن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن تاقىرىپتارعا اۋدارۋ بولىپ تابىلادى», – دەدى ءوز ءسوزىن­دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاق­ستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين. ونىڭ پىكىرىنشە, 2016 جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ىشىندە الەمدىك نارىقتار كونيۋنكتۋراسىنىڭ ناشارلاۋى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىنىڭ تومەندەۋىن ايتۋعا بو­لادى. سونداي-اق, ەۋرازيالىق كەڭىس­تىكتەگى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قي­مىل­داردىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋ دە بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. بۇل زاڭدى دا بولار. ويتكەنى, الەمدىك داعدارىس, رەسەي ەكو­نوميكاسىنىڭ باسەڭدەۋى ءوز كەزەگىندە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ باسقا دا جولدارىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى. قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇسىنىپ وتىرعان 10 نەگىزگى وقيعانىڭ ۇشتىگىن – ور­تا­لىق ازيادا قىتايدىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق قاتىسۋ ءۇردىسىنىڭ كەڭەيۋى تۇيىندەيدى. «قىتاي ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بۇرىننان دا باستى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. الايدا, وسى جىلى اتالعان مارتەبەسىنەن بولەك قىتاي باستى ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەس مارتەبەسىن دە نىعايتا تۇسەدى», – دەدى ە.قارين. ول سونداي-اق, قىتايلىق ينۆەستيتسيا ورتالىق ازيادا كەيبىر وڭىرلىك ماڭىزدى جوبالاردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلۋى مۇمكىن. وسى تۇستا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلى قىركۇيەك ايىنداعى قىتايعا ساپارى بارىسىندا 23 ميلليارد دوللارعا كەلىسىم جاسالعانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ەندى ءارى قاراي قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جا­نىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساراپشىلارى ايقىنداعان ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى قالعان باستى وقيعالارمەن وقىرماندى تانىستىرا كەتەلىك. اۋعاندىق فاكتوردىڭ اي­ماق­تىق قاۋىپسىزدىك وزەكتى بولۋى دا نازاردان تىس قالماق ەمەس. وسى رەتتە كۇردەلى اسكەري-ساياسي جاعدايدىڭ ايا­سىندا بيلىكتىڭ شوعىرلانۋى مەن ۇكى­مەتتىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋ ءما­سەلەلەرى ماڭىزدى بولا تۇسپەك­شى. سيريا شيەلەنىسىندەگى تەر­رورلىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ۇلعايۋى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جاڭا سىن-قاتەر بولۋى مۇمكىن. ايماقتىق قاۋىپسىزدىك سالا­سىنداعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ بەلسەندەنۋى. ياعني, 2016 جىلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن بىرقاتار باسقوسۋلار مەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كە­زەكتى ەلەكتورالدى جۇيەگە ەنۋى. اۋ­عانستان بيلىگى ءۇشىن سالماقتى سى­ناق بولاتىن پارلامەنتتىك جانە جەرگىلىكتى كەڭەس سايلاۋلارى وتپەكشى. قىرعىزستاندا سايا­سي كۇشتەردىڭ ورنالاسۋىن انىقتاي­تىن جەرگىلىكتى كەنەش سايلاۋى دا ماڭىزدى وقيعا قاتارىندا بولماق. ايماقتىق كولىك جانە ەنەر­گەتيكالىق جوبالاردىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى. ەڭ ماڭىزدى وقيعا­لاردىڭ ءبىرى تۇرىكمەنستان – اۋ­عانستان – پاكىستان – ءۇندىستان گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جانە «CASA-1000» ورتالىق ازيادان وڭتۇستىك ازياعا ەلەكتر بەرۋ جەلىسى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى بولماق. ءوز­بەكستاندا قىتاي – ورتالىق ازيا – ەۋروپا حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ باستى باعىت سانالا­تىن «انگرەن-پاپ» تەمىرجول ماگيس­ترالى ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. يراننىڭ ايماقتىق ۇدە­رىس­تەرگە قايتا ورالۋى. حالىقارالىق سانكتسيالار الىنعاننان كەيىن يران ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي قىزمەتىن بەلسەندى جۇرگىزە باستادى. 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستاندى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋ بويىنشا داۋىس بەرۋ. حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ترانسفورماتسياسى مەن ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ اياسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە قۇرامىنا كىرۋ قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا ورتاازيالىق ايماقتىڭ حالىقارالىق دەربەستىگىن كۇشەيتەدى. «اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ناۋقان قىركۇيەك ايىنا دەيىن جالعاسىپ, قىركۇيەك-قازان ايلارىندا داۋىس بەرۋ ءوتۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن كوپتەگەن ەل قولدايدى. ويتكەنى, قازاقستان وڭىردەگى ءىرى ويىنشىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ساليقالى حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان جاڭا مارتەبەگە يە بولۋى بۇكىل ورتاازيالىق ءوڭىردىڭ ايماقتىق, حالىقارالىق ساياسي پروتسەستەردە ءرولىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى» دەدى قورىتىندى سوزىندە ە.قارين. سونىمەن, ورتالىق ازيا ەل­دەرى­نىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋى, تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپ­سىزدىگى ءۇشىن ءمان-ماڭىزى جوعارى 10 نەگىزگى وقيعاعا بايلانىستى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساراپشىلارىنىڭ شولۋىنان جان-جاقتى حاباردار بولدىق. اتالعان تانىستىرىلىم بارىسىن­دا ج.سارابەكوۆ, ۆ.دودونوۆ, س.كوش­­كىمباەۆ, ە.حون سياقتى سا­راپ­شىلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. جاقسى تاجىريبەنىڭ جالعاسى قا­لاي بولاتىنىنا, ساراپشىلاردىڭ بولجامى قانشالىقتى اقيقاتقا جاقىندايتىنىنا الداعى ۋاقىتتا كۋا بولامىز. كەلەر كۇندەرى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەمەس, ىزگىلىكتى وقيعالارعا تانىستىرىلىم جاسايتىن ساراپتامالار كوپ بولسىن. ال ازىرگە حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ تاجىريبەسى قازاق توپىراعىنا دا جۇعىستى بولعاي دەگىمىز كەلەدى. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».